Ο δήμος Αθηναίων και ο ΟΠΑΝΔΑ καλούν τους πολίτες να Ζήσουν τον Κήπο και τα Πάρκα της πόλης αλλιώς, ανοίγοντας τον Εθνικό Κήπο, το Άλσος Παγκρατίου, το Άλσος Προμπονά και το Πάρκο Ελευθερίας στον πολίτη και τον Πολιτισμό. Με αφορμή το πρόγραμμα «Ζήσε τον Κήπο και τα Πάρκα αλλιώς», το οποίο θα πραγματοποιηθεί από 1 έως  30 Ιουνίου 2018 με ελεύθερη συμμετοχή για όλους, μεταμορφώνοντας τους πνεύμονες δροσιάς της πόλης σε σημεία συνάντησης πολιτισμού, άθλησης και δημιουργικής μάθησης, κάνουμε μια αναδρομή στην ιστορία αυτών των σημαντικών πάρκων της Αθήνας.

Ο Εθνικός Κήπος

Ένα δώρο από τον Δημήτριο Φαληρέα προς το δάσκαλό του ήταν η αιτία που η Αθήνα έχει σήμερα έναν από τους ωραιότερους αστικούς κήπους. Ο σημερινός Εθνικός Κήπος, μια έκταση 285 στρεμμάτων στο κέντρο της πόλης ήταν στην αρχαιότητα ο ιδιωτικός κήπος του φιλόσοφου και βοτανολόγου Θεόφραστου ενός εκ των διαδόχων του Αριστοτέλη. Μέχρι το 1974 διατήρησε την αρχική του ονομασία και λεγόταν «Βασιλικός Κήπος». Οριοθετήθηκε το 1836 από τον Friedrich von Gaertner, τον αρχιτέκτονα των ανακτόρων, σε μια έκταση 500 περίπου στρεμμάτων. Επειδή η έκταση αυτή απέκλειε το δρόμο Αθήνας-Αμαρουσίου-Κηφισιάς, το σχέδιο αυτό αναθεωρήθηκε το 1839 από τον Hoch, διευθύνοντα μηχανικό τής οικοδομής των ανακτόρων.

Η βασίλισσα Αμαλία ήταν αυτή που επινόησε τον κήπο. Στην οικογένειά της η κατασκευή κήπων και πάρκων ήταν παράδοση. Κατά τη διάρκεια της 25χρονης παραμονής της στην Ελλάδα, ο κήπος είχε τριπλή λειτουργία ως κήπος των ανακτόρων, δημόσιο πάρκο και βοτανικός κήπος. Η Αμαλία πήρε μέρος στο σχεδιασμό του πάρκου με τον Γάλλο αρχικηπουρό Μπαρό και τον αρχιτέκτονα Έντουαρντ Ρίντελ. Η αγορά της γης έγινε με απαλλοτριώσεις του κράτους, ενώ οι βασιλείς Όθωνας και Αμαλία έδιναν 50.000 χρυσές δραχμές ετησίως, το ένα εικοστό της βασιλικής χορηγίας, στον κήπο.

Τα τέσσερα πέμπτα από τα περίπου 500 είδη των φυτών του Εθνικού Κήπου είναι ξένης προέλευσης, με κυριότερο προμηθευτή τον οίκο F. Burdin στο Μιλάνο. Το ιστιοφόρο «Φοίνιξ» μετέφερε 15.000 φυτά από τη Γένοβα. Η Σπάρτη δώρισε 300 μοσχεύματα οπωροφόρων και η Εύβοια έστειλε μεγάλη ποικιλία φυτών. Στο σχέδιο του Μπαρό αναφέρονται δεκάξι κατηγορίες: φοινικοειδή, φυλλοβόλα, λεύκες, αειθαλείς θάμνοι κ. ά.

