«Μεγάλωσα σε ισόγειο σπίτι με κήπο, ένα πλεονέκτημα που ακόμα απολαμβάνουν τα παιδιά στην Ελευσίνα. Μετά το σχολείο ανεβαίναμε κρυφά πίσω απ’ τα αρχαία, στη δεξαμενή, εκεί που είναι η καμινάδα του Τιτάν και χαζεύαμε την πόλη και το Θριάσιο πεδίο. Αργότερα μετακόμισα σε διαμέρισμα του 4ου ορόφου κι έχω άλλη εικόνα της πόλης. Ξέρω ότι όταν βλέπω τη μεγάλη φλόγα στα διυλιστήρια είναι το shut down’, μια πασίγνωστη λέξη εδώ. Σημαίνει ότι υπάρχει μια τεχνική δυσλειτουργία και καίνε τα προϊόντα που παράγονται, γιατί υπάρχει κίνδυνος ατυχήματος». Η Νάνα Στάθη είναι αρχιτέκτονας μηχανικός και εργάζεται στην Ελευσίνα. Την Ελευσίνα που προσπερνάμε συνήθως στην Εθνική, την Ελευσίνα των μυστηρίων και της Περσεφόνης, εκεί που κάποιος φίλος μας ξέρει ένα κρυμμένο τσιπουράδικο ή κάποτε πήγαμε στα Αισχύλεια. Η πόλη που με μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση πήρε τον τίτλο της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Πρωτεύουσας 2021. Το πρόγραμμα φιλόδοξο και ελκυστικό, ο τίτλος συγκεντρώνει το διεθνές ενδιαφέρον, ο κόσμος αρχίζει να «βλέπει» την Ελευσίνα. Όμως, αυτή η απέξω ματιά η κάπως ρομαντική, η λοξή ματιά στο «εξωτικό» και «καλτ», βλέπει πώς πραγματικά είναι η πόλη για τους ανθρώπους της; Πώς τη βιώνουν όσοι ζουν, εργάζονται ή έχουν περάσει και δημιουργήσει κάτι εκεί;

Ελευσίνα, Αιχύλεια 2013, Νίκος Ναυρίδης

Ελευσίνα, Αισχύλεια 2013, – Νίκος Ναυρίδης

Ο Νίκος Ναυρίδης, εικαστικός, που το 2013 δημιούργησε για τα Αισχύλεια το έργο «Try again. Fail agail. Fail better» στο Παλαιό Ελαιουργείο, μου λέει: «Η Ελευσίνα είναι ένας ιδιαίτερος τόπος, πολυχρησιμοποιημένος – εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια-, με πολλή ενέργεια. Κάθε πέτρα κουβαλάει παρελθόν. Το σπουδαιότερο είναι η χαμηλή δόμηση. Νιώθεις πιο κοντά στον ήλιο, γιατί και τα σπίτια είναι πιο κοντά στη γη. Είναι σπουδαία η ρυμοτομία της και ο κεντρικός δρόμος που ενώνει το λιμάνι με την ενδοχώρα. Έκανα σπουδαίους φίλους εκεί. Ένιωσα ότι οι νέοι έχουν χαμηλότερο μικροπολιτικό σύνδρομο από της Αθήνας, είναι πιο γνήσιοι. Και τα παιδιά είναι πιο παιδιά.

Θα πρέπει όμως να βρούμε άλλα γεωγραφικά πλάτη για να εξασκήσουμε τη ρομαντικότητά μας. Εκεί είναι τόποι σκληροί. Οι μεγαλύτεροι νοσταλγούν τα νιάτα τους, όχι τις συνθήκες ζωής τους. Είναι τόπος πολύπαθος που τον εκμεταλλεύτηκαν παίρνοντας πολλά και δίνοντας ελάχιστα. Σε γκραβούρες του 17ου-18ου αιώνα βλέπει κανείς λόφους γλαφυρούς, υπέροχα τοπία. Τώρα έχουν καταστραφεί».

Ο σκηνοθέτης Φίλιππος Κουτσαφτής επίσης δεν είναι Ελευσίνιος, αλλά πέρασε εκεί πολλά χρόνια δημιουργώντας την ταινία «Αγέλαστος πέτρα». «Η Ελευσίνα είναι για μένα ένας μεγάλος έρωτας. Ένας από τους ιερούς, αρμονικούς και πνευματικούς τόπους, όπου ο άνθρωπος διαπραγματευόταν το μέγιστο της ύπαρξής του, το θάνατο. Οι κάτοικοί της αγαπούν τον τόπο τους. Δούλεψα αρκετά με Μικρασιάτες πρόσφυγες, που ήρθαν μικρά παιδιά με μνήμες από τη Μικρασιατική καταστροφή και ουσιαστικά στήριξαν τη βιομηχανία της περιοχής. Η προσφυγική συνοικία ήταν ένα ξεκομμένο κομμάτι πάνω απ’ τον σιδηροδρομικό σταθμό. Η δε παραλία ήταν τότε ένας έρημος τόπος. Μου άρεσαν οι ξύλινες σκάλες όπου άραζαν τα καΐκια και έβγαζαν εμπορεύματα. Από αυτές κατέβαιναν κι οι πρόσφυγες που έφτασαν εκεί».

Η Αγέλαστος πέτρα ολοκληρώθηκε το 2000. «Τότε οι νέοι κατέθεταν τα όνειρά τους. Δεν ξέρω αν τα έχουν ακόμα. Πολλές βιομηχανίες έχουν πια κλείσει, ο τόπος γέμισε αποθήκες. Τα Αισχύλεια και η Πολιτιστική Πρωτεύουσα είναι τεράστια ευκαιρία για μια πόλη γεωγραφικά και πληθυσμιακά μικρή. Κρίνοντας από την εμπειρία προηγούμενων πόλεων, νομίζω πως το 2021 θα την ωφελήσει».

Αρχείο Νάνας Στάθη

Ο Γιώργος Σκιάνης, χημικός και υπεύθυνος εικαστικών στα Αισχύλεια μεγάλωσε και ζει με την οικογένειά του εκεί: «Πριν από 30 χρόνια περίμενες τις εθνικές παρελάσεις για να συναντήσεις κόσμο στην πλατεία. Τώρα υπάρχει ζωή και οικιστική ανάπτυξη. Για θέατρο και κινηματογράφο πρέπει πάντως ακόμα να πας στην Αθήνα. Η Ελευσίνα είναι μια πολεοδομικά ανοιχτή πόλη, κινείσαι, περπατάς. Υπάρχει πλέον ο ωραίος δρόμος γύρω απ’ τον αρχαιολογικό χώρο. Φτάνεις σε λίγα λεπτά σε βουνό και θάλασσα. Με τη συγκοινωνία είσαι σε μισή ώρα στο Σύνταγμα. Είναι βιώσιμη πόλη, γι’ αυτό και έμεινα τελικά».

Αρχείο Δημήτρη Κριτσίλα

«Τα στερεότυπα στις πόλεις είναι μείγμα πραγματικότητας και μύθου», συνεχίζει. «Μια πόλη είτε διαθέτει φυσικό πλούτο ή πρέπει να φτιαχτεί ένα νέο αφήγημα με συνεχή δουλειά. Σε μελέτη του 1977 η Ελευσίνα και η Βενετία ήταν οι πιο μολυσμένες θαλάσσιες περιοχές της Μεσογείου. Στη Βενετία τα διυλιστήρια παραμένουν έξω απ’ την πόλη, αλλά δεν μειώνουν το γεγονός ότι είναι πόλος έλξης».

Τι σημαίνει το 2021 για την πόλη; «Χωρίς να έχει γίνει ακόμα τίποτα, έχουν αλλάξει τα πάντα! Ο δημόσιος λόγος ή η αυτοπεποίθηση των ανθρώπων που θεωρούνταν παλιά πολίτες β’ κατηγορίας και πλέον νιώθουν στο κέντρο του κόσμου. Το να οργανωθεί η πόλη στο εσωτερικό της, ν’ αλλάξουν στερεότυπα, να αναδειχθούν οι θετικές πλευρές είναι επιτακτικό αίτημα ενόψει 2021».

Αρχείο Νανάς Στάθη

Ο Ευάγγελος Λίγγος, πρόεδρος του Εργατοϋπαλληλικού Κέντρου Ελευσίνας δίνει τη δική του οπτική: «Η Ελευσίνα έχει υποστεί το σοκ της ανεργίας. Εκεί που ζητούσε εργαζόμενους, τώρα έχει ουρές στον ΟΑΕΔ. Το περιβάλλον της έχει υποστεί εγκλήματα, αλλά μπορείς να χαράξεις περιβαλλοντική πολιτική χωρίς να δαιμονοποιούνται οι επενδύσεις, αποφεύγοντας τα λάθη του παρελθόντος και βάζοντας κανόνες. Θέλουμε τα παιδιά μας να μείνουν εδώ. Αν η Πίτσος είχε έρθει εδώ κι όχι στην Τουρκία, θα είχαμε 700 θέσεις εργασίας. Υπάρχει αίτημα στο συνδικάτο για 84 χειριστές κλαρκ αλλά δεν υπάρχουν, γιατί ο ΟΑΕΔ βγάζει ειδικότητες υπηρεσιών και δεν υπάρχουν πια οι σχολές μαθητείας στις βιομηχανίες».

