Η Tate Modern ανακοίνωσε μόλις την πιο μεγάλη αναδρομική έκθεση έργων του Αμεντέο Μοντιλιάνι, που θα πραγματοποιηθεί τον Νοέμβριο του 2017. Με προβάδισμα στα πιο γνωστά και προκλητικά έργα του καλλιτέχνη, στα γυμνά του, η έκθεση καταγράφει την άφιξη του καλλιτέχνη στο Παρίσι, το 1906, και την εξερεύνηση των δημιουργικών πλαισίων που διαμόρφωσαν τη ζωή και το έργο του.

Εμπνευσμένος από την τέχνη του Paul Cézanne, Henri Toulouse-Lautrec και Pablo Picasso, ο Modigliani (1884-1920) άρχισε να αναπτύσσει τη δική του ξεχωριστή οπτική γλώσσα. Στην έκθεση συμπεριλαμβάνονται περίπου 100 έργα και αναδεικνύεται ο πειραματισμός που διαμόρφωσε την καριέρα του και τον έκανε έναν από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες του εικοστού αιώνα.

Amedeo Modigliani, 1918

Amedeo Modigliani, 1918

Ο Μοντιλιάνι πέθανε τραγικά νέος, στα 35 του, κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί στην εποχή του ότι τα έργα του σήμερα θα είχαν αστρονομικές τιμές ενώ ο ίδιος τα πουλούσε κυριολεκτικά για ένα πιάτο φαΐ. Ο φίλος του Ορτίς ντε Σαράτε, τον είχε μεταφέρει στο νοσοκομείο Σαριτέ αφού τον είχε βρει σε αθλία κατάσταση, τσακισμένο από τη φυματίωση και τη μηνιγγίτιδα, να τρώει επί οκτώ μέρες κονσέρβες σαρδέλα, εξαθλιωμένο κυριολεκτικά από ανέχεια και πείνα.

«Δε μου μένει παρά ένα μικρό κομματάκι μυαλού… Νιώθω πως ήρθε το τέλος… Φίλησα τη γυναίκα μου, μείναμε σύμφωνοι για μια αιώνια χαρά», ήταν τα τελευταία του λόγια. Δυο μέρες μετά από τον θάνατό του, η ερωμένη του Ζαν Εμπιτέρν τον ακολούθησε στο θάνατο, πέφτοντας από το παράθυρο του πέμπτου ορόφου, έγκυος στο δεύτερο παιδί τους. Η Ζαν Μοντιλιάνι, η πρωτότοκη κόρη τους, έγραψε αργότερα τη βιογραφία και το σύντομο πέρασμά τους από τη γη.

Περιγράφει τον πατέρα της σαν πρίγκιπα. Τα ίδια αφηγείται και ο Μορίς Βλαμένκ, ζωγράφος, χαράκτης και φίλος του. «Γνώρισα πραγματικά τον Μοντιλιάνι», λέει ο Βλαμένκ. «Τον γνώρισα πεινασμένο, τον είδα μεθυσμένο. Τον είδα να έχει κάποια χρήματα. Σε καμία περίπτωση δεν είδα να λείπει το μεγαλείο και η γενναιοδωρία. Ποτέ δεν έπιασα επάνω του το παραμικρό ταπεινό συναίσθημα. Αλλά τον είδα οργίλο, εκνευρισμένο από την διαπίστωση ότι η δύναμη του χρήματος που τόσο περιφρονούσε μερικές φορές αντιτασσόταν στη θέληση και την περηφάνια του».

Alice, 1915

Alice, 1915

Μπορεί πολλοί ακόμα και σήμερα να μιλούν για τις καταχρήσεις που έκανε ο Μοντιλιάνι, όμως η αλήθεια κρύβεται στην πλευρίτιδα που είχε ως φιλάσθενο παιδί στα 11 του χρόνια και η οποία εξελίχθηκε σε φυματίωση που τον οδήγησε σε πρόωρο θάνατο. Στην εκτενή βιογραφία του καλλιτέχνη, από την Meryle Secrest, οι καταχρήσεις του σε ναρκωτικά και αλκοόλ ερμηνεύονται ως μια απόπειρα να συγκαλύψει τη φυματίωση του και να αποφύγει το στίγμα που συνδέεται με την ασθένεια. Η φυματίωση την εποχή εκείνη ήταν ανίατη και εξαιρετικά μεταδοτική, και ήταν η κύρια αιτία θανάτου στη Γαλλία. Οι ναρκομανείς και οι αλκοολικοί ήταν ανεκτοί, οι φυματικοί δεν ήταν.

