Κείμενο: Άννα Ρούτση, Όλια Ιωάννου

Με την Τζέρολιν Μόρισον γνωριστήκαμε στην Κρήτη το 2016 κατά τα γυρίσματα του ντοκιμαντέρ «Ελλάδα από το Α ως το Ω» που προβλήθηκε στο Cosmote History. Η έρευνά μας για την ιστορία, τους ανθρώπους και τις ιδιαιτερότητες της Κρήτης, οδήγησε σε εκείνη, καθώς τα τελευταία χρόνια ασχολείται με τη δημιουργία αντιγράφων των μινωικών σκευών μαγειρικής, που έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη. Πήγε στο νησί το 1997 για να επισκεφθεί την αρχαιολόγο Jennifer Moody και ζει εκεί, στο νησί όπου οι άνθρωποι είναι «σκληροί κι ευαίσθητοι ταυτόχρονα», όπως μας είπε. Μας εξήγησε πως μόλις 100 χρόνια πριν οι Κρήτες είχαν ένα μενού που έμοιαζε πιο πολύ με εκείνο της Μινωικής Κρήτης απ’ ό,τι της σημερινής Ελλάδας. Όνειρό της, να «στήσει» μια μικρή βιοτεχνία παραγωγής μινωικών σκευών, η οποία θα προσφέρει εργασία στο τοπικό εργατικό δυναμικό και ιδίως σε νεαρούς τεχνίτες και σπουδαστές κεραμικής της Κρήτης.

Ακολουθεί ένα απόσπασμα από την τότε κουβέντα της με την ομάδα του ντοκιμαντέρ.

Πώς βρεθήκατε στην Κρήτη, σπουδάζοντας αρχαία τεχνολογία κεραμικής και οικιακή ζωή και μαγειρική;
Ήρθα στην Κρήτη το φθινόπωρο του 1997 για να επισκεφθώ την αρχαιολόγο Jennifer Moody. Οι πιο αξέχαστες στιγμές σ’ αυτούς τους δύο μήνες ήταν μαζεύοντας βότσαλα και φτιάχνοντας μωσαϊκά στην αυλή της Jennifer, συναντώντας τον Χριστόφορο Σκλαβενίτη στα Χανιά, που μοιράστηκε μαζί μας τις περιπέτειές του μαζεύοντας υλικά στο τοπίο για να φτιάξει μείγματα και σμάλτο, μαζεύοντας άργιλο και φτιάχνοντας μικρά τσουκάλια, και ψάχνοντας συγκεκριμένα είδη δέντρων και φυτών. Όλες αυτές οι δραστηριότητες συνδέονται με τη δημιουργία κεραμικών και την οικιακή ζωή. Κατά τη διάρκεια των φοιτητικών μου χρόνων ως φοιτήτρια Καλών Τεχνών και λίγο αργότερα, έψαχνα όλες αυτές τις δραστηριότητες στη Γουατεμάλα και το Μεξικό όπου μάθαινα να υφαίνω, και στα Απαλάχια Όρη της Βόρειας Καρολίνα, όπου δούλευα και ζούσα στην Penland School of Crafts. Κάθε χρόνο επέστρεφα στην Κρήτη για να εργαστώ για αρχαιολόγους και εν τέλει πήρα μεταπτυχιακό στην Ανθρωπολογία και μετά διδακτορικό στην Αρχαιολογία. Με ενδιέφερε να εξετάσω ένα αντικείμενο και να καταλάβω από πού ήρθε, πώς φτιάχτηκε και τι μπορείς να κάνεις με αυτό. Ένα τσουκάλι μαγειρικής ήταν τέλειο για μια τέτοια εξερεύνηση!

