Κείμενο: Άννα Σταυροπούλου

Είναι ένα Σάββατο πρωί ζεστό και ηλιόλουστο και μια Αθήνα πολύ χαλαρή σε σχέση με άλλες μέρες. Γιατί δεν είναι ένα τυχαίο Σαββατοκύριακο, αλλά το τριήμερο της Πρωτομαγιάς. Όμως μερικοί πιστοί της πόλης σχημάτισαν μια ομάδα που με τα ακουστικά στο αυτί εξέδραμε προς αναζήτηση των «Γερμανικών ιχνών» στο κέντρο της Αθήνας.

Πρόκειται για το πρόγραμμα που υλοποιεί το Goethe Institut και οι ξεναγήσεις βασίζονται σε μια εφαρμογή που χρειάζεται να έχεις κατεβάσει πριν στο κινητό σου. Αυτός ο διαδραστικός χάρτης με κείμενα, φωτογραφίες και ηχογραφημένη αφήγηση επιτρέπει, ακόμα και χωρίς πλέον σύνδεση, να διαβάζεις και να ακούς την ιστορία πίσω από τα 63 περίπου σημεία ενδιαφέροντος στην Αθήνα (και 40 που ετοιμάζονται στη Θεσσαλονίκη), στα οποία μπορείς να περιηγηθείς.

Η ιστορία αφορά τον 19ο αιώνα, από την εποχή περίπου του Όθωνα και προκύπτει από υλικό του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, ενώ για τον 20ό αιώνα και κυριότερα την Αθήνα της γερμανικής κατοχής, οι ιστορικές πηγές βασίζονται κυρίως στην ερευνητική ομάδα του ιστορικού Hagen Fleischer. Ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος έχει αναλάβει το ρόλο του ξεναγού, εμπλουτίζοντας την εφαρμογή και την ιστορική αφήγηση, απαντώντας σε ερωτήσεις και βέβαια δίνοντας και πολλές ακόμη πληροφορίες σχετικές με την πόλη.

Η εφαρμογή αυτή λειτουργεί ήδη για ακόμα 8-9 χώρες, ανάμεσά τους η Ιρλανδία, το Ισραήλ, η Βραζιλία, η Ουκρανία, η Σουηδία, κ.ά. Αυτά δε, τα ακουστικά με τα οποία εφοδιαστήκαμε, είναι μια σπουδαία ανακάλυψη, καθώς σου επιτρέπουν μες στη βοή της πόλης να ακούς τον ξεναγό σαν να είναι δίπλα σου παρότι μπορεί να έχεις ξεμείνει αρκετά μέτρα πίσω!

©Νίκος Παπαγγελής

©Νίκος Παπαγγελής

Κατηφορίζοντας από το Ινστιτούτο Γκαίτε, τα πρώτα γερμανικά ίχνη είναι ήδη εδώ και μιλάω φυσικά για την «κλασική αθηναϊκή τριλογία του νεοκλασικισμού» (Ακαδημία, Πανεπιστήμιο Αθηνών και Εθνική Βιβλιοθήκη), «το βαυαρικό όραμα» για τη νέα Αθήνα. Αφού πούμε δυο κουβέντες για τον καθολικό ναό του Αγίου Διονυσίου, που σηματοδοτούσε τα όρια της νέας πόλης, πάμε προς το Οφθαλμιατρείο, που ξεχωρίζει γιατί εμπνέεται από το μεσαίωνα και το βυζαντινό ρυθμό. Η δε Εθνική Βιβλιοθήκη επίσης αποκλίνει από τα άκαμπτα ως τότε ακαδημαϊκά κτίρια, με την καμπυλωτή σκάλα της που της προσδίδει μια πιο «μανιερίστικη μορφολογία».

Περπατάμε στον πεζόδρομο ανάμεσα στα νεοκλασικά κτίρια, τη «σύλληψη της δημόσιας πλάζας», κάνοντας μια κουβέντα για τα πρώτα σχέδια της πόλης από τους αρχιτέκτονες Κλεάνθη και Σάουμπερτ. Παρατηρούμε τη χαρακτηριστική τερακότα του κτηρίου του Πανεπιστημίου, σε συνδυασμό με το χρυσό και το βαθύ γαλάζιο, αλλά και τη λεπτομέρεια της τοιχογραφίας του Όθωνα με αρχαιοελληνική ενδυμασία στη ζωφόρο! Στεκόμαστε στα σκαλοπάτια βλέποντας προς την πλατεία Κοραή και φανταζόμαστε πώς θα ήταν να βλέπεις πέρα, ως την παλιά πόλη, όπως ήταν ο αρχικός σχεδιασμός, εάν δεν διακοπτόταν απ’ τις πολυκατοικίες που ανεγέρθηκαν μετά. Μιλάμε για την πρόσμειξη ταπεινού και μεγαλοπρεπούς, μια διαφορετικής κλίμακας και όχι συμπαγή οργάνωση της ακαδημαϊκής αρχιτεκτονικής. Φαρδείς δρόμοι και πλατείες, η προσπάθεια της ένταξης, τότε, της Αθήνας στις «πεπολιτισμένες χώρες της Ευρώπης».