Σε μια Αθήνα που ήταν κατ΄ ουσίαν ύπαιθρος, το έργο φάνταζε εντελώς περιττό. Η Αμαλία θεωρούσε πως η πόλη όφειλε να έχει μια σκιά και μια τοποθεσία όπου θα ήταν άντρο πτηνών, αλλά και πηγή ωραίων αρωμάτων και ασχολείτο με τον κήπο τουλάχιστον τρεις ώρες κάθε μέρα. Το 1842 φύτεψε η ίδια τις Ουασινγκτόνιες που υπάρχουν μέχρι σήμερα στην είσοδο της λεωφόρου Βασιλίσσης Αμαλίας. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, βρέθηκαν αρχαιολογικά ευρήματα, συμπεριλαμβανομένου ενός ρωμαϊκού ψηφιδωτού και ενός αρχαίου υδραγωγείου που χρησιμοποιήθηκε για τον κήπο. Το πολυδάπανο μέρος της συντήρηση του κήπου ήταν η εξεύρεση του νερού, καθώς στην Αθήνα δεν υπήρχε κεντρικό δίκτυο ύδρευσης. Το ωράριο για την είσοδο στον κήπο ήταν αρχικώς ελεύθερο, υπό την προϋπόθεση ότι δεν βρίσκονταν εκεί οι Βασιλείς. Αργότερα, επί Βασιλέως Γεωργίου το 1917, η συνθήκη αυτή καταργήθηκε και ο κήπος αποδόθηκε στους πολίτες καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.

Σήμερα ο κήπος είναι ανοιχτός για το κοινό από την Ανατολή μέχρι τη Δύση του Ηλίου. Η κύρια είσοδος του πάρκου είναι από την Λεωφόρο που μετονομάστηκε σε Αμαλίας προς τιμήν της, αφού αυτή οραματίστηκε τον κήπο.

Το Πάρκο Ελευθερίας

Το 1960 στο μέρος που σήμερα βρίσκεται δίπλα στο Μέγαρο Μουσικής ο αρχιτέκτονας Παναγιώτης Βοκοτόπουλος σχεδιάζει το Πάρκο Ελευθερίας. Εννέα χρόνια αργότερα τοποθετείται εκεί ο ανδριάντας του Ελευθέριου Βενιζέλου, έργο του Γιάννη Παππά, ο οποίος υπήρξε ευπατρίδης της ελληνικής τέχνης, εκπρόσωπος της γενιάς που ενηλικιώθηκε στον μεσοπόλεμο, με γαλλική παιδεία, αστικά βιώματα και στέρεη προσήλωση στην τέχνη.

«Νομίζω ότι ήταν άνοιξη του 1926, όταν ένα πρωί με πήγε ο πατέρας μου στον Βενιζέλο. Έμενε τότε στο ξενοδοχείο “Petit Palais”, τη σημερινή Ιταλική πρεσβεία. Η εικόνα δεν έσβησε: μας περίμενε όρθιος, φωτεινός, σαν να τον περιέβαλε φωτοστέφανος…». Έτσι περιγράφει ο γλύπτης την πρώτη του συνάντηση με τον Βενιζέλο, που υπήρξε η αρχή μιας σχέσης που θα εξελισσόταν σε καλλιτεχνικό αγώνα. Ο ορειχάλκινος ανδριάντας του Ελευθερίου Βενιζέλου είναι ίσως το πιο γνωστό, δημόσιο έργο του καλλιτέχνη.

Ο περαστικός της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας βρίσκεται μπροστά σε μια οφθαλμαπάτη καθώς το ανακεκλιμένο γκαζόν κρύβει τον κήπο του πάρκου Ελευθερίας. Συστάδες ψηλών δέντρων, πέτρινα κτίρια που κατά την διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων είχαν στρατιωτική χρήση και αργότερα στη δικτατορία ήταν το αρχηγείο της στρατονομίας. Πίσω ακριβώς, υπάρχει το κτίριο που σήμερα είναι στέγη του Μουσείου Αντιδικτατορικής και Δημοκρατικής Αντίστασης, και ήταν τόπος κρατητηρίων και βασανιστηρίων, το περίφημο ΕΑΤ-ΕΣΑ που δημιουργήθηκε αμέσως μετά τον Εμφύλιο το 1951. Τα αρχικά της σήμαιναν Ειδικό Ανακριτικό Τμήμα της Ελληνικής Στρατιωτικής Αστυνομίας και υπήρξε η μυστική αστυνομία και το βασικό τμήμα ασφάλειας κατά την περίοδο της δικτατορίας των Συνταγματαρχών από το 1967 μέχρι το 1974. Η ΕΣΑ λειτουργούσε στην αρχή σαν τμήμα αστυνόμευσης του Στρατού Ξηράς, ενώ μέχρι πριν την ίδρυση της τα καθήκοντα αυτά ασκούσε η Χωροφυλακή. Χαρακτηριστική για τη βιαιότητα των βασανιστηρίων είναι η ιστορία του Σπύρου Μουστακλή, αξιωματικού του ελληνικού στρατού με αντιδικτατορική δράση, ο οποίος συνεπεία των βασανιστηρίων του ΕΑΤ-ΕΣΑ έμεινε παράλυτος και δεν κατάφερε ποτέ να ξαναμιλήσει. Τον Μάρτιο του 1997, τριάντα ολόκληρα χρόνια από την επιβολή της δικτατορίας, κηρύχθηκαν διατηρητέα τα τέσσερα πέτρινα κτήρια.

