H δεκαετία του ’40. Η Ελλάδα της κατοχής, του φόβου και του πολέμου. Υπάρχει μία νεφελώδης εικόνα για τα χρόνια εκείνα. Έχουμε ακούσει ιστορίες από τις προηγούμενες γενιές, από τους γονείς ή τους παππούδες μας να μιλούν ξανά και ξανά για τις δυσκολίες που είχαν υποστεί, για τα βασανιστήρια στην Καισαριανή ή για ανθρώπους που χάνονταν από τη μια στιγμή στην άλλη. Στη σκοτεινή Αθήνα εκείνης της εποχής μας μεταφέρουν 15 ιστορίες κόμικς, μέσα από την έκθεση «Ένα Γλυκό Ξημέρωμα –  Ιστορίες Κόμικς για την Αθήνα της Κατοχής», που πραγματοποιείται με αφορμή την γιορτή της απελευθέρωσης της Ελλάδας, στο πλαίσιο της σειράς εκδηλώσεων «12 Οκτωβρίου 1944 – Η Αθήνα Ελεύθερη».

Απόσπασμα από το κόμικ του Τόμεκ

Απόσπασμα από το κόμικ του Τόμεκ

15 Έλληνες καλλιτέχνες αποτυπώνουν πάνω στο χαρτί καθημερινές ιστορίες ανθρώπων εμπνευσμένες από την Κατοχή, την Αντίσταση και την Απελευθέρωση. Ιστορίες των ανθρώπων εκείνων που καλούνταν να συνεχίσουν τη ζωή τους υπό τις τότε συνθήκες. Κάποια από τα έργα που παρουσιάζονται στηρίζονται σε ιστορικά δεδομένα, ενώ κάποια άλλα αποτελούν μυθοπλασία. Το κυριότερο στοιχείο τους όμως, είναι ότι επικεντρώνονται σε μικρές ιστορίες, όχι τόσο στα μεγάλα γεγονότα, αλλά στο τι συνέβη πίσω από αυτά. Τι συνέβη σε έναν μαυραγορίτη ή σε έναν αντιστασιακό, σε ανθρώπινο επίπεδο. Προσεγγίζουν ένα θέμα – ταμπού, ιδιαίτερα για τον κόσμο τον κόμιξ που πολλοί τα συνδυάζουμε με αστείες εικόνες που κρύβουν ευτράπελα, ενώ το μόνο ελληνικό κόμικ που είχε ασχοληθεί εξ ολοκλήρου με την Ελλάδα της κατοχής, ήταν ο «Μικρός Ήρωας». Επρόκειτο για το εβδομαδιαίο περιοδικό-κόμικ του Στέλιου Ανεμοδουρά που το υπέγραφε με το ψευδώνυμο Θάνος Αστρίτης. Η κυκλοφορία του ξεκίνησε το 1953, ενώ οι μνήμες του Β’ Παγκοσμίου πολέμου ήταν ακόμη φρέσκιες και παρουσίαζε τις περιπέτειες τριών ηρωικών Ελληνόπουλων – του Γιώργου Θαλάσση, της Κατερίνας και του Σπίθα  κατά τη διάρκεια της κατοχής και του αγώνα τους απέναντι σε Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους φασίστες. Σταδιακά το θέμα τις κατοχής άρχισε να εξαλείφεται από τον κόσμο των κόμικς, καθώς θύμιζε έντονα στον ελληνικό λαό τις φρικαλεότητες που είχε υποστεί λίγα χρόνια πριν. Ήταν ένα τραύμα που ακόμη δεν είχε κλείσει – αν έκλεινε ποτέ.

Ερχόμενοι στο σήμερα, «Ένα γλυκό ξημέρωμα» είναι ο τίτλος της πρωτότυπης έκθεσης, τον οποίο ενέπνευσε ένα αγραμμοφώνητο ρεμπέτικο που φέρεται να έγραψε ο Ελασίτης λοχαγός Νίκος Δημόπουλος ή Τούντας, με αφορμή το μπλόκο της Κοκκινιάς της 17ης Αυγούστου 1944. Ένα «γλυκό ξημέρωμα» ήταν και αυτό της 12ης Οκτωβρίου με την Απελευθέρωση της πόλης από τη ναζιστική κατοχή.

