Πίσω από τις γραμμές των τρένων, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή έφτασαν οι πρόσφυγες που κατοίκησαν την Ελευσίνα. Το ζωντανό πνεύμα που μετέφεραν από την απέναντι μεριά του Αιγαίου δημιούργησε σπίτια μικρά, αυλές, δρομάκια, έναν κόσμο, ολόκληρο, ζωντανό, σωζόμενο και μοναδικό μέχρι σήμερα. Ο Συνοικισμός της Ελευσίνας δημιουργήθηκε το 1924 – 25, για να στεγάσει τους 2.500 περίπου πρόσφυγες που έφτασαν στην πόλη της Ελευσίνας το 1922 και τα επόμενα χρόνια με τις αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία που ακολούθησαν.

Ο πρώτος νέος θεσμός της ως 2021 Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης ανήκει σε αυτούς τους κατοίκους, στον Συνοικισμό και τη σημασία του. Το Φεστιβάλ Συνοικισμός, από τις 15 έως τις 24 Ιουνίου 2018, θα μετατρέψει αυτή την ιστορική, αλλά άγνωστη περιοχή της Ελευσίνας, σε τόπο συνάντησης, προβληματισμού και ανταλλαγής γύρω από σημαντικά κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα της εποχής μας με κύριο όχημα τις σύγχρονες παραστατικές τέχνες.

«Ο Συνοικισμός είναι τόπος αμιγούς κατοικίας», λέει στο ελc, η Κέλλυ Διαπούλη, καλλιτεχνική διευθύντρια της Ελευσίνας 2021, που επιμελήθηκε το πρόγραμμα του Φεστιβάλ. «Κυριαρχούν δηλαδή εδώ οι άνθρωποι, τα σπίτια τους και η καθημερινότητά τους. Όλα στοιχεία που συνιστούν τις πρώτες ύλες του καλλιτέχνη και του έργου τέχνης. Παρόλα αυτά, ο Συνοικισμός είναι μια περιοχή σχεδόν άγνωστη και στους πιο υποψιασμένους επισκέπτες της πολιτιστικής ζωής της Ελευσίνας. Μια περιοχή της πραγματικότητας, γεμάτη ιστορίες, συμβάντα και αφορμές που παραμένει ωστόσο αθέατη, στη σκιά των κυρίαρχων πολιτισμικών αφηγημάτων της πόλης: του αρχαιολογικού χώρου και της βιομηχανικής κληρονομιάς.

Το Φεστιβάλ λοιπόν έχει τρεις βασικούς στόχους. Ο πρώτος είναι να αναδείξει αυτή την αθέατη, αλλά πολύ σημαντική όψη της σύγχρονης ταυτότητας της Ελευσίνας, την όψη του Συνοικισμού και να λειτουργήσει ως εργαλείο ανάπτυξης της περιοχής. Ο δεύτερος στόχος είναι να δημιουργήσει ένα χώρο διαλόγου ανάμεσα στις σύγχρονες παραστατικές τέχνες, την καθημερινή ζωή και το θεωρητικό λόγο. Γι’ αυτό, δίνουμε βάρος αφενός σε site specific, βιωματικού χαρακτήρα έργα που είναι συχνά προϊόν συνδημιουργίας καλλιτεχνών και κατοίκων και αφετέρου στη συνάντηση καλλιτεχνών και κατοίκων με θεωρητικούς από διάφορους τομείς μέσω του προγράμματος «Καφενείο Η Β(β)ουλή».

Ήδη σε αυτή την πρώτη έκδοση, συγκεντρώνεται μία «δυνατή» θα έλεγα ομάδα σύγχρονων καλλιτεχνών και θεωρητικών που συνομιλεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο με την τοπική κοινωνία: ο ΕυριπίδηςΛασκαρίδης, η Γιολάντα Μαρκοπούλου, η Λένα Κιτσοπούλου, οι Beforelight, η Τάνια Ελ Κουρί και οι Dictaphone Group από το Λίβανο, ο Alfredo Romano από την Ιταλία, η Μυρσίνη Ζορμπά, η Αιμιλία Σαλβάνου,ηΈφη Φαλίδα, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, ο Κώστας Περούλης και ο Δημήτρης Πλάντζος.

Τέλος, ο τρίτος στόχος είναι, με όχημα τις σύγχρονες παραστατικές τέχνες, να δημιουργήσουμε ένα χώρο προβληματισμού και ανταλλαγής γύρω από τα επείγοντα ζητήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη, εστιάζοντας ιδιαίτερα στις περιοχές των Βαλκανίων και της Νοτιανατολικής Μεσογείου. Σε αυτή τη λογική φιλοξενούμε φέτος την Τάνια Ελ Κουρί, η οποία θεωρώ ότι είναι μία πολύ ξεχωριστή περίπτωση της σύγχρονης σκηνής της live art. Αυτό που με συγκινεί ιδιαίτερα στη δουλειά της Τάνια είναι η ευαισθησία, η φροντίδα και ο βαθειά ανθρώπινος τρόπος με τον οποίο διαμορφώνει τη βιωματική συνθήκη για το θεατή».

Μια συνάντηση με τους Έλληνες δημιουργούς του φεστιβάλ

Τι ετοιμάζουν ο Ευριπίδης Λασκαρίδης, η Γιολάντα Μαρκοπούλου και η Λένα Κιτσοπούλου για το φεστιβάλ Συνοικισμός; