«Σε μια εποχή κατά την οποία η ελεύθερη πρόσβαση στην πληροφόρηση αποτελεί θεμελιώδες δημοκρατικό δικαίωμα, τα Κρατικά Αρχεία δεν μπορούν να φυλάσσουν απλώς έγγραφα…»

Για πολλούς τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) είναι κάτι αόριστο, ένα «μέρος» που φυλάσσονται κρατικά έγγραφα. Η γνωριμία όμως με τα ΓΑΚ και το περιεχόμενό τους είναι απόλυτα σαγηνευτική. Στα τρία επίπεδα κάτω από το έδαφος, στο κτήριο της οδού Δάφνης στο Ψυχικό, όπου εκτείνονται τα αρχειοστάσια των Γενικών Αρχείων του Κράτους, υπάρχει μια κιβωτός εθνικής μνήμης, που εκτείνεται πέρα από βαρετά, όπως νομίζουν πολλοί, κρατικά έγγραφα. Η πολυμορφία του αρχειακού πλούτου περιλαμβάνει περγαμηνούς κώδικες, σιγίλια, αρχιτεκτονικά σχέδια, σπάνιες συλλογές βιβλίων, φωτογραφίες, μπομπίνες κινηματογραφικών ταινιών, δίσκους μουσικής, έργα τέχνης, αντικείμενα λατρείας μαζί με τα επίσημα έγγραφα του ελληνικού κράτους.

Το ελculture επιχειρεί την ανάδειξη του αρχειακού πλούτου και τη γνωριμία της πολύπτυχης δραστηριότητας των ΓΑΚ με τους αναγνώστες, με μια σειρά θεμάτων που ξεκινούν με αφορμή τον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Αρχείων που γιορτάζεται σε όλο τον κόσμο στις 9 Ιουνίου και θα ολοκληρωθεί σε δώδεκα μέρη, αποκαλύπτοντας ένα – ένα τα κομμάτια της ιστορίας μας, όπως αποκαλύπτονται μέσα από ιστορικά και σπάνια τεκμήρια.

Χειρόγραφο με τίτλο Ξενοφών, βιβλίον των σενιάλων, 1823

Χειρόγραφο με τίτλο Ξενοφών, βιβλίον των σενιάλων, 1823

«Κάθε φορά ξαφνιάζουμε το κοινό με το εύρος των συλλογών μας», λέει η Γενική Διευθύντρια των ΓΑΚ, Μαριέττα Μινώτου. H ζακυνθινής καταγωγής επιστήμων, που έχει χρηματίσει αντιπρόεδρος και Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Αρχείων των Κοινοβουλίων και των Πολιτικών Κομμάτων (Section for Archives of Parliaments and Political Parties – SPP), καθώς  και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Διεθνούς Συμβουλίου Αρχείων (ICA), υποστηρίζει θερμά το στόχο της ευαισθητοποίησης του ευρύτερου κοινού στην έννοια του αρχείου και στην καλλιέργεια της αρχειακής συνείδησης.

«Η Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων που φέτος τη γιορτάζουμε στα ΓΑΚ, με ένα αφιέρωμα που τιτλοφορείται «εκ γυναικός… πηγάζει τα κρείττω» και αφορά τη γυναικεία χειραφέτηση ως βασικό θεμέλιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας και ως παράμετρο συνδιαμόρφωσης της ελληνικής ιστορίας», λέει η Μ. Μινώτου, «έχει σαν στόχο και την προβολή της παγκόσμιας αρχειακής κληρονομιάς.

Σε πολλές περιπτώσεις, το κοινό δε γνωρίζει τους θησαυρούς των αρχείων. Καθιερώνοντας μια μέρα εορτασμού, το κοινό περνάει πιο εύκολα τις πύλες των αρχείων ακόμα και για μια πρώτη γνωριμία μαζί τους, αφού ένα αρχείο έχει άλλους κανόνες πρόσβασης από αυτές των βιβλιοθηκών, για παράδειγμα. Ενώ τα αρχεία υποδέχονται τους ερευνητές σε καθημερινή βάση, το κοινό πολλές φορές δε γνωρίζει τι ακριβώς κάνουμε εδώ, ούτε το ρόλο μας, ούτε τις συλλογές μας. Άρα, αυτές οι μέρες που γιορτάζονται με πολλές εκδηλώσεις από τα αρχεία σε όλο τον κόσμο και με επιλογή θεμάτων ελκυστικών, είναι μια καλή αφορμή να διαβούν τις πύλες του».

Η γενική διευθύντρια των ΓΑΚ Μαριέττα Μινώτου

Η γενική διευθύντρια των ΓΑΚ, Μαριέττα Μινώτου

Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους είναι ο εθνικός μας αρχειακός φορέας, ο οποίος υπάγεται στο Υπουργείο Παιδείας και είναι οργανωμένος σε δίκτυο που αποτελείται από την Κεντρική Υπηρεσία στο Ψυχικό και 64 περιφερειακές υπηρεσίες σε όλη την Ελλάδα.

Τα ΓΑΚ παραλαμβάνουν, με βάση το νομικό τους πλαίσιο, το ανενεργό αρχειακό υλικό όλων των φορέων του δημόσιου τομέα, καθώς και τα αρχεία των απερχόμενων πρωθυπουργών και των υπουργών. Όσον αφορά το περιεχόμενό τους, τον συντριπτικό όγκο του υλικού αποτελούν τα δημόσια αρχεία. Τα αρχεία της περιόδου του Αγώνα, του κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια, της περιόδου του Όθωνα, τα αρχεία των Ανακτόρων, των Προέδρων της Δημοκρατίας, των Πρωθυπουργών και Υπουργών, καθώς και όλων των υπουργείων από το 1864.

Τα ιδιωτικά αρχεία και οι συλλογές που έχουν εισαχθεί  είναι εξίσου σημαντικές. Ξεχωρίζει  η συλλογή του ιδρυτή τους, Γιάννη Βλαχογιάννη. Οι συλλογές συμπληρώνονται από εκείνες  των χειρογράφων, των χαρακτικών και των οπτικοακουστικών αρχείων.

Νοταριακός κώδικας, Μύκονος 1663-1689

Νοταριακός κώδικας, Μύκονος 1663-1689

«Αυτό που προσπαθούμε και καταφέραμε τα τελευταία χρόνια», εξηγεί η Μ. Μινώτου «είναι η πολιτική της εξωστρέφειας, παράλληλα με τη βασική μας αποστολή που είναι και σύμφωνα με το νόμο, να συγκεντρώσουμε τα δημόσια έγγραφα και να τα διαφυλάξουμε, να τα ταξινομήσουμε, να δώσουμε πρόσβαση και να τα προβάλλουμε. Αυτή είναι μια στρατηγική επιλογή των ΓΑΚ, που συνδέεται αναπόσπαστα με τις θέσεις που έχουμε διαμορφώσει δουλεύοντας σκληρά τα τελευταία δυο χρόνια και καταθέτοντας τις προτάσεις μας στο Υπουργείο Παιδείας, στις οποίες ουσιαστικά διαμορφώνουμε το υπόβαθρο για τη νέα εποχή των αρχείων του κράτους για τα επόμενα πολλά χρόνια.

Η νέα εποχή των αρχείων θα συνδέεται με τη δυναμική ανταπόκριση του φορέα μας προς τις προκλήσεις της εποχής μας όπως η ψηφιακή λειτουργία και η διαλειτουργικότητα των φορέων με τα δίκτυα επικοινωνιών. Όσο καλός και αν είναι κάποιος, αν δεν έχει καταφέρει να δημιουργήσει ένα δίκτυο επικοινωνιών και συνεργασιών ώστε να μπορεί να ανταλλάσσει τις εμπειρίες και την πληροφορία, δεν μπορεί να προχωρήσει τίποτα. Αυτό το έχουμε βάλει σε προτεραιότητα τα τελευταία χρόνια και είμαστε πολύ ευχαριστημένοι γιατί συμμετέχουμε με ένα πολύ ενεργό ρόλο και στα φόρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου διαμορφώνουμε ή συνδιαμορφώνουμε τις πολιτικές μας. Είναι μέσα στους στόχους μας να βρισκόμαστε στην πρώτη σειρά, μαζί με τους φορείς στο εξωτερικό, για τη χάραξη της διεθνούς αρχειακής πολιτικής».

