Peuples ! écoutez le poète !

Écoutez le rêveur sacré !

“Fonction du poète”, από την συλλογή Les Rayons et les Ombres, 1839.

O Βίκτωρ Ουγκώ από τον Étienne Carjat, 1876 - Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας

O Βίκτωρ Ουγκώ από τον Étienne Carjat, 1876 – Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας

«Θέλω να γίνω Σατωβριάνδος ή τίποτα». Aυτό ήθελε να γίνει o, γεμάτος επιμονή και αυτοπεποίθηση, φτωχός νεαρός Βίκτωρ Ουγκώ. Ο Σατωβριάνδος, με τη σειρά του, τον αποκάλεσε «εξαιρετική φυσιογνωμία», γεγονός το οποίο, κατά κύριο λόγο, έπεισε τον πατέρα του να του επιτρέψει να ακολουθήσει τα λογοτεχνικά του όνειρα, ζώντας σε μια παρισινή σοφίτα, παρέα με ποντίκια και γράφοντας επιμελώς, ενώ είχε ήδη εγκαταλείψει τις σπουδές για τις οποίες προοριζόταν. Αργότερα, όταν έγραψε τους «Άθλιους», η ζωή του Μάριου στην πανσιόν Γκορμπό δεν ήταν παρά η ίδια η ζωή του Ουγκώ στην οδό Ντι Ντραγκόν.

Το μεγαλύτερο είδωλο των γαλλικών γραμμάτων γεννήθηκε σε μια οικογένεια, την οποία χαρακτήριζε η ασυμφωνία πεποιθήσεων. Ο πατέρας του, δημοκράτης βοναπαρτιστής, αθεϊστής, η μητέρα του φιλομοναρχική με ρίζες αριστοκρατικές και βαθιά θρησκευόμενη, πιστή στην ρωμαιοκαθολική εκκλησία. Οι γονείς του χωρίζουν, επανασυνδέονται, αλλά αυτό που καθορίζει τα νεανικά του χρόνια είναι η πτώση του Ναπολέοντα που είχε σαν αποτέλεσμα την οικονομική εξασθένιση της οικογένειας. Ο πατέρας του βρίσκεται υπό περιορισμό στο Μπλουά και ο Βίκτωρ ζει με τη μητέρα του και λίγα χρήματα στο Παρίσι.

Αρχίζει να γράφει στα 17 και μέχρι τα 24 του χρόνια, ο Ουγκώ καθιερώνεται στα γαλλικά γράμματα. Γεννημένος το 1802, στην καμπή της μεγάλης επαναστατικής αλλαγής, στα χρόνια του ναπολεόντειου θρύλου ο Ουγκώ έζησε μια πλούσια και μακρά ζωή και κάλυψε με το βιολογικό και πνευματικό του διάνυσμα τον 19ο αιώνα, έναν αιώνα εκρηκτικό, με επαναστατικές κορυφώσεις, μάταιες ελπίδες και σκληρές διαψεύσεις.

Victor Hugo. 'Ma destinée' 1867

Victor Hugo. ‘Ma destinée’ 1867

Με την πολύμορφη φυσιογνωμία του δέσποσε στον ευρωπαϊκό στοχασμό, από την έκρηξη της ρομαντικής γραφής και της ρομαντικής επανάστασης μέχρι την ενεργό παρέμβασή του στα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα. Ο Ουγκώ πίστευε στην αποκαλυπτική αποστολή της ποιητικής τέχνης και σε ένα βαθύ ανθρωπιστικό όραμα. Ζώντας στο πατρικό του σπίτι έναν ιδεολογικό διχασμό, μέσα στην πολιτική δίνη της εποχής του, βαθμιαία ριζοσπαστικοποιείται, γοητευμένος από την έννοια του λαού, τη σημασία της λαϊκής εξέγερσης αλλά και τις αποχρώσεις της επαναστατικής διαδικασίας. Η καμπύλη της πολιτικής του εξέλιξης σύμφωνα με τα δικά του λόγια, όπως τις κατέταξε ο ίδιος είναι  monarchiste (μοναρχικός) – 1824: royaliste libéral (μοναρχικός φιλελεύθερος) – 1828: libéral socialiste (φιλελεύθερος σοσιαλιστής) – 1830: libéral socialiste démocrate (φιλελεύθερος σοσιαλιστής δημοκράτης) – 1849: libéral socialiste démocrate républicain (φιλελεύθερος σοσιαλιστής ριζοσπαστικός δημοκράτης), παρόλο που οι μελετητές του διαφωνούν συχνά με την χρονολογική σειρά και θεωρούν διάτρητη την ορολογία.

