Ο Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας, ο Τζον Κράξτον και ο Πάτρικ Λι Φέρμορ, συνδέθηκαν μεταξύ του με μια φιλία που κράτησε πενήντα χρόνια, στην οποία πρωταγωνιστούσε ο «διάλογος» που ανέπτυξαν μεταξύ τους, ενώ στο επίκεντρο της σχέσης τους βρισκόταν πάντα η αγάπη τους για την Ελλάδα. Mία ανασκόπηση της ζωής και του έργου τριών σημαντικών προσωπικοτήτων της Τέχνης και των Γραμμάτων του 20ού αιώνα παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη. Η έκθεση «Γκίκας, Craxton, Leigh Fermor: η γοητεία της ζωής στην Ελλάδα» αντανακλά τις μαγευτικές εξερευνήσεις των τριών μεγάλων δημιουργών στην Ελλάδα του περασμένου αιώνα.

Ο Patrick και η Joan Leigh Fermor μαζί με τον Νίκο και την Barbara Γκίκα και εργάτες που χτίζουν την αυλή στην Καρδαμύλη, 1967 Από το αρχείο της Olivia Stewart

Το αφιέρωμα περιλαμβάνει πίνακες και υδατογραφίες του Χ. Γκίκα και του Κράξτον και κείμενα του Λι Φέρμορ, πολλά από τα οποία προέρχονται από αδημοσίευτο υλικό που εντόπισαν οι επιμελητές της έκθεσης σε προσωπικά αρχεία ή στο αρχείο του συγγραφέα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Σκωτίας.

Ακόμη, παρουσιάζονται επιστολές, σελίδες από βιβλία επισκεπτών, σημειώματα, σκίτσα, εκδόσεις και αφιερώσεις, αλλά και πολλές σπάνιες φωτογραφίες από τη ζωή των τριών δημιουργών, που αποκαλύπτουν την αγάπη τους για την Ελλάδα, την ιστορία, το μύθο, την ύπαιθρο και τον ελληνικό τρόπο ζωής, αντικατοπτρίζοντας ταυτόχρονα τις συναρπαστικές αναζητήσεις τους, τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις και την αφοσίωσή τους στην χαρά της ζωής.

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας Δέντρα στον Πόρο, 1950 Λάδι σε καμβά, 32,5 x 40 εκ. Μουσείο Μπενάκη — Πινακοθήκη Γκίκα, Αθήνα © 2017 Μουσείο Μπενάκη

 

John Craxton, Γαλατάς, 1947, Λάδι σε καμβά κολλημένο σε χαρτόνι, 76 x 101,5 εκ., British Council Collection ©2017 Craxton Estate / DACS

Στην έκθεση μάς ξενάγησε η επιμελήτρια του Μουσείου Μπενάκη Ιωάννα Μωραΐτη εξιστορώντας μας τη μοναδική αυτή σχέση ανάμεσα στους τρεις δημιουργούς.

Τι συνέδεσε τόσο δυνατά τους τρεις αυτούς δημιουργούς;
Οι τρεις δημιουργοί συνδέθηκαν μέσα από την αγάπη τους για τον ελληνικό κόσμο, για την τέχνη και για τη ζωή. Και οι τρεις εμπνεύστηκαν από το ελληνικό τοπίο, έζησαν με πάθος, δημιούργησαν παραδεισένια καταφύγια, όπου συναντιόντουσαν και μοιράζονταν τις σκέψεις τους αλλά και την αγάπη τους για τις απλές καθημερινές ασχολίες: ένα όμορφο γεύμα, μια παρτίδα σκάκι, την απαγγελία ενός ποιήματος, ένα ενδιαφέρον βιβλίο.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Γκίκας για τη ζωή τους στην Ύδρα: «Το βράδυ του Αυγούστου καθόμασταν στην ταράτσα κάτω απ’ τον ξάστερο ουρανό και συζητούσαμε για ποίηση, πίναμε κρασί, κολυμπούσαμε, γαϊδουροκαβαλαρίες, σκάκι – μια ζωή που θύμιζε μυθιστορήματα».

Ενώ και ο Craxton γράφει για τη ζωή στην Καρδαμύλη: «Η Joan ήταν η πιο ευτυχισμένη όταν ζούσε με τον Paddy σ’ αυτό το σπίτι που πρέπει να είναι το ομορφότερο της Πελοποννήσου, το οποίο και εκείνη και ο Paddy έχτισαν από πέτρα για τους δυο τους πλάι στη θάλασσα, σ’ ένα χαμηλό ακρωτήρι ανάμεσα σε δύο κολπίσκους».

Ο Νίκος και η Barbara Γκίκα, με τον John Craxton, τον Patrick και την Joan Leigh Fermor στο σπίτι τους στην Ύδρα, 1958 Φωτογραφία: Roloff Beny

Ο Νίκος και η Barbara Γκίκα, με τον John Craxton, τον Patrick και την Joan Leigh Fermor στο σπίτι τους στην Ύδρα, 1958 Φωτογραφία: Roloff Beny

 

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας , Η εφόρμηση, 1946, Λάδι σε καμβά, 60 x 69 εκ., Ιδιωτική συλλογή, Αθήνα Με την ευγενική μεσολάβηση των Kalfayan Galleries, Αθήνα-Θεσσαλονίκη © 2017 Μουσείο Μπενάκη

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας , Η εφόρμηση, 1946, Λάδι σε καμβά, 60 x 69 εκ., Ιδιωτική συλλογή, Αθήνα Με την μεσολάβηση των Kalfayan Galleries, Αθήνα-Θεσσαλονίκη © 2017 Μουσείο Μπενάκη

Με ποιο τρόπο η Ελλάδα γίνεται σημείο αναφοράς και στους τρεις δημιουργούς;
Σημείο αναφοράς και στους τρεις δημιουργούς, ο ελληνικός τόπος. Ο Γκίκας ο μεγαλύτερος από τους τρεις αν και σπούδασε στο Παρίσι και δέχτηκε σαφείς επιρροές από τον Picasso και τον Matisse, εμπνέεται από το ελληνικό τοπίο αναζητώντας την περίφημη «ελληνικότητα» στα έργα του. Το τοπίο της Ύδρας συγκεκριμένα με την ιδιαίτερη μορφολογία και αρχιτεκτονική του, αλλά και το άπλετο φως που τονίζει τους γεωμετρικούς του όγκους, πρωτοστατεί στα έργα του Γκίκα.

Ο John Craxton γοητεύτηκε με τη σειρά του όχι μόνο από το φως και το χρώμα της Ελλάδας αλλά και από την ιδιοσυγκρασία των ανθρώπων που ταίριαζε στη δική του φιλοσοφία ζωής. Στην Ελλάδα ένιωσε να ξαναγεννιέται, σταμάτησε να ζωγραφίζει τον εαυτό του σε φανταστικές και μελαγχολικές συνθέσεις και άρχισε να αποτυπώνει τους απλούς καθημερινούς ανθρώπους και τη χαρά της ζωής.

Όπως αναφέρει ο ίδιος: «Η Ελλάδα ήταν κάτι περισσότερο απ’ όλα όσα είχα φανταστεί και κάτι πολύ περισσότερο απ’ όσο περίμενα» και συνεχίζει «Έχω ζήσει και ταξιδέψει πολύ στην Ελλάδα· έχω απίστευτα πολύ σαγηνευτεί από τη χώρα και από τους ανθρώπους της εξαιτίας μιας κοινής συμπάθειας, μιας φυσικής ευεξίας και του τρόπου με τον οποίο η προσωπική μου φιλοσοφία μοιάζει να δένει τόσο πιο πολύ με την ελληνική ζωή παρά οπουδήποτε αλλού».

Τέλος, ο Patrick Leigh Fermor ανακάλυψε, μέσα από τις περιπλανήσεις του, την ελληνική ύπαιθρο, γνώρισε τους ανθρώπους της, έμαθε την ελληνική γλώσσα, κατέγραψε τις ελληνικές παραδόσεις μέχρι που βρήκε στην Καρδαμύλη της Μάνης το δικό του προσωπικό καταφύγιο. Εκεί, αφοσιώθηκε στη συγγραφή του περιτριγυρισμένος από τη θάλασσα, το βουνό και την ελληνική φύση που τόσο αγάπησε. Στο βιβλίο του «Μάνη» αναφέρει: «Το καθετί στην Ελλάδα σε απορροφά και σε ανταμείβει. Δύσκολα συναντάς βράχο ή ποτάμι που να μην έχει τη δικιά του μάχη, ή ένα μύθο, ένα θαύμα, ένα λαϊκό ανέκδοτο, ή μια πρόληψη· κ’ οι συζητήσεις και τα περιστατικά, που όλα τους σχεδόν είναι παράξενα ή αξιομνημόνευτα, πληθαίνουνε σε κάθε βήμα στο δρόμο του ταξιδιώτη».