Στο Πάρκο Ελευθερίας στεγάζονται σήμερα στα δυο άλλα κτίρια, το Μουσείο Ελευθέριου Βενιζέλου και το Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων. Ο χώρος μνήμης είναι σήμερα χώρος των τεχνών. Το Κέντρο Τεχνών του Δήμου Αθηναίων είναι ένας σύγχρονος εκθεσιακός χώρος που φιλοξενεί εικαστικές εκθέσεις, ατομικές και συλλογικές, καθώς και εκθέσεις προϊόντων και μουσικές παραγωγές.

Το Άλσος Παγκρατίου

Το Άλσος Παγκρατίου, είναι ένας από τους εναπομείναντες «δασικούς πνεύμονες» της πόλης, με παιδική χαρά και γήπεδο μπάσκετ, πολλά παγκάκια, πλακόστρωτα δρομάκια και πολλά σκαλάκια. Το άλσος Παγκρατίου φυτεύτηκε το 1908 από τη Φιλοδασική Ένωση με τη φροντίδα της βασίλισσας Σοφίας, η οποία επιμελήθηκε ιδιαιτέρως το πράσινο των Αθηνών.

Το 1936 η «Φιλοδασική Εταιρεία» παραχώρησε την έκταση του Άλσους στο Δήμο Αθηναίων, για να λειτουργήσει ως ελεύθερος δημόσιος χώρος αναψυχής. Το Άλσος έχει συνολική έκταση 30 στρέμματα, η οποία παραχωρήθηκε από τη Μονή Πετράκη. Στην αρχή είχε μόνο πεύκα αλλά μετά το 1936, όταν παραχωρήθηκε στο Δήμο Αθηναίων, φυτεύτηκαν και άλλα δέντρα όπως κουτσουπιές, γαζίες, ακακίες και θάμνοι.

Πριν από τη γερμανική κατοχή στο άλσος του Παγκρατίου υπήρχε ζωολογικός κήπος ο οποίος κατεστράφη από τους Γερμανούς. Την περίοδο της Κατοχής το Άλσος Παγκρατίου, όπως και άλλα πάρκα της πρωτεύουσας, κινδύνευσε με ολοκληρωτική καταστροφή καθώς οι Αθηναίοι χρησιμοποιούσαν την ξυλεία του για θέρμανση.

Νωρίτερα, στη δεκαετία το ’50, λειτουργούσε θερινός κινηματογράφος καθώς και μουσικό κηποθέατρο, το Άλσος. Σε αυτό εμφανίζονταν οι γνωστοί καλλιτέχνες της εποχής και δημοφιλείς ορχήστρες. Επίσης στην κλειστή μεγάλη αίθουσα, μεταξύ κινηματογράφου και κηποθεάτρου, λειτούργησε ένα από τα πρώτα χορευτικά κλαμπ της Αθήνας, όπου ξεφάντωναν οι νέοι της εποχής.

Στο χώρο του Άλσους λειτουργούσε κατά τη δεκαετία του ‘70 το περίφημο «Ελεύθερο Θέατρο». «…Ανακαλύψαμε τον θησαυρό της αμεσότητας, τον θησαυρό του αυτοσχεδιασμού, τον θησαυρό της απόλυτης επικοινωνίας και συνενοχής με το κοινό. Αυτό το μοναδικό κλείσιμο του ματιού σ’ έναν θεατή, που μιλάς την ίδια, καθημερινή γλώσσα μαζί του… Η λογοκρισία της Χούντας ευνούχισε την Επιθεώρηση. Έτσι ξαναμπήκαμε σε αυτό το άγνωστο μαγικό τοπίο και ανακαλύψαμε ένα άλλο μαγικό όπλο…το υπονοούμενο..», έλεγε η Άννα Παναγιωτοπούλου εκ των ιδρυτικών μελών του Ελεύθερου θεάτρου. Το ορμητήριό τους, η σκηνή του Άλσους Παγκρατίου, ένας χώρος ανάμεσα στα δέντρα, ήταν μέχρι το 1980 είναι το μόνιμο «στέκι» της θεατρικής ομάδας.