Απόσπασμα από το κόμικ του Γιώργου Γούση

Απόσπασμα από το κόμικ του Γιώργου Γούση

Περιηγηθήκαμε στην έκθεση μαζί με τον επιμελητή της, Γιάννη Κουκουλά, και ανάμεσα στις ιστορίες κόμικς που συναντήσαμε, κουβεντιάσαμε για το πώς έφτασαν ως εδώ, ποια είναι η ιστορία πίσω τους, αλλά και ποιες είναι οι διαφορετικές διαστάσεις που μπορεί να πάρει η έννοια του κόμικ.

Ποια είναι η ιδέα πίσω από την έκθεση;
Ζούμε στη μοναδική χώρα της Ευρώπης που γιορτάζει την κήρυξη του πολέμου αντί για τη λήξη του, ειδικά στην Αθήνα, που η απελευθέρωση έχει έναν σημαδιακό χαρακτήρα, θα μπορούσε να υπάρχει μια ημέρα μνήμης και τιμής της λήξης του πολέμου αντί των παρελάσεων που γίνονται, στην έναρξή του. Αυτή ήταν η κεντρική ιδέα της έκθεσης και των εκδηλώσεων όπως ξεκίνησαν πέρυσι. Φέτος λοιπόν, οι εκδηλώσεις αυτές διευρύνθηκαν και σε συνεργασία με τον ιστορικό Μενέλαο Χαραλαμπίδη, που είναι ο Γενικός Διευθυντής του Οργανισμού «Ελεύθερη Αθήνα» αποφασίστηκε να προσπαθήσουμε να συμπεριλάβουμε τα κόμικς και τα εικαστικά και να δούμε – στην αρχή με έναν φόβο για το αν θα μπορέσουμε να ανταπεξέλθουμε – αν δημιουργοί κόμικς σύγχρονοι, μπορούν και θέλουν να φτιάξουν ιστορίες για την Αθήνα της κατοχής.

Πώς κύλησε η διαδικασία αυτή;
Ξεκινήσαμε δειλά δειλά πριν από 5 μήνες περίπου, μ’ ένα ομαδικό workshop ενημέρωσης και ανταλλαγής απόψεων, διανομής αρχείων, έτσι ώστε και οι δημιουργοί που είχαν μια νεφελώδη άποψη για τα γεγονότα του 1940-44 να αποκτήσουν μια πιο εμπεριστατωμένη εικόνα για τα γεγονότα. Στη συνέχεια, λοιπόν, ο καθένας τους κατέληξε σε μια ιδέα για το τι θέλει να πει στην ιστορία του. Καταλήξαμε επίσης ότι δεν θέλαμε να υπάρχουν επικαλύψεις ιστοριών, αλλά και ότι θα επικεντρωθούμε στα γεγονότα της τετραετίας αυτής και οριακά στην απελευθέρωση. Έτσι, άρχισαν να δημιουργούν τις ιστορίες τους. Φτάσαμε να είμαστε πολύ ικανοποιημένοι με το αποτέλεσμα. Μέσα στον Αύγουστο συμπληρώσαμε 15 κόμικς των 60 σελίδων και αντιληφθήκαμε ότι όλες μαζί δημιουργούν μια ολοκληρωμένη εικόνα του τι συνέβη τότε. Δημιουργήθηκε ένα μωσαϊκό καταστάσεων και συμπεριφορών, που τελικά είναι το αποτέλεσμα αυτής της έκθεσης.