Ο θρύλος που συντηρείται μέχρι τις μέρες μας δεν αφορά μόνο τα μεγάλα του μυθιστορήματα. Μεγάλος ποιητής, μάστορας του «αλεξανδρινού» στίχου, δεν έμεινε ποτέ αμέτοχος στα γεγονότα που συγκλόνιζαν την εποχή του, ακόμα και σήμερα οι παρεμβάσεις και οι δημόσιες καταγγελίες του, τα πολιτικά και πανευρωπαϊκά του οράματα είναι τολμηρά, καθώς ένα πλήθος διλημμάτων εξακολουθούν να απασχολούν και να διέπουν τον άνθρωπο, τόσο σε σχέση με την τέχνη όσο και με τις πολιτικές του επιλογές.

Victor Hugo, La tour des rats

Victor Hugo, La tour des rats

Για τη σαρωτική προσωπικότητα του Ουγκώ -που συχνά εξαιτίας του εύρους και της διάρκειας της παρουσίας του, παρομοιάζεται με την εκρηκτική φυσιογνωμία του Διαφωτισμού, τον Βολταίρο-, ο Πωλ Βαλερύ πιστεύει ότι στη μακροβιότητά του οφείλει ο Ουγκώ το γεγονός πως με τις τελευταίες του συλλογές καταξιώνεται ως ένας μεγάλος ποιητής, ίσως ο μεγαλύτερος του αιώνα του. Η μακροβιότητά του και η πνευματική του ενάργεια μέχρι τέλους τον καθιστά, όχι αναίτια, ως τον ποιητή που μπόρεσε μέσα στο χρόνο να εξελίξει, να εμπλουτίσει και να τροποποιήσει το έργο του. Ο Ουγκώ διαπερνά τα αισθητικά ρεύματα που ακολουθούν τον ρομαντισμό και, παρ’ όλες τις αντιθέσεις, θεωρείται ένας μεγάλος δημιουργός.

Ο Σαρλ Μπωντλαίρ επισημαίνει την ανάδυση της παγκοσμιότητας μέσα από το έργο του Ουγκώ, καθώς «κανείς δεν είναι πιο ικανός να εμβαπτισθεί στις κοσμικές δυνάμεις και να εναρμονιστεί με τις δυνάμεις της φύσης. Μπορεί να είναι ακριβής και φωτεινός και συνάμα κατορθώνει να περιγράψει τις σκιάσεις, να αποδώσει το σκοτεινό και αυτό που μυστηριωδώς αποκαλύπτεται».

Ο Ρολάν Μπαρτ γράφει πως «μόνο ο Ουγκώ, με το μέγεθος και με τη δύναμη του προσωπικού του ύφους, στάθηκε ικανός να ασκήσει πίεση στον κλασικό τρόπο γραφής και να οδηγήσει το ύφος σε μια έκρηξη. Όχι μόνον γιατί έγραψε πολύ, αλλά και γιατί ασκήθηκε στην γραφή για ένα τόσο μακρό διάστημα, που εκτείνεται στα δύο μισά του αιώνα, με μια σημαντική ενδιάμεση κρίση συνείδησης. Ασκήθηκε τόσο, έγραψε τόσο πολύ, ώστε το ίδιο του το έργο αντικατοπτρίζει την ιστορική εξέλιξη και ενσωματώνεται στο ιστορικό γίγνεσθαι».

Victor Hugo, Paysage au Burg

Victor Hugo, Paysage au Burg

Η δημιουργική του ηλικία διαιρείται σε δύο, μεγάλα τμήματα: το πρώτο αντιστοιχεί με την εμπλοκή του στη ρομαντική μάχη, όπου καθοριστικό ρόλο έπαιξε το δραματικό του έργο και η δια­τύπωση της θεωρίας του δράματος. Ο Πρόλογος στον Κρόμβελ συνιστά ένα από τα πλέον σημαντικά κεί­μενα επεξεργασίας της θεωρίας του ρομαντικού δράματος, όπου ανάμεσα σε άλλα γράφει πως ο ρομαντισμός δεν είναι στην πραγματικότητα παρά ο φιλελευθερισμός στην λογοτεχνία. Ο Ουγκώ επιβάλλεται ως ο εκπρόσωπος του ρομαντικού κινήματος. Συγγραφείς και καλλιτέχνες συρρέουν, κατακλύζοντας το σαλόνι του ποιητή. Με ορμή και βιασύνη επιθυμούν να γκρεμίσουν τις παλιές αξίες. Πρόκειται για μια λογοτεχνική επανάσταση, που παίρνει σάρκα και οστά λίγο πριν από την πολιτική επανάσταση του Ιουλίου.