Μιλήστε μας για την έρευνά σας στην Κρήτη. Πού βρήκατε τον ιδανικό πηλό, πού ανακαλύψατε μικρά κομμάτια αρχαίων κεραμικών, γιατί εντυπωσιάζεστε από τον Μινωικό πολιτισμό;
Τα αγαπημένα μου project ανασκαφών στην Κρήτη είναι στον Μόχλο, υπό τη διεύθυνση του Κώστα Δαβάρα και του καθηγητή Soles και στον Παπαδιόκαμπο υπό τη διεύθυνση της Χρύσας Σοφιανού. Κυρίως έχω εργαστεί στον Μόχλο, όπου συμμετέχω στην ομάδα από το 2004. Απαιτεί μεγάλο χρόνο ενασχόλησης προκειμένου να συγκρίνεις τη ζωή εδώ με τη σύγχρονη εποχή, τη Βυζαντινή/ Ρωμαϊκή, την Ελληνιστική και όλων των φάσεων της Μινωικής περιόδου. Η ομάδα μας βρήκε στοιχεία για παραγωγή κεραμικών από τοπικό άργιλο. Αυτόν τον άργιλο χρησιμοποίησα για να φτιάξω μαγειρικά τσουκάλια σε Μινωικό στυλ!

«Οι άνθρωποι πιθανότατα έτρωγαν ομαδικά ή μαγείρευαν μερικές φορές την εβδομάδα και έτρωγαν τα αποφάγια, αντί να μαγειρεύουν καθημερινά»

Είναι υπέροχο, αλλά πρέπει να ξέρεις πώς θα το δουλέψεις. Δουλεύοντας με ακατέργαστο κρητικό άργιλο είναι πολύ διαφορετικό από το να δουλεύεις με βιομηχανικά καθαρισμένο και συσκευασμένο άργιλο. Ο κρητικός άργιλος δεν είναι τόσο πλαστικός και πρέπει να καθαρίζεται αφαιρώντας τις μεγαλύτερες πέτρες και τα ανεπιθύμητα φύλλα και κλαδιά και να το βυθίσεις σε νερό για να το κάνεις πλαστικό. Όταν χρησιμοποιείς τον άργιλο για να σχηματίσεις ένα μαγειρικό τσουκάλι, πρέπει να χρησιμοποιήσεις διαφορετικές τεχνικές που μπορεί να έχεις μάθει στην κατασκευή πηλού. Καλύτερα να χρησιμοποιήσεις έναν ποδοκίνητο τροχό παρά έναν ηλεκτρικό, γιατί γυρίζει σε πιο αργή ταχύτητα. Εκείνη την εποχή οι κεραμείς χρησιμοποιούσαν ένα μείγμα Κρητικού και βιομηχανικού αργίλου, οπότε μπορούσα να καταλάβω την εφαρμογή του αργίλου σε αυτήν την τεχνική. Αυτά τα διαδικαστικά βήματα τα μαθαίνεις μόνο όταν χρησιμοποιείς τοπικά υλικά και κατασκευάζεις αντικείμενα! Θα ήταν δύσκολο για έναν αρχαιολόγο να το γνωρίζει αυτό απλά εξετάζοντας ένα αρχαίο τσουκάλι. Γι’ αυτό και η πειραματική αρχαιολογία μπορεί να είναι ένα χρήσιμο διδακτικό εργαλείο. Ο ίδιος τύπος μάθησης μπορεί να εφαρμοστεί στη μαγειρική σε αρχαίου στυλ τσουκάλια κατασκευασμένα από Κρητικό άργιλο. Μαθαίνεις πόσο διαρκεί το μαγείρεμα, πώς να ζεστάνεις αργά το δοχείο, ποια είδη υγρών μαγειρικής ταιριάζουν καλύτερα και πώς να καθαρίσεις το δοχείο, αφού έχει σερβιριστεί το φαγητό. Ενώ έχουμε πολύ πολιτισμικό υλικό για μελέτη του Μινωικού πολιτισμού, γνωρίζουμε πολύ λίγα πράγματα για την καθημερινότητά τους. Σε αντίθεση με άλλους πολιτισμούς, δεν έχουμε εκτενή γραπτά δεδομένα για την ερμηνεία του. Είναι πολύ μυστηριώδης και, όπως η Ελλάδα σήμερα, ο Μινωικός πολιτισμός έχει την αίσθηση ενός πολιτισμού μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Αυτοί οι άνθρωποι ζούσαν σε ένα σταυροδρόμι μεταξύ Εγγύς Ανατολής και Ευρώπης και μεταξύ Αφρικής και Ευρώπης. Απολαμβάνω αυτή την κοσμοπολίτικη αίσθηση!