©Δανάη Κωτσάκη

Μετά τον «Μικρό Ήρωα» το θέμα της κατοχής άρχισε να εξαφανίζεται από τον κόσμο των κόμικς. Πιστεύετε ότι αυτό έγινε γιατί θεωρήθηκε ως ένα θέμα που έθιγε πρόσφατες μνήμες, ένα θέμα ταμπού;
Ακριβώς, γενικά στη σύγχρονη τέχνη, όποια μορφή και να έχει αυτή, είναι από τα θέματα που δεν αγγίζουμε –  δεν αγγίζουμε γιατί καίνε. Η πιο πρόσφατη ιστορία δε, ακόμη χειρότερα. Επίσης, είναι ένα θέμα που δυστυχώς, λόγω και εγγενών αδυναμιών και προσωπικών δυσκολιών, δεν έχει στοιχεία και ντοκουμέντα. Την εποχή εκείνη ξέρουμε ότι οι Γερμανοί απαγόρευαν τη λήψη φωτογραφιών, όποιος Έλληνας συλλαμβανόταν να φωτογραφίζει, εκτελούνταν επιτόπου, επομένως δεν έχουμε πολλά τεκμήρια. Υπάρχουν κάποιες εικόνες από άψυχα σώματα στο δρόμο, όμως δεν ήταν αυτό μόνο. Στην Αθήνα ζούσαν άνθρωποι επί τόσα χρόνια που σηκώνονταν το πρωί, πήγαιναν στις δουλειές τους, δεν είχαν τρόφιμα, δεν είχαν χρήματα. Αυτών των ανθρώπων τις ζωές θέλαμε να δούμε και αυτό μελέτησε η έκθεσή μας ουσιαστικά.

Τα κόμικς μπορούν να πάρουν πολλές διαστάσεις. Τι είναι αυτό που βλέπετε να επικρατεί;
Είναι σαφές ότι υπάρχει μια διακριτή τάση τα τελευταία χρόνια και στα διεθνή κόμικς, αλλά και στα ελληνικά, αυτού που αποκαλούμε μεταφορικά «κόμικς – ντοκουμέντα», κόμικς που άπτονται της ιστορίας. Υπάρχουν και εκεί θέματα που είναι ταμπού και δεν αγγίζονται, ένα από αυτά πιστεύω το σπάσαμε και νομίζω ότι αυτή η έκθεση είναι ένα από τα πράγματα που τα ελληνικά κόμικς θα πρέπει να αισθάνονται πολύ περήφανα για αυτό.

Κόμικ της Αλέξιας Οθωναίου

Κόμικ της Αλέξιας Οθωναίου

Πιστεύετε ότι αποτελούν μια πιο εύκολη «γλώσσα» για να καταλάβουμε την ιστορία;
Φυσικά, γιατί η οπτικοποίηση αποτελεί πάντα έναν πολύ σημαντικό παράγοντα για να προσεγγίσεις το γεγονός. Αυτή η μορφή τέχνης κρύβει μια δυναμική που νομίζω την καταλαβαίνουν σιγά σιγά όλο και περισσότερο οι άνθρωποι, τη δυναμική της συνύπαρξης του κειμένου με την εικόνα και της συμπλήρωσης από τον αναγνώστη του κενού που υπάρχει ανάμεσα στα καρέ. Αυτή η εγγενής αφαιρετικότητα που έχουν τα κόμικς, είναι το κομμάτι εμπλοκής του ίδιου του αναγνώστη.

Σκοπεύετε να εκδόσετε τη συλλογή αυτή;
Η αρχική μας συμφωνία με την περιφέρεια Αττικής ήταν να υπάρξει και μια έκδοση που θα συνοδεύσει την έκθεση, όμως δυστυχώς εκείνοι υπαναχώρησαν και η συνεργασία δεν ήταν καλή μέχρι το τελικό αποτέλεσμα. Τα κόμικς αυτά δεν θα χαθούν όμως, θα κυκλοφορήσουν.

Η ιστορία «Das Roastbeef» του Τάσου Μαραγκού

Η ιστορία «Das Roastbeef» του Τάσου Μαραγκού

Ανάμεσα στις ιστορίες κόμικς που συναντήσαμε στην έκθεση, ήταν και εκείνη του Τάσου Μαραγκού με τον τίτλο «Das Roastbeef» που δείχνει μια ιστορία κανιβαλισμού της εποχής, καθώς ένας Έλληνας προσφέρει ανθρώπινο κρέας σε έναν Γερμανό Ναζί προκειμένου να τον κρατήσει ευχαριστημένο. Όπως μας λέει ο δημιουργός, εμπνεύστηκε την ιστορία αυτή όταν διάβαζε μια μαρτυρία της δεκαετίας εκείνης από κάποιον που είχε βρει το άψυχο σώμα ενός κοριτσιού στο δρόμο και του έλειπε το ένα πόδι, το οποίο μάλλον είχε προκύψει από κάποια εκδήλωση κανιβαλισμού.