Ο Ουγκώ πιστεύει βαθιά στην προφητική και εκπολιτιστική αποστολή  του ποιητή. Aγγελιαφόρος του μέλλοντος, ο ποιητής εμπνέεται από την αιώνια αλήθεια και δεν θα ήταν δυνατόν, δίχως να προδώσει την αποστολή του, να περιοριστεί στην καθαρή ποίηση. O ποιητής οφείλει να οδηγεί τους λαούς. Έτσι στρέφεται στην πολιτική, αρχικά ως υποστηρικτής του Louis-Philippe, και ονομάζεται μέλος της Άνω Βουλής, το 1845. Παρεμβαίνει στη Βουλή υποστηρίζοντας, μεταξύ άλλων, την κατάργηση της θανατικής ποινής και κατακεραυνώνει την κοινωνική αδικία. Ενώ ανήκει σε αυτούς που προετοίμασαν την πολιτική άνοδο του Λουδοβίκου-Ναπολέοντα, συμβάλλοντας στη διάδοση του ναπολεόντειου θρύλου, ξαφνικά παύει να συμπλέει.

 

«Έργα και Λόγοι από την Εξορία»

Ιδεολογικοί και προσωπικοί λόγοι τον ωθούν προς την αριστερά. Καταγγέλλει τώρα ανοιχτά τις φιλοδοξίες και τα τεχνάσματα του ΠρίγκηπαΠροέδρου και στο πραξικόπημα της 2ας Δεκεμβρίου 1851, προσπαθεί ανεπιτυχώς να ξεσηκώσει τον παρισινό λαό. Για να μη συλληφθεί περνά τα βελγικά σύνορα και καταφεύγει στις Βρυξέλλες. Αρχίζει η περίοδος της εξορίας του η οποία θα διαρκέσει σχεδόν είκοσι χρόνια. Στα λίγα χρόνια που θα ζήσει στο αγγλο-νορμανδικό νησί του Jersey (1852-1855), όπου θα εγκατασταθεί με την οικογένεια του στην Marine-Terrasse. Ανάμεσα σε άλλα γράφει το «Ύμνος στην Ενωμένη Ευρώπη», από τα πολιτικά του κείμενα «Έργα και Λόγοι από την Εξορία». Ο Ουγκώ κάνει λόγο για την Ευρώπη των λαών και όχι των βασιλιάδων, για την Ευρώπη της αδελφοσύνης και της αλληλεγγύης.

Ο Βικτόρ Ουγκώ από τον Ροντέν

Ο Βικτόρ Ουγκώ από τον Ροντέν

«Θα ’ρθει μια μέρα που εσύ Γαλλία, εσύ Ρωσία, εσύ Ιταλία, εσύ Αγγλία, εσύ Γερμανία, εσείς έθνη της ηπείρου, δίχως να χάσετε τις ιδιαιτερότητες και το μεγαλείο σας, θα ενωθείτε και θα δημιουργήσετε την ευρωπαϊκή αδερφοσύνη

Θα ’ρθει μια μέρα που δεν θα υπάρχουν πια άλλα πεδία μαχών παρά οι αγορές που θα ανοίγουν στο εμπόριο και τα μυαλά που θα ανοίγουν στις ιδέες

Θα ’ρθει μια μέρα που οι βόμβες θα αντικατασταθούν από την καθολική ψηφοφορία των λαών κι από τη σεβάσμια διακυβέρνηση μιας μεγάλης κυρίαρχης ευρωπαϊκής συγκλήτου…», έχει ήδη πει στην εναρκτήρια ομιλία του στο Συνέδριο για την Ειρήνη, στις 21 Αυγούστου 1849.

Απευθυνόμενος στους εξόριστους προγραμμένους συμπατριώτες του στη Μεγάλη Βρετανία, συγγράφει ένα μεγαλειώδες αντιπολεμικό κείμενο, ένα απαστράπτον «κατηγορώ» εναντίον της μοναρχίας και της απολυταρχίας, συνθέτοντας ταυτόχρονα τον ύμνο της Ενωμένης Ευρώπης, ενός οράματος συγκλονιστικά επίκαιρου στις μέρες μας, καταγγέλλοντας τις καταστρεπτικές συνέπειες των αλλεπάλληλων ευρωπαϊκών πολεμικών συγκρούσεων.