Portrait of a Young Woman, 1918

Παρά το γεγονός ότι πέθανε μέσα σε απόλυτη φτώχεια, η ζωή του δεν ξεκίνησε έτσι. Ή μάλλον η μέρα της γέννησή του συνέπεσε, ως οιωνός, με την οικονομική καταστροφή της οικογένειάς του, με την πρώτη κατάσχεση που τους έκανε το ιταλικό κράτος για απλήρωτους φόρους.

Στις 12 Ιουλίου 1884, την ημέρα της γέννησή του, ο μικρός Αμεντέο έσωσε κυριολεκτικά αλλά προσωρινά την οικογένειά του από την οικονομική κατάρρευση. Σύμφωνα με έναν αρχαίο νόμο που προστάτευε τα κρεβάτια των εγκύων γυναικών και των μητέρων με νεογέννητα παιδιά, ο πατέρας του Μοντιλιάνι απέτρεψε τους πιστωτές του από το να κάνουν κατάσχεση στα περιουσιακά του στοιχεία συσσωρεύοντας τα πιο πολύτιμα στην κορυφή του κρεβατιού της εγκύου γυναίκας του.

Portrait of Madame Reynouard (1916)

Portrait of Madame Reynouard, 1916

Ο Μοντιλιάνι άρχισε να γράφει και να διαβάζει από τα πέντε του χρόνια. Ήταν ανυπόμονος, περήφανος και εύθικτος. Μερικές φορές σκέπαζε τα σχέδια με το χέρι του για να μη μπορούν να τα βλέπουν οι συμμαθητές του. Μελετάει τα μοντέλα που φέρνουν στο ατελιέ σε μεγάλα μπλοκ, αλλά είναι ένας Μοντιλιάνι πολύ προσεκτικός που οι κριτικοί δεν εκτιμούν καθόλου.

Από αυτή την εποχή έχουν μείνει καμιά τριανταριά σχέδια φτιαγμένα με σινική μελάνη ή τονισμένα με ώχρα και μαύρο. Ορισμένα από τα μπλοκ χρησίμευσαν στη συνέχεια στον Μαξ Ζακόμπ που θα φτιάξει εκεί τέσσερα δικά του σκίτσα, καθώς και στη Ζαν Εμπιτέρν το 1917.

Le Grand Nu, 1917

Σε ηλικία 14 ετών άρχισε να παίρνει μαθήματα ζωγραφικής. Το 1901 γράφτηκε στην Ελευθέρα Σχολή Μελέτης Γυμνού (Scuola libera di Nudo) της Φλωρεντίας. Ένα χρόνο αργότερα, σε ηλικία 18 ετών, συνέχισε τα μαθήματα ζωγραφικής στην Σχολή Καλών Τεχνών της Βενετίας, όπου εμβάθυνε στην ιστορία της τέχνης.

Εκεί φαίνεται ότι άρχισε η σχέση του με τα ναρκωτικά (χασίς), των οποίων έκανε χρήση μέχρι τον θάνατό του. Τρία χρόνια έζησε εκεί, σπουδάζοντας και βελτιώνοντας την τεχνική του στη ζωγραφική. Ταυτόχρονα, η ανάγνωση έργων του Νίτσε τον οδήγησε να πιστεύει ότι ο μόνος δρόμος για την αληθινή δημιουργικότητα ήταν μέσω της ανυπακοής και της αταξίας.

Seated Nude, 1909

Στα τέλη του 1905, σε ηλικία 21 ετών, ο Μοντιλιάνι φτάνει στο Παρίσι. Πριν μιλήσουμε για οτιδήποτε άλλο, αξίζει να σημειώσουμε πως όσο ήταν εν ζωή έκανε μια και μοναδική ατομική έκθεση με διάρκεια μόνο μιας ημέρας. Συνέβη στις 3 Δεκεμβρίου του 1917, στην γκαλερί του Παρισιού Berthe Weill. Εξέθεσε 30 έργα, τα οποία του είχαν ανατεθεί από τον φίλο του, έμπορο Leopold Zborovski.

Οι γυμνές φιγούρες που εξέθεσε έγιναν επίκεντρο ενός δημόσιου σκανδάλου με την αστυνομία να κλείνει την γκαλερί μόλις λίγες ώρες αφότου άνοιξε. Είναι τα έργα τα οποία πωλούνται σήμερα σε αστρονομικές τιμές. Τον Νοέμβριο του 2010 ένα από τα γυμνά του, η La Belle Romaine, μέρος σειράς γυμνών του 1917, πουλήθηκε έναντι 68,9 εκατομμυρίων δολαρίων. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους μια γλυπτή γυναικεία προτομή του έφτασε το ύψος των 43,185 εκατομ. ευρώ σε δημοπρασία του Οίκου Κρίστις.