Ποιες ήταν οι συνήθειες του αρχαίου Κρητικού στο δείπνο;
Η αρχαιολογική έρευνα δεν μπορεί να κατανοήσει ακριβώς το πώς έτρωγαν οι Μινωίτες. Βάσει των σχημάτων των τσουκαλιών, τα κατάλοιπα κάρβουνων και φαγητού (κυρίως κόκαλα και σπόροι), μπορούμε να υποθέσουμε πώς μπορεί να μαγείρευαν οι αρχαίοι Κρήτες, τι μαγείρευαν και τις ποσότητες που σέρβιραν με βάση μεγέθους κούπας και μπολ. Η πλειοψηφία των μαγειρικών τσουκαλιών είναι μεσαίου και μεγάλου μεγέθους, που δείχνει ότι οι άνθρωποι μαγείρευαν μια μεγαλύτερη ποσότητα φαγητού μια φορά για περισσότερους ανθρώπους. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι πιθανότατα έτρωγαν ομαδικά ή μαγείρευαν μερικές φορές την εβδομάδα και έτρωγαν τα αποφάγια, αντί να μαγειρεύουν καθημερινά. Φυσικά οι άνθρωποι μπορεί να έτρωγαν ωμό ή διατηρημένο φαγητό πέρα από το μαγειρεμένο όπως κάνουμε σήμερα, αλλά αυτού του τύπου τη συνήθεια δεν θα τη μάθουμε ποτέ. Επίσης σε κοινωνικό επίπεδο δεν γνωρίζουμε αν οι άνθρωποι έτρωγαν με οικογένεια, φίλους, αν οι άντρες, οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ενήλικες έτρωγαν μαζί ή χωριστά. Από τα αγαπημένα μου για την Μινωική μαγειρική είναι το στοιχείο που δείχνει ότι οι άνθρωποι μαγείρευαν σε διαφορετικούς χώρους εντός και εκτός των σπιτιών τους. Αυτή η παρατήρηση μου εξάπτει την περιέργεια γιατί οι Μινωίτες ήταν εξαιρετικοί κτίστες κι αν ήθελαν να κτίσουν ή να εγκαταστήσουν πιο μόνιμες κουζίνες ή χώρους θα μπορούσαν να το κάνουν.

Τι γεύση είχε το αρχαίο δείπνο; Τι έτρωγαν οι Μινωίτες; Πώς ήταν το μενού;
Είναι δύσκολο να ξέρουμε αν οι Μινωίτες έτρωγαν αλμυρά ή γλυκά φαγητά, αλλά ξέρουμε ότι είχαν τα υλικά που χρειάζονταν για να δημιουργήσουν αυτές τις γεύσεις. Σήμερα στην Ελληνική κουζίνα απολαμβάνουμε πολλά φαγητά που έχουν γλυκιά γεύση γιατί χρησιμοποιούμε πολλές ντομάτες. Για να δημιουργήσεις τις γλυκιές γεύσεις με τα διαθέσιμα υλικά κατά τη Μινωική περίοδο θα μπορούσες να χρησιμοποιήσεις μέλι, πετιμέζι, ίσως και χαρούπι, ή και φρούτα όπως αχλάδια ή σύκα. Φυσικά για να δημιουργήσεις αλμυρές ή πικρές γεύσεις χρησιμοποιώντας Μινωικά υλικά, το πιο σύνηθες που θα μπορούσες να χρησιμοποιήσεις είναι ξίδι από σταφύλι, αγουρίδα και θαλασσινό αλάτι. Πολλά από τα υπολείμματα φαγητού που ανακαλύπτουν οι αρχαιολόγοι έχουν βάση την πρωτεΐνη. Έχουμε πολλές φακές και φασόλια, δημητριακά, (δίκοκκο σιτάρι και κριθάρι), κόκαλα από χοιρινό, πρόβατο και κατσίκι, μικρού και μεγάλου μεγέθους ψάρια, όπως επίσης και κελύφη από κάβουρες και στρείδια. Είχαν επίσης πρόσβαση σε αγριόχορτα και μανιτάρια, όμως αυτά τα υλικά χαλούν γρήγορα και κανονικά δεν διατηρούνται στο αρχαιολογικό «ιστορικό» μας. Υπάρχουν επίσης στοιχεία για το ότι παρήγαγαν και κατανάλωναν ελαιόλαδο και κρασί, όμως είναι ασαφές το αν διανέμονταν τα προϊόντα αυτά και αν καταναλώνονταν καθημερινά.