Η ιστορία «Das Roastbeef» του Τάσου Μαραγκού ©Δανάη Κωτσάκη

Η ιστορία «Das Roastbeef» του Τάσου Μαραγκού ©Δανάη Κωτσάκη

Απόσπασμα από το κόμικ του Soloup

Απόσπασμα από το κόμικ του Soloup

Η ιστορία του γνωστού κομίστα Soloup βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα, ενώ στο έργο του αποφασίζει να προσθέσει ανάμεσα στα σκίτσα και φωτογραφίες των πραγματικών πρωταγωνιστών του. Ένας άνθρωπος του μόχθου, που οι Γερμανοί ήθελαν να του πάρουν τη μοναδική αγελάδα που του είχε απομείνει για να τρέφει την οικογένειά του, πάει σε έναν φίλο του που γνωρίζει γερμανικά και τον παρακαλάει να τους πει στη γλώσσα τους να μην του την πάρουν. Εκείνος, αν και γνώριζε πως αν τυχόν μιλούσε γερμανικά οι ναζί θα τον έπαιρναν για να εξυπηρετεί δικές τους υποθέσεις, τελικά προθυμοποιήθηκε να βοηθήσει τον φίλο του. Και τελικά πράγματι τον πήραν.

Απόσπασμα από το κόμικ του Soloup

Απόσπασμα από το κόμικ του Soloup

Aπόσπασμα από την αυτοτελή ιστορία του Γιώργου Φαραζή

Aπόσπασμα από την αυτοτελή ιστορία του Γιώργου Φαραζή

Η πρωταγωνίστρια στην ιστορία του Γιώργου Φαραζή είναι μια νεαρή κοπέλα που προσεγγίζει έναν Έλληνα που βρίσκεται με το μέρος των Γερμανών. Μέσα από τα σκίτσα του δημιουργού φαίνεται η πλούσια ζωή που είχε εκείνος, όλες οι ανέσεις που απολάμβανε και η απαξίωση που έδειχνε σε όποιον θεωρούσε κατώτερό του. Εκείνη ανέχεται τις προσβολές και τις αυθάδειές του, ώσπου τον οδηγεί μέσα από τα σκοτεινά στενά της Αθήνας στην παγίδα που του είχε στήσει με τους αντιστασιακούς.

Επισκέπτες της έκθεσης διαβάζουν το κόμικ του Γιώργου Φαραζή ©Δανάη Κωτσάκη

Επισκέπτες της έκθεσης διαβάζουν το κόμικ του Γιώργου Φαραζή ©Δανάη Κωτσάκη

Η αυτοτελής ιστορία κόμικς του Γιώργου Γούση ©Δανάη Κωτσάκη

Η αυτοτελής ιστορία κόμικς του Γιώργου Γούση ©Δανάη Κωτσάκη

©Δανάη Κωτσάκη

©Δανάη Κωτσάκη

Συμμετέχουν οι: Τόμεκ Γιοβάνης, Γιώργος Γούσης, Σπύρος Δερβενιώτης, Πέτρος Ζερβός, Δημήτρης Καμένος, Λέανδρος, Τάσος Μαραγκός, Θοδωρής Μπαργιώτας, Αλέξια Οθωναίου, Αλέκος Παπαδάτος, Θανάσης Πέτρου, Soloup, Γιώργος Τραγάκης, Γιώργος Φαραζής, Πέτρος Χριστούλιας

Info: «Ένα γλυκό ξημέρωμα: Ιστορίες κόμικς για την Αθήνα της κατοχής» | Πολιτιστικό Κέντρο Μελίνα Μερκούρη | 1η – 30 Οκτωβρίου | Είσοδος ελεύθερη