«Αυτό που ορθώνεται ετούτη τη στιγμή δεν είναι η Ευρώπη των λαών· είναι η Ευρώπη των βασιλέων», διατυμπανίζει απερίφραστα ο μεγαλοφυής δημιουργός, που πιστεύει στο μεγαλείο της Ενωμένης Ευρώπης, μιας Ευρώπης όπου θα ήταν «η Γερμανία για τη Γαλλία και η Γαλλία για την Ιταλία ό,τι είναι σήμερα η Νορμανδία για την Πικαρδία και η Πικαρδία για τη Λωρραίνη»· μιας Ευρώπης όπου «δεν θα υπήρχαν σύνορα, ούτε τελωνοφύλακες, ούτε δασμοί· οι συναλλαγές θα ήταν ελεύθερες· μια γιγαντιαία πλημμυρίδα και άμπωτη χρημάτων και προϊόντων θα επικρατούσε»· μιας Ευρώπης που θα είχε «ένα κοινό νόμισμα σε δύο μορφές, μεταλλική και χάρτινη, που θα είχε για στήριγμά του το κεφάλαιο “Ευρώπη” και για κινητήριο δύναμή του την ελεύθερη εργασία 200 εκατομμυρίων ανθρώπων»· μιας Ευρώπης όπου «… η αδελφοσύνη θα γεννούσε την αλληλεγγύη· κέρδος όλων θα ήταν η περιουσία του καθενός, και η εργασία του καθενός εγγύηση όλων».

Ο Ουγκώ αποδομεί την αυτοκρατορική Ευρώπη μέσα από ένα καταιγιστικό «κατηγορώ» και μέσα από έναν ύμνο στα ανθρώπινα δικαιώματα και στα προτάγματα του Διαφωτισμού, φιλοτεχνεί την εικόνα του δυτικού ανθρώπου, του πολίτη της Δημοκρατίας, μια εικόνα που ακόμα και σήμερα τίθεται σε κίνδυνο. Τα κείμενά του δεν είναι μόνο τεκμήρια μια ταραχώδους εποχής αλλά και μια πολιτική παρακαταθήκη μέσα στην οποία συντίθεται με ακρίβεια το όραμα της Ευρώπης. Τα κείμενα του Ουγκώ έχουν σημαντική επικαιρότητα,  σήμερα, που το όραμα που μας παρέδωσε ο μεγάλος συγγραφέας δοκιμάζεται περισσότερο από ποτέ. Ο Ουγκώ αναδεικνύει την δύναμη της σκέψης, ως όπλο κατά της καταπίεσης. Είναι η εποχή, μέσα στην οποία συναντάται στο έργο του  ο επικός με τον λυρικό τόνο, μίξη που επαγγέλλεται το αναγεννώμενο μέλλον, το φως και τον θρίαμβο της παγκόσμιας Δημοκρατίας. Ο Ουγκώ είναι ένας αναμορφωτής, οραματιστής, ο πνευματικός ηγέτης της ποίησης και της εποχής του.

Οι κινήσεις των εξόριστων που συσπειρώνονται γύρω από την προ­σωπικότητα του ποιητή, προκαλούν ανησυχία στις τοπικές αρχές. Ο Ουγκώ αναγκάζεται να εγκαταλείψει το Jersey, τον Οκτώβριο του 1855, για το νησί του Guernesey, όπου θα παραμείνει έως το 1870. Μένει στο Hauteville-House· η θέα της θάλασσας και των γαλλικών ακτών, στο βάθος του ορίζοντα, τροφοδοτεί την φαντασία του με ιδανικό τρόπο. H φιλοδοξία του Ουγκώ δεν γνωρίζει όρια: επιχειρεί να απεικονίσει, σε μια ενορχήστρωση συνόλου, να εκφράσει την επική κίνηση της ανθρωπότητας, την ανοδική πορεία της προς το φως μέσα από ένα έργο κυκλικό, όπου διαδοχικά εμφανίζονται όλες της οι όψεις: ιστορία, μύθος, φιλοσοφία, θρησκεία και επιστήμη.

