Η Whitechapel Gallery είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα, δραστήρια και συντονισμένα με τα σύγχρονα καλλιτεχνικά πράγματα, ιδρύματα του Λονδίνου. Στεγασμένη σε ένα επιβλητικό πολυεπίπεδο βικτωριανό κτίριο, που μετρά καλλιτεχνική δραστηριότητα από τις αρχές του 20ού αιώνα, πήρε το όνομά της από μια περιοχή του Ανατολικού Λονδίνου ιστορική, πολυπολιτισμική, ροκ και ακόμα φορτισμένη, θα έλεγε κανείς, από τα σκοτεινά crimes stories του Jack του Αντεροβγάλτη.

Πέραν από τις πολυάριθμες εκθέσεις, αναθέσεις και επιμελητικά πρότζεκτ, στους χώρους της γκαλερί πραγματοποιούνται συμπόσια, ομιλίες, προβολές, εργαστήρια όλων των ηλικιών και ξεναγήσεις, ενώ στο βιβλιοπωλείο της μεταξύ των υπολοίπων, πραγματικά εκλεκτών επιλογών, μπορεί κανείς να βρει και όλη τη σειρά εκδόσεων του ίδιου του Ιδρύματος, που περιλαμβάνει και τα εξαιρετικά Documents of Contemporary Art, μια σειρά από ανθολογίες κειμένων σημαντικών στοχαστών, πάνω σε σύγχρονες προβληματικές των τεχνών. Η γκαλερί περιλαμβάνει επίσης ένα πλούσιο αρχείο υλικού σύγχρονης τέχνης και ένα κομψότατο καφέ. Αυτό τον καιρό στον κεντρικό της χώρο, καταλαμβάνοντας τρία επίπεδα, στεγάζεται η μεγάλη αναδρομική έκθεση ενός πολύ σημαντικού Βρετανού καλλιτέχνη που έχει χαρακτηριστεί και νονός της ποπ αρτ.

Πιστοί λοιπόν στο ανοιξιάτικο Pop mood που εγκαινίασε πανηγυρικά η μεγάλη έκθεση του άλλου σπουδαίου Βρετανού, του David Hockney στην Tate Britain, κατευθυνόμαστε, για άλλη μια φορά, east end για να γνωρίσουμε καλύτερα αυτή την τόσο καθοριστική μορφή της μεταπολεμικής Βρετανικής τέχνης, τον πολυμήχανο Sir Eduardo Luigi Paolozzi στην πρώτη αναδρομική μετά το θάνατό του, το 2005.

Eduardo Paolozzi, The Whitworth Tapestry, 1967 - © Trustees of the Paolozzi Foundation, licensed by DACS

Eduardo Paolozzi, The Whitworth Tapestry, 1967 – © Trustees of the Paolozzi Foundation, licensed by DACS

Αιρετικός και εξωφρενικά εφευρετικός δημιουργός ο Paolozzi, από αυτή την στόφα ανθρώπων με τα χίλια χέρια και τα άταχτα μυαλά που διαχέονται προς όλες τις κατευθύνσεις μεταμορφώνοντας ό,τι αγγίζουν σε τέχνη, αρνήθηκε –όπως κι ο Hockney- να δεσμευτεί σε συγκεκριμένα ρεύματα και τεχνοτροπίες και ακολούθησε μια πολύ προσωπική πορεία που περιλαμβάνει από βιομηχανικό σχέδιο μέχρι αναπαραστατική γλυπτική.

Πνεύμα ανήσυχο και ακούραστο, αποτέλεσε ιδρυτικό μέλος του φοβερού και τρομερού Independent Group του ICA, μια ομάδα από τους πιο πρωτοπόρους καλλιτέχνες της εποχής του, μαζί με άλλο ένα τεράστιο όνομα της Βρετανικής ποπ, τον John Hamilton, κι έτσι συμμετείχε –μεταξύ πολλών πολλών άλλων, πέντε μπιενάλε, τέσσερις Ντοκουμέντα κτλ.- και στην ιστορική και ρηξικέλευθη έκθεση This is tommorrow -κι αυτή στην Whitechapel-  του 1956 που άνοιξε νέους ορίζοντες στις καλλιτεχνικές, φιλοσοφικές και επιστημονικές αναζητήσεις της εποχής και εγκαινίασε τη βρετανική ποπ αρτ.

Real Gold (from the Bunk! portfolio), 1972

Real Gold (from the Bunk! portfolio), 1972

Ήδη βέβαια από το 1952 ο Paolozzi έχει παρουσιάσει στους Independant group, μια διάλεξη-performance που θα μείνει θρυλική: το οπτικό μέρος του Bunk! αποτελείται από ένα slide show έργων κολάζ φτιαγμένων με εξώφυλλα από περιοδικά, διαφημίσεις, καρτ ποστάλ με pin up girls, αποσπάσματα από εφημερίδες, κ.τ.λ. Όσο για το μέρος της διάλεξης είναι μάλλον άγνωστο αν και ο θρύλος λέει ότι ο καλλιτέχνης μίλησε κυρίως για την αισθητική αξία και χρήση όλων αυτών των στοιχείων στην τέχνη. Κοινώς δηλαδή πρόκειται για την πρώτη πρώτη εισαγωγή στο κίνημα της ποπ. Το I was a rich man’s plaything δε, ένα από τα πιο γνωστά έργα κολάζ της προβολής, θεωρείται ίσως το πρώτο έργο που φέρει πάνω του τον όρο Pop.