Το Άλσος Προμπονά 

Ο Δημήτρης Προμπονάς από τη Νάξο έρχεται στην Αθήνα για σπουδές σε ηλικία μόλις 16 ετών. Με γνώσεις δημοτικού καταφέρνει να γίνει βοηθός φαρμακοποιού. Στα είκοσι πέντε του χρόνια γράφεται στο Γυμνάσιο. Τελικά μετά από πολλές στερήσεις καταφέρνει να εγγραφεί στο Πανεπιστήμιο. Το 1909 πήρε το πτυχίο της φαρμακευτικής και ανοίγει δικό του φαρμακείο στην οδό Πειραιώς όπου ειδικεύονταν στα ορθοπεδικά είδη. Παράλληλα με την εργασία του ολοκληρώνει τις σπουδές του στην ιατρική σχολή. Στη συνέχεια θα πολιτευτεί αρκετές φορές στην Νάξο όπου θα εκλεγεί και βουλευτής. Μαζί με την καλή του φήμη δημιουργεί και μεγάλη περιουσία στην Αθήνα. Μετά τον θάνατό του το 1949 το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του το δωρίζει στην Πολεμική Αεροπορία. Μια μεγάλη έκταση που είχε μετατρέψει σε κήπο την περιοχή της Ριζούπολης κληροδοτείται στον Δήμο Αθηναίων. Ο μοναδικός όρος της διαθήκης του Δ. Προμπονά ήταν το κτήμα να μεταβληθεί από τον Δήμο Αθηναίων σε κήπο αναψυχής των κατοίκων της πρωτεύουσας. Οι διαδικασίες μεταβίβασης ολοκληρώνονται το 1950.  Τα έργα σε αυτό ολοκληρώθηκαν το 1954 και έδωσαν στους κατοίκους ένα πάρκο στο οποίο βρισκόταν μία από τις πρώτες Παιδικές Χαρές της Αθήνας, με το μεγαλύτερο μέρος του κήπου να αποτελεί ανοικτό φυτώριο για τις δημοτικές υπηρεσίες. Ψηλά δέντρα και φυτά που αντέχουν το αττικό κλίμα δημιουργούσαν ένα ιδιαίτερο ζεστό χώρο στα μακρινά ακόμα Άνω Πατήσια.

Οι τελευταίες παρεμβάσεις στον Κήπο Προμπονά έγιναν το 1973 όταν αναμορφώθηκε η πλατεία και η παιδική χαρά. Στα μέσα του `80 δημιουργήθηκαν και οι χώροι άθλησης με τα δυο μικρά γήπεδα καλαθοσφαίρισης. Το 2009 ολοκληρώθηκαν τα έργα ανάπλασης στο άλσος και τα 29 του στρέμματα μετατράπηκαν σε κοινόχρηστο χώρο πρασίνου που συνδυάζει αθλητικό, αισθητικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα, προκειμένου να μπορέσει να λειτουργήσει ως οικολογικό πάρκο, για περίπατο, αθλοπαιδίες, και περιβαλλοντική εκπαίδευση. Στο ανακαινισμένο πάρκο Προμπονά φυτεύτηκαν 5.160 δέντρα με τα παλαιά παρτέρια του δημοτικού φυτωρίου να φιλοξενούν το καθένα ξεχωριστά φυτά και θάμνους. Το πάρκο Προμπονά, είναι και σήμερα ένας από του πιο σημαντικούς χώρους πρασίνου για τα Πατήσια. Η κοντινή του απόσταση με τους σταθμούς του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου, τον κάνει ιδανικό τόπο για ποδηλατάδα ή για παιχνίδι από τα παιδιά της περιοχής.

Info:

Το πρόγραμμα «Ζήσε τον Κήπο και τα Πάρκα αλλιώς», θα γεμίσει για ολόκληρο τον Ιούνιο τον Κήπο και τα Πάρκα της Αθήνας με μουσική, θέατρο, ξεναγήσεις, yoga, pilates, γυμναστική για μητέρες με παιδιά, αλλά και μουσειοπαιδαγωγικά προγράμματα για όλη την οικογένεια, που προσδίδουν πολιτισμική και αθλητική ταυτότητα στις καλοκαιρινές αποδράσεις των πολιτών στην καρδιά της Αθήνας.