Ο Βίκτωρ Ουγκώ από τον Ονορέ Ντωμιέ

Ο Βίκτωρ Ουγκώ από τον Ονορέ Ντωμιέ

Ο Ουγκώ επιστρέφει στη Γαλλία το 1870. Είναι η εποχή του Γαλλοπρωσικού Πολέμου, της πράσινης Κομμούνας, της πολιορκίας του Παρισιού και της ήττας. O Ουγκώ είναι ένας ποιητής με παγκόσμια φήμη, ως βουλευτής της Εθνοσυνέλευσης ψηφίζει κατά της ειρήνης και αμέσως παραιτείται. Κατά τη διάρκεια της επικράτησης της Παρισινής Κομμούνας απομακρύνεται από τη Γαλλία και παραμένει στις Βρυξέλλες και το Λουξεμβούργο. Έξι χρόνια αργότερα ονομάζεται ισόβιος Γερουσιαστής από τη Γαλλική Δημοκρατία. Είναι το είδωλο της ριζοσπαστικής αριστεράς, και ένας κατε­ξοχήν δημοφιλής λαϊκός συγγραφέας, οπαδός ενός ουτοπικού σοσιαλισμού που πιστεύει στην  κοινωνική συμφιλίωση και την ειρηνική επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων, σε σχέση με την επαναστατική βία. Θεωρεί ότι ο ατομικός δρόμος προς την ηθική τελείωση, προς την καλοσύνη οδηγεί στη «σωτηρία» του ατόμου και της κοινωνίας.

Το 1881 ο παρισινός λαός τον επευφημεί κάτω από τα παράθυρα του, όταν γιορτάζει τα 80ά του γενέθλια. Πεθαίνει στις 22 Μαΐου 1885, σε ηλικία 83 ετών. Η κηδεία του ήταν μια αποθέωση καθώς ένα πλήθος από 2.000.000 πολίτες συνόδευσαν τον επιφανή νεκρό από την Αψίδα του Θριάμβου στο Πάνθεον, το οποίο ορίστηκε ως τελευταία του κατοικία.

 

Λίγα λόγια για τα εικαστικά έργα του Βίκτωρ Ουγκώ

Feudal Ruins , Victor Hugo

Feudal Ruins , Victor Hugo

Η ζωγραφική ξεκίνησε για τον Ουγκώ ως ένα ευχάριστο πάρεργο, εξελισσόμενη σταδιακά σε σημαντική πνευματική ενασχόληση ειδικότερα το διάστημα πριν την εξορία του. Το διάστημα των ετών 1848 – 1852 υπήρξε η μοναδική δημιουργική διαφυγή του. Τα έργα του είναι δουλεμένα αποκλειστικά σε χαρτί και σε μικρή κλίμακα, συνήθως με σκούρα καφέ ή μαύρη μελάνη, παρεμβάλλοντας ορισμένες φορές λευκές πινελιές και σπανιότερα άλλα χρώματα. Ο Ευγένιος Ντελακρουά είχε γράψει για τον Ουγκώ πως αν αποφάσιζε να γίνει ζωγράφος αντί συγγραφέας, θα είχε επισκιάσει όλους τους καλλιτέχνες του αιώνα του. Ο Ουγκώ κράτησε τη ζωγραφική του δημιουργία μακριά από τη δημοσιότητα, φοβούμενος ότι θα επισκίαζε το λογοτεχνικό του έργο.

 

Η ουτοπία του Βίκτωρ Ουγκώ στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση

Ουγκώ: Μια Ουτοπία

Ουγκώ: Μια Ουτοπία

H σκηνοθέτης Σοφία Μαραθάκη, με αφορμή το «Ύμνος στην Ενωμένη Ευρώπη» του Βίκτωρ Ουγκώ, φτιάχνει μια παράσταση για την ουτοπία και την πραγματικότητα της Ευρώπης του ουμανισμού, με τίτλο Ουγκώ: μια ουτοπία, η οποία θα παρουσιαστεί στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, από τις 13 έως τις 22 Οκτωβρίου.

Με φόρμες που κινούνται από το ορατόριο μέχρι την έντονη κινησιολογική παρτιτούρα, η παράσταση συνομιλεί με θεματικές όπως: Η Γαλλική Επανάσταση του 1789, η Επανάσταση του 1848 και οι συνέπειές τους, ο πόλεμος και η καταστροφή, η σύγχρονη ευρωπαϊκή κρίση ως μια κατάσταση με βαθιές ρίζες μέσα στο χρόνο, η δυσκολία αλλά και η αναγκαιότητα της αλλαγής. Βασικός στόχος, σημειώνει η Σοφία Μαραθάκη, είναι «η αποκάλυψη της ανθρώπινης διάστασης ενός πανευρωπαϊκού και οικουμενικού οράματος, όπως αυτό διαμορφώνεται συνεχώς από την Ιστορία».

 

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: © Edmond Bacot / Maisons de Victor Hugo / Roger-Viollet

Info παράστασης:

Ουγκώ: Μια Ουτοπία | 13 – 22 Οκτωβρίου 2017 | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση