Ο Νηλ Γκέιμαν είναι ένας συγγραφέαςbricoleur (bricolage στα γαλλικά λέγεται το μαστόρεμα και bricoleur ονομάζεται ο πολυτεχνίτης μάστορας, αυτός που ανακατεύεται με πολλά πράγματα συγχρόνως). Τα βιβλία και τα κόμικς στα οποία γράφει το σενάριο, είναι η αποθέωση της διακειμενικότητας (intertextuality): περιέχουν αναρίθμητες αναφορές και παραπομπές σε άλλες ιστορίες, έργα του λόγου και της τέχνης, παραδόσεις. Είναι με μια λέξη φτιαγμένα από το περιρρέον υλικό, το οποίο ο μάστορας συγγραφέας αρθρώνει σε ένα νέο σύνολο και φτιάχνει μ’ αυτό νέες ιστορίες και μύθους.

Νηλ Γκέιμαν

Νηλ Γκέιμαν

Ο Γκέιμαν ίσως είναι πιο γνωστός στην Ελλάδα από τα δύο φιλμ που έχουμε δει βασισμένα σε βιβλία του: το εκπληκτικό animation “Coraline” σε σκηνοθεσία του Χένρι Σέλικ (“Ο εφιάλτης πριν από τα Χριστούγεννα”) και το παραμύθι “Stardust” με τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο και την Μισέλ Φάιφερ. Ο μεγάλος αυτός παραμυθάς,, έγινε παγκόσμια γνωστός στη δεκαετία του ’90 με το θρυλικό κόμικ “Sandman” και έκτοτε έχει γράψει δεκάδες βιβλία φαντασίας για παιδιά και μεγάλους. Ένα από αυτά, το “American Gods”, διασκευάστηκε φέτος για την αμερικανική τηλεόραση με τεράστια επιτυχία.

Sandman

Sandman

Το στόρι του “American Gods” είναι περίπου το εξής: οι θεοί είναι υπαρκτοί και αντλούν τη δύναμή τους από την πίστη μας σ’ αυτούς. Οι αρχαίοι θεοί (ο Όντιν, η θεά της αυγής, η θεά της αγάπης, κλπ) βρίσκονται σε άγριο πόλεμο με τους νέους θεούς (το θεό της τεχνολογίας, το θεό της παγκοσμιοποίησης, το θεό των μίντια, κλπ) για το ποιος θα κυριαρχήσει. Οι νέοι θεοί τα έχουν πάει πολύ καλά και δείχνουν να κερδίζουν. Αλλά οι αρχαίοι θεοί δεν θα το βάλουν τόσο εύκολα κάτω. Στην ιστορία αυτή μπαίνουμε παρακολουθώντας την τροπή που παίρνει η ζωή του Σάντοου, ενός εντελώς κανονικού τύπου, που βγαίνοντας από τη φυλακή χάνει τη γυναίκα του και τον καλύτερό του φίλο σε ένα δυστύχημα και στη συνέχεια μπλέκεται στους καβγάδες των θεών. Έτσι γίνεται σχεδόν πάντα στον Γκέιμαν: ένας απλός άνθρωπος ανακαλύπτει έναν άλλο κόσμο, έξω και πέρα από αυτόν που ξέρει και μπλέκεται σε απίστευτες περιπέτειες. Στα βιβλία του «το να βγεις από την πόρτα του σπιτιού σου το πρωί είναι πολύ επικίνδυνο πράγμα: ποτέ δεν ξέρεις πού θα καταλήξεις» (για να θυμηθούμε την ατάκα του Τόλκιν).

American Gods

American Gods

Από ευτυχή σύμπτωση, αυτές τις μέρες κυκλοφόρησε στα ελληνικά και το μυθιστόρημα του Γκέιμαν “Neverwhere” (“Ποτέ και Πουθενά”, εκδόσεις Ίκαρος, μτφ. Μαρία Αγγελίδου). Το βιβλίο, που πρωτοκυκλοφόρησε ταυτόχρονα με την προβολή του ομώνυμου σήριαλ που έγραφε ο Γκέιμαν για το BBC, αφηγείται τις ιστορίες τριών ηρώων: τις περιπέτειες του Ρίτσαρντ στο Κάτω Λονδίνο ή αλλιώς Κάτω Μεριά (έναν απέραντο λαβύρινθο κάτω από τη Βρετανική πρωτεύουσα), την αναζήτηση της Ντορ για να μάθει ποιος δολοφόνησε την οικογένειά της και να τον εκδικηθεί και τις φανταστικές περιπέτειες του μαρκήσιου ντε Καράμπας, ενός πονηρού απατεώνα. Αν υπάρχει κεντρικό θέμα στο βιβλίο, αυτό θα μπορούσε να είναι το εξής: μέσα από τη συνάντηση με τον Άλλο, νοηματοδοτείται η δική μας ταυτότητα. Γινόμαστε ο Εαυτός μας μέσα από τον Άλλον (υπ’ αυτήν την έννοια, ο Εμμανουέλ Λεβινάς θα ήταν περήφανος).