Στη Σόλωνος μάς αποκαλύπτεται ότι το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, όπως το ξέρουμε μετά το ’70, είναι το πρώτο νοσοκομείο της Αθήνας, το πολιτικό νοσοκομείο Ελπίς σε σχέδια Στάουφερτ, Σάουμπερτ και ανέγερση από το Δανό αρχιτέκτονα Χάνσεν, το οποίο εγκαινιάστηκε το 1836.

Μέγαρο Σλήμαν-Μελά, στη γωνία Χαρ. Τρικούπη και Πανεπιστημίου

Μέγαρο Σλήμαν-Μελά, στη γωνία Χαρ. Τρικούπη και Πανεπιστημίου

Έκπληξη είναι για πολλούς και το – δυστυχώς σκοτεινό και σκονισμένο απ’ το χρόνο και την παραμέληση – κτήριο στη γωνία Χαρ. Τρικούπη και Πανεπιστημίου, το Μέγαρο Σλήμαν-Μελά, στο ισόγειο της πρόσοψης του οποίου βρίσκεται ο κινηματογράφος Ιντεάλ. Είχε φτιαχτεί σε σχέδια Τσίλερ για τα παιδιά του Σλήμαν και ήταν εμπορικό κτίριο με γραφεία.

Λίγο πιο πάνω, στη Χ. Τρικούπη γωνία με Φειδίου, διασώζεται ακόμα ένα κτήριο του Τσίλερ – γιατί πολλά έχουν δυστυχώς κατεδαφιστεί. Αυτή τη φορά πιο καλοδιατηρημένο, τόσο εξωτερικά, όσο και εσωτερικά, με ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες. Ανήκει στο γερμανικό κράτος, ανεγέρθηκε με τη συμβολή του αρχαιολόγου Βίλελμ Ντέρπφελντ και χρηματοδότηση Ερρίκου Σλήμαν και έκτοτε στεγάζει το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο.

Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο

Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο

Περνάμε από το παλιό Αρσάκειο (νυν Συμβούλιο της Επικρατείας) με τις πιο αυστηρές γραμμές του και το νέο Αρσάκειο, τη γνωστή μας σήμερα Στοά του Βιβλίου (όλο και πιο φάντασμα κι αυτή, δυστυχώς…), που σχεδιάστηκε από τον αρχιτέκτονα Κων/νο Μαρούδη, αλλά αναδιαμορφώθηκε από τον Τσίλερ.

Μπάγκειον

Μπάγκειον

Αφού στεκόμαστε έξω από τα παλιά ξενοδοχεία της Ομόνοιας, Μπάγκειον (στο οποίο πλέον στεγάζεται η διοργάνωση της Athens Biennale) και Μέγα Αλέξανδρο, που γνώρισαν μεγάλες δόξες στο παρελθόν, κατευθυνόμαστε προς την οδό Αιόλου, που έχει εμπνεύσει πολλές αφηγήσεις. Φτάνουμε στην όχι και τόσο πολυσύχναστη πλατεία Κοτζιά (παλιότερα πλατεία Λουδοβίκου) που κάποτε κοσμούσε το Δημοτικό Θέατρο της Αθήνας, το οποίο στέγασε πρόσφυγες στη μικρασιατική καταστροφή, κάηκε και εν τέλει κατεδαφίστηκε.

Δίπλα, είναι το Μέγαρο Μελά, μεγάλου επιχειρηματία της εποχής του 19ου αι. Ένα αναγεννησιακό παλάτσο σε σχέδια Τσίλερ, που τα διαμερίσματά του νοικιάζονταν σε επαγγελματίες. Αφού πέρασε σε διάφορες χρήσεις, στέγασε ως το 1973 το Ταχυδρομείο της Αθήνας, και μετά, ανακαινισμένο, με τα κτερίσματα και τους πυργίσκους του πλέον εμφανείς και με μια εκπληκτική αίθουσα εκδηλώσεων, στεγάζει την Εθνική Τράπεζα.