Ποιες είναι οι ομοιότητες με τη Μεσογειακή διατροφή;
Ενώ το περιβάλλον της Κρήτης έχει αλλάξει ποικιλοτρόπως τα τελευταία 3.000 – 5.000 χρόνια, υπάρχουν ακόμα βασικά φαγητά και τρόποι ζωής που συνεχίζουν να υφίστανται, γιατί οι άνθρωποι κατοικούν σε παρόμοια μέρη. Απ’ όσο γνωρίζω, η μεσογειακή διατροφή περιέχει κυρίως χορτοφαγικά φαγητά, όπως φρούτα, λαχανικά, δημητριακά, όσπρια και ξηρούς καρπούς μαζί με ελαιόλαδο και ίσως λίγο κόκκινο κρασί. Ψάρια, πουλερικά και κόκκινο κρέας είναι πιο περιορισμένα. Πιστεύω πως αυτές είναι οι ομοιότητες με τη μεσογειακή διατροφή και με τον τρόπο που έτρωγαν όσοι ζούσαν στη μινωική περίοδο. Και φυσικά οι Μινωίτες είχαν έναν πιο δραστήριο τρόπο ζωής από έναν κοινό άνθρωπο του σήμερα. Οι φυσικοί ανθρωπολόγοι μελετούν τα απομεινάρια σκελετών για να καταλάβουν καλύτερα πώς η διατροφή και η ανθρώπινη υγεία σχετίζονται με τους αρχαίους πολιτισμούς. Δυστυχώς, οι ανθρωπολόγοι βρίσκουν έναν περιορισμένο αριθμό σκελετών από τις τελευταίες φάσεις της μινωικής περιόδου στο νησί, οπότε είναι δύσκολο να απαντηθούν ολοκληρωτικά αυτού του είδους οι ερωτήσεις.

Ποιες γεύσεις είναι χαρακτηριστικές του νησιού;
Για μένα οι χαρακτηριστικές γεύσεις της Κρήτης είναι τα βότανα! Η Κρητική ρίγανη, το θυμάρι και το φασκόμηλο είναι υπέροχα! Επιπροσθέτως, πιστεύω πως η γεύση του ξινόχοντρου αποδίδει το τοπίο των Κρητικών βουνών. Είναι καταπληκτικό.

Ποια είναι τα αγαπημένα σας προϊόντα για τη μαγειρική σας και γιατί;
Απολαμβάνω να μαγειρεύω με πετιμέζι και αγουρίδα, επειδή είναι ένα παραδοσιακό προϊόν που οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν στο πρόσφατο παρελθόν. Υπάρχει μια αίσθηση νοσταλγίας όταν ανοίγω ένα μπουκάλι, ειδικά αν είναι σπιτικά! Η γεύση μου θυμίζει το Κρητικό τοπίο.