Στην ιστορική μελέτη του «Εισαγωγή στη Φανταστική Λογοτεχνία», ο Τσβετάν Τοντορόφ επισημαίνει ότι η φανταστική λογοτεχνία μιλάει πάντα με κριτικό τρόπο για το παρόν και είναι μεταξύ άλλων και ένα μέσο πάλης ενάντια στις λογοκρισίες: το υπερφυσικό είναι για τους συγγραφείς ένα πρόσχημα για να περιγράψουν πράγματα που δεν θα είχαν τολμήσει να μνημονεύσουν με όρους ρεαλιστικούς. Είτε γιατί θα λογοκρίνονταν (σε ανελεύθερα καθεστώτα), είτε γιατί κανείς δεν θα ήθελε να τα ακούσει, ακόμη κι αν τους επιτρεπόταν να τα γράψουν.

Αυτό ισχύει εμφατικά και για τα έργα του Γκέιμαν. Στο “American Gods”, χρησιμοποιεί τη μάχη των θεών για να δείξει την αληθινή, τη «βαθιά» Αμερική και να συλλάβει κατά το δυνατόν την πολιτισμική ταυτότητά της. Το αμερικανικό φολκλόρ είναι το φόντο πάνω στο οποίο χτίζεται αυτή η αλληγορική μάχη παλαιών και νέων θεών (μεταξύ των παραδοσιακών αξιών και των νέου τύπου ιεραρχήσεων της εξελιγμένης μας κοινωνίας), μια μάχη ενδεικτική ενός κόσμου κάπως σαν το σημερινό: ενός κόσμου όπου το παλιό αρνείται πεισματικά να πεθάνει τελείως, το νέο έχει γεννηθεί, αλλά δεν έχει επικρατήσει πλήρως και οι άνθρωποι ζουν στο μεταίχμιο, επί ξυρού ακμής. Στο «Ποτέ και Πουθενά» από την άλλη, αποσυντίθεται και αποδομείται η δαιμονοποίηση της ετερότητας, ο Άλλος δεν είναι πια το φρικτό δαιμονικό τέρας που ταΐζει το φόβο μας, αλλά ο δρόμος για να γίνουμε αυτό που είμαστε. Έτσι, η εξουσία (η όποια εξουσία) χάνει το μοναδικό της όπλο, το φόβο, και η χειραφέτηση γίνεται μια απτή πραγματικότητα (η ατομική χειραφέτηση τουλάχιστον).

American Gods

Το «άπαιχτο» “American Gods” υποθέτω ότι το βλέπετε ήδη, οπότε σας προτρέπω φέτος το καλοκαίρι να απολαύσετε και το «Ποτέ και Πουθενά». Τέτοια έργα, σαν αυτά του Γκέιμαν, είναι η διάψευση όσων δήθεν περισπούδαστων απαξιώνουν τη λογοτεχνία του φανταστικού ως «δεύτερη», «κατώτερη», «εμπορική» και τα συναφή. Μέσα στα βιβλία της λογοτεχνίας αυτής κρύβονται μεγάλοι μάστορες της αφήγησης και ακριβά δώρα για τον αναγνώστη. Βιβλία καλογραμμένα που σε ταξιδεύουν, σου χαρίζουν «ατέλειωτη ευχαρίστηση» (σαν το νεσκαφέ) και ταυτόχρονα κεντρίζουν τη σκέψη. Δεν υπάρχουν καλά και κακά είδη λογοτεχνίας ή τηλεόρασης, υπάρχουν καλοφτιαγμένα και κακοφτιαγμένα βιβλία ή σήριαλ. Και το καλό το βρίσκεις παντού, αν ψάχνεις χωρίς παρωπίδες.

 

Υ.Γ. Δυστυχώς τη λογοτεχνία του φανταστικού θα τη βρείτε συνήθως στα βιβλιοπωλεία σε φτηνές εκδόσεις με ως επί το πλείστον κακόγουστα εξώφυλλα. Ένα εύγε λοιπόν στον Ίκαρο που εκδίδει τον Νηλ Γκέιμαν όπως του αξίζει: σε άψογη μετάφραση και με αισθητικά άρτιο τρόπο.

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: American Gods – Photo: Jan Thijs/© 2017 Starz Entertainment, LLC