(Από αριστερά) Ο Patrick Leigh Fermor, o Cyril Connolly, ο Maurice Bowra (στο κέντρο), o Ernst Kantorowitz και η Joan Leigh Fermor στο σπίτι των Γκίκα στην Ύδρα το 1955. Μουσείο Μπενάκη — Πινακοθήκη Γκίκα, Φωτογραφικό Αρχείο, Αθήνα

(Από αριστερά) Ο Patrick Leigh Fermor, o Cyril Connolly, ο Maurice Bowra (στο κέντρο), o Ernst Kantorowitz και η Joan Leigh Fermor στο σπίτι των Γκίκα στην Ύδρα το 1955. Μουσείο Μπενάκη — Πινακοθήκη Γκίκα, Φωτογραφικό Αρχείο, Αθήνα

John Craxton Κορίτσι με μαντήλι στη θάλασσα, 1957 Χριστουγεννιάτικη κάρτα στον Γιώργο Σεφέρη Επιζωγραφισμένη λινοτυπία, 22,8 x 9,7 εκ. Ιδιωτική συλλογή, Αθήνα ©2017 Craxton Estate / DACS

Από την αλληλογραφία και τα τεκμήρια της γνωριμίας τους, ποια θεωρείτε τα πιο σημαντικά;
Όλες οι επιστολές μαρτυρούν μια βαθιά φιλία και έναν αμοιβαίο θαυμασμό μεταξύ των δημιουργών. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον παρουσιάζουν αυτές που αναφέρονται στα σπίτια και στους τόπους όπου έζησαν και οι τρεις. Πρόκειται για επιστολές γεμάτες από ευγνωμοσύνη για τις συνεχείς φιλοξενίες, συμβουλές για το σχεδιασμό των κατοικιών και προσμονή για μελλοντικές επισκέψεις.

Σε μία από αυτές ο Paddy γράφει από την Ύδρα στους Γκίκα: «Στείλτε μας δυο λέξεις να πείτε ποια δωμάτια θα θέλατε να ετοιμάσουμε. Η ατμόσφαιρα είναι ό,τι πρέπει τώρα, θαλπωρή με τις σόμπες αναμμένες, και μου φαίνεται πως βρίσκομαι στον παράδεισο. Είμαι ενθουσιασμένος με την προσδοκία του ερχομού σας, περίπου όπως ένας Δεσπότης του Μυστρά σε αναμονή μιας αυτοκρατορικής επίσκεψης από την Κωνσταντινούπολη τον 14ο αιώνα».

Ενώ και ο Γκίκας γράφει σε σημείωμά του στην Joan: «Λατρεμένη Joan. Μεταμορφώσαμε το σπίτι αρκετά μαζί με την Barbara και τώρα συνεχίζουμε τη μεταμόρφωση με τον Johnny για να κάνουμε έκπληξη στην Barbara. Εσύ κι ο Paddy πρέπει να έρθετε να το δείτε – αλλά βέβαια μπορεί και να μην σας αρέσει. Όλα αυτά γίνονται για την Barbara. Διαφορετικά εγώ θα ήμουν πολύ τεμπέλης για να κάνω κάτι […]. Μου λείπει ο ενθουσιασμός του Paddy όπως μου λείπει και αυτή η διάθεση ανησυχίας που εκπέμπεις. Νιώθω σαν χαμένος χωρίς την Barbara και είναι ευλογία το ότι είναι εδώ ο Johnny».

Από τα υπόλοιπα τεκμήρια ξεχωρίζουν οι ιδιόχειρες αφιερώσεις του Patrick Leigh Fermor στα βιβλία του, προς τους Γκίκα και τον John Craxton, συχνά μάλιστα εικονογραφημένες ή γραμμένες και στα ελληνικά.