Αποδεικτικό της Πελοποννησιακής Γερουσίας σχετικά με τη χορήγηση ποσότητας σταριού στους κατοίκους της επαρχίας του Αγίου Πέτρου, Στρεμνίτσα, 2 Ιουνίου 1821

Αποδεικτικό της Πελοποννησιακής Γερουσίας σχετικά με τη χορήγηση ποσότητας σταριού στους κατοίκους της επαρχίας του Αγίου Πέτρου, Στρεμνίτσα, 2 Ιουνίου 1821

Η σπουδαία ιστορία των ΓΑΚ ξεκινά με την ίδρυσή τους το 1914 από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, με σκοπό τη συστηματική διάσωση των δημοσίων αρχείων, αλλά και των αρχείων των φυσικών προσώπων. Η χώρα μας καθυστέρησε πολύ να προχωρήσει στη διάσωση της μνήμης και της Ιστορίας της. Παρά τις καθυστερήσεις ωστόσο, αργά και επίμονα, καθιερώθηκε μια κρατική αντίληψη περί αρχείων. Μιλώντας για τα ΓΑΚ, δεν πρέπει ποτέ να λησμονούμε το ρόλο και τη συμβολή δυο προσωπικοτήτων όπως ο Σπυρίδων Λάμπρος και ο Γιάννης Βλαχογιάννης, που ήταν και ο πρώτος διευθυντής τους.

«Σε μια δύσκολη περίοδο για την Ελλάδα, εργαζόμαστε σκληρά για να κρατήσουμε την υπηρεσία στο ύψος της», επισημαίνει η Μ. Μινώτου. «Έχουμε ένα λαμπρό επιστημονικό προσωπικό, νέους ανθρώπους με πολλά προσόντα που θα πάρουν τη σκυτάλη και αυτό το νέο αίμα είναι και η δύναμη της υπηρεσίας.

Δίνουμε μάχες μαζί με το Υπουργείο Παιδείας, τους υποστηρικτές, τους χορηγούς μας, με ανθρώπους που μας αναγνωρίζουν σε όλους τους χώρους, το Ίδρυμα Μποδοσάκη, το Ίδρυμα Ευγενίδου, το Δήμο Φιλοθέης Ψυχικού. Δίπλα σε αυτές τις καθημερινές μάχες και παρά τις δυσκολίες, δε σταματάμε να προβλέπουμε οτιδήποτε μπορεί να αποτρέψει καταστροφές αρχείων, να εκπονούμε εργαλεία έρευνας, να συντάσσουμε το εθνικό ευρετήριο αρχείων αναγνωρίζοντας τη σημασία που έχει για κάθε ερευνητή και κάθε πολίτη να γνωρίζει πού βρίσκεται το αρχειακό υλικό της χώρας. Μένω έκπληκτη για το πώς ανταποκρίνονται οι τοπικές κοινωνίες που αγκαλιάζουν τα γενικά αρχεία σε όλη την Ελλάδα, για τον τρόπο με τον οποίο βοηθούν στην επίλυση προβλημάτων, με πρώτο την ανεύρεση χώρων, καθώς είναι φυσικό ότι όσο περνούν τα χρόνια, τόσο μεγαλώνουν οι συλλογές μας».

Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους στο Ψυχικό

Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους στο Ψυχικό

Το 2011, με απόφαση της Εφορείας των ΓΑΚ, εξασφαλίσθηκε η καθολική πρόσβαση των ερευνητών στο αρχειακό υλικό ανεξαρτήτως του βαθμού επεξεργασίας του, αν είναι δηλαδή ταξινομημένο ή αταξινόμητο. Αυτό αύξησε την επισκεψιμότητα στα Αναγνωστήρια, αλλά και την ικανοποίηση μεγάλου αριθμού αιτημάτων τα οποία υποβάλλονται ηλεκτρονικά. Παρόλη την έλλειψη προσωπικού, τα ΓΑΚ εξυπηρετούν το ερευνητικό κοινό με πρωτοφανή αντοχή μέσα σε μια εξαιρετικά δύσκολη οικονομική συγκυρία.

Μιλώντας για τα ΓΑΚ με αριθμούς, υπάρχουν 50.000 μέτρα αρχειακού υλικού στην κεντρική υπηρεσία των ΓΑΚ και περισσότερα από 100.000 μέτρα σε όλη την Ελλάδα, 8.000.000 λήψεις αναρτημένες στο διαδίκτυο, 600.000 τεκμηριώσεις και ανά έτος 79.000 επισκέψεις απομακρυσμένων χρηστών στην πλατφόρμα arxeiomnimon.gak.gr, 35.000 μοναδικοί επισκέπτες, 2.000.000 προβολές σελίδας, 2.000 ερευνητές το χρόνο (κεντρική υπηρεσία των ΓΑΚ) και διακίνηση 6.000 φακέλων στο Αναγνωστήριο (κεντρική υπηρεσία των ΓΑΚ).

Χάρτης της Πόλεως των Αθηνών, 1832

Χάρτης της Πόλεως των Αθηνών, 1832

Η πρώτη προσπάθεια ψηφιοποίησης του περιεχομένου των αρχειακών συλλογών των ΓΑΚ πραγματοποιήθηκε μεταξύ των ετών 2006 έως 2008, με ναυαρχίδα το λογισμικό διαχείρισης αρχειακών δεδομένων @ΡΧΕΙΟΜΝΗΜΩΝ, όπου παρέχεται στο κοινό η δυνατότητα απομακρυσμένης πρόσβασης σε ψηφιακά αντίγραφα.

Τεκμηριώθηκαν, ψηφιοποιήθηκαν και αναρτήθηκαν περισσότερες από 8.000.000 λήψεις που εκτείνονται χρονικά από τον 17ο ως τον 20ό αιώνα.  Ληξιαρχικά και διοικητικά αρχεία της ενετοκρατίας, συμβολαιογραφικά αρχεία, κτηματολογικά της οθωμανικής διοίκησης, εκπαιδευτικά αρχεία, τα αρχεία της Ηγεμονίας της Σάμου, του Ιονίου Κράτους, της Κρητικής Πολιτείας και βέβαια τα αρχεία του Αγώνα, της περιόδου του Ι. Καποδίστρια και του Όθωνα, χαρακτικά. Ο αριθμός αυτός, όσο και αν φαντάζει μεγάλος, είναι σταγόνα στον ωκεανό. Παρόλη τη δημιουργία ηλεκτρονικών αναγνωστηρίων, σε μεγάλο ποσοστό οι ερευνητές εξακολουθούν να θέλουν να έρθουν σε επαφή με το πρωτότυπο υλικό.

Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους με το σύγχρονο αναγνωστήριο και την ενημερωμένη, σε ζητήματα αρχειονομίας, βιβλιοθήκη, με αρχειοστάσια ειδικών προδιαγραφών, με άρτιο και πολυδύναμο εργαστήριο συντήρησης με σημαντική παρουσία στο εξωτερικό, με εκπαιδευμένο προσωπικό ταξινόμων και αρχειονόμων και με εκδοτική δραστηριότητα, είναι μια εικόνα πρότυπο ενός δημόσιου οργανισμού στην υπηρεσία του πολίτη και με άνοιγμα στην κοινωνία, που κοιτάζει σταθερά και θαρραλέα τις προκλήσεις του 21ου αιώνα.

Info:

Το ψηφιοποιημένο υλικό των ΓΑΚ είναι προσβάσιμο στην ιστοσελίδα www.gak.gr

Στο επόμενο μέρος του αφιερώματος στα ΓΑΚ, η αναπληρώτρια διευθύντρια κ. Αμαλία Παππά μας ξεναγεί στους θησαυρούς των συλλογών τους.

Διαβάστε επίσης:

Μια ματιά στους θησαυρούς των Γενικών Αρχείων του Κράτους