Reclining Nude With Arms Folded Under Her Head, 1916

Ήδη, το 1908, στο σαλόνι των Ανεξάρτητων, ο Μοντιλιάνι παίρνει μέρος με 6 έργα. Τα έργα του θορυβούν και ο τύπος και η κριτική είναι πάντα διχασμένη. Κανένας δε τον παίρνει πολύ στα σοβαρά, επειδή τα έργα του δεν εγγράφονται σε κανένα συγκεκριμένο καλλιτεχνικό ρεύμα.

Τελικά η τέχνη του Μοντιλιάνι θα κρατήσει για πάντα μια ελευθερία και έναν αντικομφορμισμό στο στιλ, ο οποίος αποσταθεροποιεί όσους κριτικούς είναι υπερβολικά συνηθισμένοι να καταχωρίζουν σε καταλόγους, να ταξινομούν, να βάζουν ετικέτες, έστω και αν η ζωγραφική του μεταφέρει τον απόηχο από τις αισθητικές συγκινήσεις που ένιωσε μέσω του Σεζάν, των μεταϊμπρεσιονιστών, των εξπρεσιονιστών, των κυβιστών, των συμβολιστών. Όλα κατάφερνε να τα επεξεργάζεται και να τα εκμεταλλεύεται με ένα στιλ μοναδικό και πρωτότυπο, ενώνοντας μοντέρνες ιδέες με την προσωπική χρωματική ευαισθησία του, δηλωτική ηδυπάθειας ή ερωτισμού.

Seated Female Nude, 1916

Ο Μοντιλιάνι δήλωνε συχνά ότι αν κάνει ζωγραφική είναι για βιοπορισμό. Το πραγματικό του ενδιαφέρον στρέφεται στην γλυπτική, λέει συχνά ότι εκεί βρίσκεται η πραγματική του ελευθερία. Λέει ότι προτιμά τη συμπαγή υφή της πέτρας από το άυλο χρώμα σε ένα μουσαμά. Για αυτόν η γλυπτική είναι μείζων τέχνη, η μόνη που δίνει τη δυνατότητα σε έναν καλλιτέχνη να εκφραστεί. Όλα αυτά τα σχέδια που φτιάχνει με καταπληκτική ευκολία, τα θεωρεί αναγκαίες ασκήσεις και προετοιμασία για την τέχνη της λάξευσης της πέτρας. Αλλά όταν το λέει αυτό ασφαλώς δεν σκέφτεται την άστατη ζωή του, όπου είναι πιο εύκολο να μετακινείται με ένα κομμάτι μουσαμά παρά με ένα κομμάτι πέτρας, ξεχνάει την ευπάθεια των πνευμόνων του και το στίλβωμα της πέτρας που προκαλεί επίμονο βήχα και δυσφορία. Από το ατελιέ του Μπρανκούζι κράτησε την επιμήκυνση των μορφών, την τόσο αναγνωρίσιμη στα έργα του.

The Beautiful Confectioner, 1916

Το καταπληκτικό στην περίπτωση του Μοντιλιάνι είναι πως αμέσως μετά το θάνατό του τα έργα του άρχισαν να έχουν πολύ υψηλές τιμές με τις εκθέσεις στο Παρίσι να διαδέχονται η μία την άλλη. Και παρόλο που η πατρίδα του, η Ιταλία τον τίμησε μετά θάνατον, οργανώνοντας την πρώτη αναδρομική έκθεση στην 17η  Μπιενάλε της Βενετίας το 1930, η αλήθεια είναι πως άργησε να τον καθιερώσει στην ίδια του τη χώρα, στη χώρα στην οποία σήμερα θεωρείται εθνικός θησαυρός.

Δεν είναι ανάγκη να μιλήσουμε για την αποδοχή του έργου του σήμερα. Η ζωγραφική του είναι διάσημη, οι συλλέκτες σε όλο τον κόσμο τρελαίνονται να αποκτήσουν ένα έργο του και το κοινό σχηματίζει ατελείωτες ουρές για να δει κάθε έκθεση που οργανώνεται με έργα του. Η τραγική ζωή του δεν έχει καμία σχέση με την αποδοχή και την επιτυχία που γνώρισε μετά θάνατον. Ο κόσμος της τέχνης και το κοινό μένουν εκστατικοί, υποκλίνονται  μπροστά στην εμμονή και τον πλούτο της δημιουργίας του Αμεντέο Μοντιλιάνι.

The Servant, 1916

Victoria, 1916

Anna (Hanka) Zborowska, 1917

Blonde Nude, 1917

Jacques And Berthe Lipchitz, 1917

Jeanne Hebuterne With Hat And Necklace, 1917

Lying Nude, 1917

Madame Georges Van Muyden, 1917

Madame Zborowska With Clasped Hands, 1917

Nude, 1917

Jeanne Hebuterne, 1919

Portrait Of A Woman In A Black Tie, 1917

Info:

Modigliani | 23 Νοεμβρίου 2017 – 2 Απριλίου 2018 | Tate Modern