Εξώφυλλο από τον John Craxton, στο οποίο εικονίζεται ο ίδιος, Αφιέρωση του Patrick Leigh Fermor στην Barbara και τον Νίκο Γκίκα στο βιβλίο του A Time of Gifts, 22 Σεπτεμβρίου 1977 Μουσείο Μπενάκη — Πινακοθήκη Γκίκα, Βιβλιοθήκη, Αθήνα

Εξώφυλλο από τον John Craxton, στο οποίο εικονίζεται ο ίδιος, Αφιέρωση του Patrick Leigh Fermor στην Barbara και τον Νίκο Γκίκα στο βιβλίο του A Time of Gifts, 22 Σεπτεμβρίου 1977 Μουσείο Μπενάκη — Πινακοθήκη Γκίκα, Βιβλιοθήκη, Αθήνα

 

Επιστολή του John Craxton από Λονδίνο στους Γκίκα, που φιλοξενούνται στο σπίτι Των Leigh Fermor στην Καρδαμύλη, μέσα δεκαετίας ‘60 Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Αρχείο Εγγράφων

Επιστολή του John Craxton από Λονδίνο στους Γκίκα, που φιλοξενούνται στο σπίτι Των Leigh Fermor στην Καρδαμύλη, μέσα δεκαετίας ‘60 Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Αρχείο Εγγράφων

 

Επιστολή του P. Leigh Fermor στον Ν. Χ. Γκίκα, 2 Οκτωβρίου 1969, Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Αρχείο Εγγράφων © 2017 The Estate of Patrick Leigh Fermor

Επιστολή του P. Leigh Fermor στον Ν. Χ. Γκίκα, 2 Οκτωβρίου 1969, Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Αρχείο Εγγράφων © 2017 The Estate of Patrick Leigh Fermor

Βλέπουμε ότι αυτοί οι τρεις μοναδικοί χαρακτήρες συνδέονται μέχρι τέλους, ποια πιστεύετε πως είναι η παρακαταθήκη που μας αφήνει αυτή η σχέση;
Μια φιλία που ξεπερνά τα σύνορα και εμπνέει τρεις διαφορετικούς χαρακτήρες να εκφράσουν με την τέχνη τους -είτε πρόκειται για ζωγραφική είτε για λογοτεχνία- την αγάπη τους για τον τόπο μας.

Υπάρχει όμως και η υλική παρακαταθήκη που περιλαμβάνει το σπίτι του Patrick Leigh Fermor στην Καρδαμύλη το οποίο ο ίδιος δώρισε στο Μουσείο Μπενάκη και σήμερα ανακαινίζεται ώστε να ανοίξει πάλι τις πόρτες του στο κοινό, το πλούσιο αρχείο της Πινακοθήκης Γκίκα που στεγάζεται στο σπίτι του ζωγράφου στην Κριεζώτου και περιλαμβάνει βιβλία, έγγραφα και φωτογραφικό υλικό, αλλά και το αρχείο του Sir Patrick Leigh Fermor που βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Σκωτίας. Ενώ και ο John Craxton φρόντισε να δημιουργήσει το Craxton Estate στο Λονδίνο με σκοπό τη διαφύλαξη και προβολή του έργου του.

Χειροποίητη πρόσκληση του John Craxton προς τον Γκίκα για τα εγκαίνια της έκθεσης του Craxton στα Leicester Galleries το Νοέμβριο του 1954, Μουσείο Μπενάκη — Πινακοθήκη Γκίκα, Αρχείο Εγγράφων, Αθήνα

Χειροποίητη πρόσκληση του John Craxton προς τον Γκίκα για τα εγκαίνια της έκθεσης του Craxton στα Leicester Galleries το Νοέμβριο του 1954, Μουσείο Μπενάκη — Πινακοθήκη Γκίκα, Αρχείο Εγγράφων, Αθήνα

 

Ο John Craxton στο ατελιέ του στην Κρήτη, 1983 Φωτογραφία: Rene Groebli, Από το άλμπουμ του καλλιτέχνη, Craxton Estate, Λονδίνο

Ο John Craxton στο ατελιέ του στην Κρήτη, 1983 Φωτογραφία: Rene Groebli, Από το άλμπουμ του καλλιτέχνη, Craxton Estate, Λονδίνο

Τι βλέπουμε στην έκθεση και τι μπορούμε να διαβάσουμε στον εξαιρετικό κατάλογο;
Η έκθεση περιλαμβάνει ζωγραφικά έργα του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα και του John Craxton, κείμενα του Patrick Leigh Fermor αναρτημένα στους τοίχους και πολλές φωτογραφίες από την κοινή τους ζωή. Κυρίαρχη θέση καταλαμβάνει ωστόσο και το αρχειακό υλικό που εκτίθεται στις προθήκες και μέσα από επιστολές, πρωτότυπες εκδόσεις, φωτογραφίες, προσκλήσεις και καταλόγους μαρτυρά τη σχέση μεταξύ των δημιουργών. Χωρίζεται σε πέντε ενότητες, στα Πρώτα Χρόνια, που αφορούν τα χρόνια που γνωρίστηκαν και οι τρεις, και τους τόπους που έζησαν και δημιούργησαν: η Ύδρα και η Κέρκυρα του Γκίκα, η Καρδαμύλη του Fermor και η Κρήτη του Craxton. Η έκθεση ξεκίνησε από τη Λεβέντειο Πινακοθήκη στην Κύπρο και μετά το Μουσείο Μπενάκη θα ταξιδέψει το Μάρτιο του 2018 στο Λονδίνο για να παρουσιαστεί στο Βρετανικό Μουσείο.

Μια δίγλωσση έκδοση με κείμενα των επιμελητών και πλούσιο φωτογραφικό υλικό συνοδεύει και τις τρεις εκθέσεις. Σε αυτή μπορούμε επίσης να διαβάσουμε, αναδημοσιευμένα αλλά και σε πρώτη δημοσίευση, αποσπάσματα από άρθρα ή επιστολές των τριών δημιουργών καθώς και μικρά πρωτότυπα συνοδευτικά κείμενα ανθρώπων που τους γνώριζαν και τους αγάπησαν, και μαζί μας μοιράζονται τις αναμνήσεις τους.

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας , Περιπλανώμενο φεγγάρι πάνω από νεκρή πόλη, 1956, Λάδι σε χαρτόνι, 60 x 40 εκ. Ιδιωτική συλλογή, Αθήνα © 2017 Μουσείο Μπενάκη

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας , Περιπλανώμενο φεγγάρι πάνω από νεκρή πόλη, 1956, Λάδι σε χαρτόνι, 60 x 40 εκ. Ιδιωτική συλλογή, Αθήνα © 2017 Μουσείο Μπενάκη

Η έκθεση «Γκίκας, Craxton, Leigh Fermor: η γοητεία της ζωής στην Ελλάδα», διοργανώθηκε από τη Λεβέντειο Πινακοθήκη σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη και το Craxton Estate και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά τον περασμένο χειμώνα στη Λευκωσία στη Λεβέντειο Πινακοθήκη. Τώρα συνεχίζεται στην Αθήνα και του χρόνου θα μεταφερθεί στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου (Μάρτιος – Ιούλιος 2018).

Τα έργα προέρχονται από την Πινακοθήκη Γκίκα του Μουσείου Μπενάκη,  το Craxton Estate στο Λονδίνο, τη Λεβέντειο Πινακοθήκη στη Λευκωσία και από πολλές ιδιωτικές συλλογές, βιβλιοθήκες και μουσεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Πεύκα στον Πόρο, 1949, Λάδι σε καμβά, 50 x 55 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Πεύκα στον Πόρο, 1949, Λάδι σε καμβά, 50 x 55 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Ο Ν. Χ.-Γκίκας στο ατελιέ του στην Ύδρα, 1960 Φωτογραφία: Wolfgang Suschitzky, Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Φωτογραφικό Αρχείο, Αθήνα, Δωρεά Wolfgang Suschitzky

Ο Ν. Χ.-Γκίκας στο ατελιέ του στην Ύδρα, 1960 Φωτογραφία: Wolfgang Suschitzky, Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Φωτογραφικό Αρχείο, Αθήνα, Δωρεά Wolfgang Suschitzky

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μάντρες σε πλαγιά – Μάνη, 1980, Ακρυλικό, 74 x 100 εκ., Ιδιωτική συλλογή, Αθήνα

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μάντρες σε πλαγιά – Μάνη, 1980, Ακρυλικό, 74 x 100 εκ., Ιδιωτική συλλογή, Αθήνα

Info:

«Γκίκας, Craxton, Leigh Fermor: η γοητεία της ζωής στην Ελλάδα» | 7 Ιουνίου – 10 Σεπτεμβρίου 2017 | Μουσείο Μπενάκη

Η έκθεση συνοδεύεται από ομότιτλη έκδοση σε επιμέλεια της Εβίτας Αράπογλου, με κείμενα των επιμελητών και πλούσιο φωτογραφικό υλικό, στην Ελληνική και Αγγλική γλώσσα. Πρόκειται για μία έκδοση του Ιδρύματος Α. Γ. Λεβέντη και της Λεβεντείου Πινακοθήκης.