«Η περιοχή διαθέτει σιδηροδρομικές γραμμές και λιμάνι, όμως δεν υπάρχει εσωτερική συγκοινωνία. Καταθέσαμε λοιπόν σχεδιασμό στον ΟΑΣΑ για λεωφορειακές γραμμές, που οι εργαζόμενοι στη βιομηχανική περιοχή θα γλίτωναν 200 ευρώ το μήνα για μετακίνηση. Επίσης έχουμε ανενεργό σταθμό τρένου μες στην πόλη που αν αξιοποιούνταν, θα έφτανε μέχρι το σταθμό Λαρίσης χωρίς να χρειάζεται κατασκευή μετρό».

«Η Ελευσίνα αποτελεί ωριαία στάση για επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου που έρχονται με πούλμαν. Δεν μένουν στην πόλη να βγουν, να διασκεδάσουν». Τι σημαίνει το 2021 για την πόλη; «Η Πολιτιστική Πρωτεύουσα πρέπει ν’ αρπάξει την ευκαιρία. Ακόμα και δομή μετακίνησης να μείνει στην πόλη, θα είναι κάτι. Για εμάς πάντως πολιτισμός είναι να έχεις αξιοπρεπή εργασία. Αν η διοργάνωση εξαντληθεί στα δρώμενα, δε μας αφορά, γιατί ο άνεργος που δεν έχει να φάει, δεν μπορεί να τις απολαύσει».

Επιχείρηση χειροποίητης σοκολάτας Chocolart

Επιχείρηση χειροποίητης σοκολάτας Chocolart

Η Έρη Καζαντζίδη μαζί με τον Βασίλη Παπαμελετίου, δημιούργησαν στο κέντρο της Ελευσίνας την επιχείρηση χειροποίητης σοκολάτας Chocolart: «Είναι λειτουργική πόλη, γεμάτη πάντως αντιφάσεις. Μια εικόνα από το μπαλκόνι μας τα λέει όλα: Ο αρχαιολογικός χώρος και πίσω του οι καμινάδες των εργοστασίων. Η μόλυνση του περιβάλλοντος είναι τεράστιο πρόβλημα. Και δεν είναι μόνο η μόλυνση του αέρα και της θάλασσας, αλλά και το να αντικρίζεις όλες αυτές τις εγκαταστάσεις και τα φουγάρα γύρω από την πόλη που την έχουν ασχημύνει και υποβαθμίσει».

Αρχείο Έρης Καζαντζίδη – η θέα από το μπαλκόνι

Άνοιξαν στην Ελευσίνα την επιχείρηση, γιατί εδώ ζούσαν. «Η βιωσιμότητά της δεν εξαρτάται καθαρά από τις πωλήσεις της Ελευσίνας γιατί κάνουμε και χονδρική πώληση πανελλαδικά. Είμαστε σχεδόν τέσσερα χρόνια εδώ και μας παραξενεύει που ακόμη μπαίνει κόσμος και μας λέει ‘καλορίζικο’! Πάντως το κοινό αυξάνεται με τον καιρό και του αρέσει πολύ αυτό που κάνουμε.

Το 2021 για την Ελευσίνα; «Θέλουμε να ελπίζουμε πως είναι μία μεγάλη ευκαιρία να γνωρίσει ο κόσμος και την άλλη πλευρά της Ελευσίνας, όχι μόνο εκείνη των εργοστασίων και των ναυπηγείων. Ευχόμαστε να καταλάβουν πως πρόκειται για μία ιστορική πόλη μεγάλης αξίας και πρέπει να την προφυλάξουν και να την αναδείξουν κι όχι να την έχουν σαν την πίσω αυλή της Αττικής».

Αρχείο Νανάς Στάθη

Ο Δημήτρης Κριτσίλας είναι ασφαλιστικός πράκτορας και πρόεδρος του συλλόγου γονέων του 4ου Δ.Σ. Ελευσίνας. Ζει με τη γυναίκα του και τα τρία παιδιά τους στην Ελευσίνα. «Τα παιδιά είναι πιο ελεύθερα και χαλαρά να παίζουν έξω. Υπάρχουν επίσης αρκετοί αθλητικοί χώροι, στάδιο, ο Πανελευσινιακός με μεγάλη ιστορία και πολλές άλλες ομάδες. Λείπει ένα κολυμβητήριο. Βελτιώσεις περιβαλλοντικές υπάρχουν εξ ανάγκης, καθώς έκλεισαν πολλά εργοστάσια ή είναι πιο εκσυγχρονισμένα και γίνονται αυστηρότεροι τεχνικοί έλεγχοι. Η μυρωδιά των διυλιστηρίων, αν είναι συνεχόμενη, συνηθίζεται. Αν όχι, μας ενοχλεί, κλείνουμε πόρτες και βάζουμε ιονιστή. Τα νερά της θάλασσας έχουν καθαρίσει πολύ, αλλά στον κόλπο υπάρχουν ναυάγια που μολύνουν – μερικά σχεδόν επιφανειακά, ακόμα κι αεροπλάνα από τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο. Ένα παράλιο κομμάτι παραχωρήθηκε στον δήμο και θα δώσει νέες προοπτικές στην πόλη».

Αρχείο Δημήτρη Κριτσίλα

«Ελευσίνα, Έλευσις… πάντα υπήρχε εδώ ανάμικτος πληθυσμός. Ξεκίνησε με 2-3 χιλιάδες κατοίκους που ψάρευαν. Με τη βιομηχανική επανάσταση ήρθε εργατικό δυναμικό από παντού. Γι’ αυτό κι έχουμε πολλούς μεγάλους πολιτιστικούς συλλόγους. Ένας πολυχώρος ή δημοτικό θέατρο θα βοηθούσε την πολιτιστική κίνηση της πόλης. Το 2018 θα ξεκινήσουμε φεστιβάλ για παιδιά και νέους. Το 2021 είναι τεράστια περηφάνια. Θεωρώ ότι θα πρέπει να στοχεύσει επικοινωνιακά και να φέρει ανθρώπους πιο κοντά. Είναι η ευκαιρία μιας μικρής πόλης να δημιουργήσει νέες συνθήκες, πχ στον πολιτιστικό τουρισμό ή και στη δημιουργία πανεπιστημίου στην Ελευσίνα που είχε εξαγγελθεί από την κυβέρνηση».

Αρχείο Νανάς Στάθη

Η Νάνα Στάθη καταλήγει για την Ελευσίνα της: «Πριν λίγο καιρό γκρεμίστηκε το Μάνγκο, ένα νεοκλασικό κτίριο που ήταν καφέ μπαρ, αλλά κατέρρεε. Υποθέσαμε ότι θα γινόταν ένα όμορφο πάρκο. Έχουμε ανάγκη από χώμα και δέντρα! Αλλά μπήκε τσιμέντο και κάγκελα, ονομάστηκε ‘επέκταση αρχαιολογικού χώρου’ και πήγε εκεί ό,τι περίσσευε. Η Ελευσίνα δεν έχει κάνει κάτι για να τραβήξει την προσοχή, απλά έτυχε. Αν δεν υπήρχαν τα αρχαία, δεν θα την ήξερε ο κόσμος. Δεν είμαστε απόγονοι της Περσεφόνης. Οι παππούδες μας ήρθαν για να δουλέψουν στα ναυπηγεία, στα νταμάρια, στη χαλυβουργική… Ο επισκέπτης θα εντυπωσιαστεί το βράδυ από τα ΕΛΠΕ, που στην πραγματικότητα μας σκοτώνουν. Δεν γίνεται προσπάθεια για βιοκλιματικό πάρκο που ειδικά η Ελευσίνα το χρειάζεται. Υπάρχει τεράστια ακτογραμμή, αλλά λίγα είναι τα ελεύθερα μέτρα, γιατί την κλείνουν τα ναυπηγεία και οι βιομηχανίες ή ανήκει στο λιμενικό και στα ΕΛΠΕ. Κάποιοι ενδιαφέρονται για πολιτισμό, αλλά οι περισσότεροι δεν ενδιαφέρονται για την κατάσταση της πόλης, εντυπωσιάζονται από μικροπράγματα και δε βλέπουν τη μεγάλη εικόνα…».