I was a Rich Man's Plaything, 1947 - © The estate of Eduardo Paolozzi

I was a Rich Man’s Plaything, 1947 – © The estate of Eduardo Paolozzi

Μέσα σε πενήντα δραστήρια χρόνια καλλιτεχνικής παρουσίας ασχολείται με τη ζωγραφική, την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική και τη γραφιστική, σκαλίζει τις γλωσσικές θεωρίες, μελετάει Βιτκενστάιν, πειραματίζεται με τις νέες επιστήμες και τεχνολογίες, διδάσκει και γράφει. Όπως ο σύγχρονός του Rauschenberg, έτσι και ο Paolozzi δε βάζει στεγανά σε υλικά, μεθόδους και θεωρίες. Η προσέγγισή του δε στην ποπ –με την οποία τόσο συνδέθηκε το όνομά του- έγινε από πολλές και διαφορετικές οδούς και με ένα έντονα προσωπικό, σκωπτικό και αναστοχαστικό πνεύμα απέναντι τόσο στο καταναλωτικό και στο μιλιταριστικό πνεύμα της εποχής, όσο όμως και στο ίδιο το ρεύμα.

Eduardo Paolozzi

Μπρουταλιστικά γλυπτά και φαντασμαγορικές κατασκευές, τσιμέντο, καμβάς και ύφασμα, έπιπλα, ταπισερί, επιρροές από σουρεαλισμό, κυβισμό και art brut, γεωμετρικά διακοσμητικά στοιχεία, ρομπότ, αρχιτεκτονικά σχέδια, μεταξοτυπίες, μοτίβα για υφάσματα και απίθανα ρούχα φτιαγμένα από αυτά, artist books και Do It Youself εκδόσεις, πειραματικά βίντεο και slide shows, κολάζ, διαφημίσεις, κόμιξ, εξώφυλλα περιοδικών. Η έκθεση στη Whitechapel Gellery είναι καταιγιστική καθότι πολύ πυκνή, κάτι όμως που αν και σε άλλη περίπτωση ίσως να ήταν επιβαρυντικό για τα έργα, στην προκειμένη είναι λειτουργικό, γιατί σε βάζει άμεσα στο πραγματικά χαοτικό σύμπαν του Paolozzi και στον τυφώνα της δημιουργικότητάς του.

Δομημένη κατά βάση χρονικά, καταφέρνει να αποδώσει την πολυπρισματικότητα του καλλιτέχνη με πολυάριθμες δουλειές από όλες του τις δημιουργικές φάσεις και τα αναρίθμητα είδη και υλικά που έχει ασχοληθεί. Όπως και το περίφημο εργαστήριό του στο Chelsea -που ξαναστήθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη Μοντέρνας Τέχνης της Σκωτίας στο Εδιμβούργο και αποτελεί έναν από τους πιο εμπνευστικούς ιδιωτικούς χώρους δημιουργίας που έχουν ποτέ καταγραφεί- έτσι και η καλλιτεχνική του ιστορία είναι ένας κυκεώνας ιδεών, υλικών και χειρονομιών.

Eduardo Paolozzi, TWA Plain-Steps-Cap 14 Persons with two Stewardesses and Wonder Toy (from the Cloud Atomic Laboratory portfolio), 1971 - © Trustees of the Paolozzi Foundation, licensed by DACS

Eduardo Paolozzi, TWA Plain-Steps-Cap 14 Persons with two Stewardesses and Wonder Toy (from the Cloud Atomic Laboratory portfolio), 1971 – © Trustees of the Paolozzi Foundation, licensed by DACS

Το εξαιρετικό είναι ότι όσο κι αν κανείς θα περίμενε ότι μέσα από την τόσο ευρεία πολυσυλλεκτικότητα του δημιουργού θα ήταν αδύνατον να συγκροτηθεί συγκεκριμένη καλλιτεχνική ταυτότητα, τελικά το στίγμα και τα στοιχεία εστίασής του παραμένουν ξεκάθαρα. Αν δει κανείς, για παράδειγμα, μεταξοτυπίες όπως το Wittgenstein in New York, τα κολάζ του Bunk!, την εκπληκτική ταπισερί Whitworth ή τα γεωμετρικά μπρουταλιστικά του γλυπτά αντιλαμβάνεται με σαφήνεια το εντελώς προσωπικό του ιδίωμα. Η αισθητική εξάλλου του Paolozzi έχει σίγουρα ήδη έντονη παρουσία στο Λονδίνο: μεταξύ άλλων στην Totengham Court Road το τεράστιο πολύχρωμο μωσαϊκό που έφτιαξε για το σταθμό το 1986 «ξαναπροσφέρεται» αυτό τον καιρό στο κοινό του υπογείου μετά από μια μεγάλη επιχείρηση αποκατάστασης, μπροστά στη Βρετανική βιβλιοθήκη ένα επιβλητικό γλυπτό του Νεύτωνα να μετράει με το διαβήτη του το έδαφος αποτελεί ιδανικό σημείο συνάντησης, τους Βοτανικούς κήπους του Kew στολίζει ένα υπέροχο κυβιστικό παραλήρημα, το A Maximis Ad Minima, ενώ ένα ακόμα γλυπτό, προς τιμήν του Γερμανού θεατρανθρώπου Erwin Piscator αυτή τη φορά, οξειδώνεται διακριτικά στον σταθμό του Euston.

Info έκθεσης: Eduardo Paolozzi | 16 Φεβρουαρίου – 14 Μαΐου 2017 | The Whitechapel Gallery, Λονδίνο