Μέγαρο Μελά στην πλατεία Κοτζιά

Μέγαρο Μελά στην πλατεία Κοτζιά

Στην πλατεία Κλαυθμώνος βλέπουμε το Μουσείο της Πόλεως των Αθηνών, που είναι το παλιό παλάτι και η κατοικία του Όθωνα και της Αμαλίας, ενώ πιο πάνω στη Σταδίου κάνουμε μια στάση στο δροσερό κήπο του Νομισματικού Μουσείου. Πρόκειται για το Ιλίου Μέλαθρον, την παλιά κατοικία του Σλήμαν που σχεδίασε ο Τσίλερ. Η χαρακτηριστική περίτεχνη σιδερένια πόρτα του βρίθει από μαιάνδρους, σύμβολο ευτυχίας πριν γίνει σύμβολο τρόμου. Χαρακτηριστική η εντυπωσιακή σκάλα που πλαισιωνόταν από αντίγραφα ελληνορωμαϊκών αγαλμάτων που αφαιρέθηκαν το 1934, καθώς το ένα έπεσε στο οδόστρωμα. Με τις τοιχογραφίες και τις επιγραφές στους τοίχους ήταν ένα «σπίτι-βιβλίο» όπως το αποκαλούσε η σύζυγος Σλήμαν, Σοφία. Ένα κτίριο που τώρα το ξέρουμε για το μουσείο, και το συμπαθέστατο καφέ – όαση με τις μουσικές βραδιές του, αλλά παλιότερα είχε στεγάσει δικαστήρια, με βασικό τον Άρειο Πάγο.

 Ιλίου Μέλαθρον, Νομισματικό Μουσείο

Ιλίου Μέλαθρον, Νομισματικό Μουσείο

Και βέβαια η Βουλή: Τα παλιά δηλαδή ανάκτορα που ανεγέρθηκαν για τον Όθωνα και την Αμαλία σε σχέδια του Γερμανού αρχιτέκτονα Φρίντριχ φον Γκέρτνερ. Μετά την καταστροφή του παλατιού από πυρκαγιά το 1909, το κτήριο υπήρξε νοσοκομείο και στέγη προσφύγων από τη Μικρά Ασία, ενώ με απόφαση του Ελ. Βενιζέλου αποτελεί από το 1935 ως σήμερα τη στέγη του Κοινοβουλίου.

Φρουραρχείο (Κομμαντατούρα)

Φρουραρχείο (Κομμαντατούρα)

Τα «γερμανικά ίχνη» γίνονται πιο βαριά στον 20ό αιώνα, στην Αθήνα της Κατοχής. Περνάμε από το φρουραρχείο (Κομμαντατούρα) στο μέγαρο της Εθνικής Ασφαλιστικής στην πλατεία Κοραή δίπλα στον κινηματογράφο Άστυ. Μετά την απελευθέρωση, το ίδιο κτίριο στέγασε τα κεντρικά γραφεία της αντιστασιακής οργάνωσης του ΕΑΜ. Στεκόμαστε στην πλακέτα έξω απ’ το κτίριο της Τράπεζας της Ελλάδος που θυμίζει την πρώτη λαϊκή διαδήλωση κατά των ναζί το 1943 και ανεβαίνουμε στο κτήριο της Γκεστάπο στην οδό Μέρλιν, που κατεδαφίστηκε κι έχει απομείνει μόνο μια χαρακτηριστική πόρτα κι ένα μνημείο.

Κτήριο της Γκεστάπο, οδός Μέρλιν

Κτήριο της Γκεστάπο, οδός Μέρλιν

Ανάμεσα στα άλλα επιταγμένα κτήρια που δημιουργούσαν έναν ασφυκτικό κλοιό φόβου για τους πολίτες, υπάρχει επίσης το νεοκλασικό κτίριο του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός στην πλατεία Καρύτση, που στέγασε το γερμανικό στρατοδικείο ή το μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού που στέγασε την κεντρική κατοχική διοίκηση με το πασίγνωστό μας Zonar’s να εγκαινιάζεται το 1940.

Η περιοχή ανάμεσα στο Σύνταγμα και στην Ομόνοια είναι το «τετράγωνο της αναψυχής» κατά την Κατοχή. Χαρακτηριστικό το καζίνο Μαυροκέφαλου που στεγαζόταν στην Πανεπιστημίου 64, ένας τόπος συνάντησης Γερμανών με Έλληνες μαυραγορίτες και καταδότες, αλλά και περαιτέρω επένδυσης των κερδών…

Η βόλτα μας τελειώνει κάπου εδώ, αλλά η εφαρμογή «Γερμανικά ίχνη» εκτείνεται σε πολύ περισσότερα και αναπάντεχα σημεία της Αθήνας και θα μπορούσε να αποτελέσει πρότυπο και για άλλους οργανισμούς και για άλλα πεδία.

 

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: ©Νίκος Παπαγγελής

Info:

Επόμενες προγραμματισμένες ξεναγήσεις: 27 Μαΐου, 24 Ιουνίου, 22 Ιουλίου και αρχές Οκτωβρίου 2017, από τις 11:00 ως τις 14:00.

Προϋπόθεση για να πάρετε μέρος στην ξενάγηση είναι να έχετε κατεβάσει προηγουμένως την εφαρμογή «Γερμανικά Ίχνη», καθώς και να έχετε δηλώσει συμμετοχή (online εγγραφή).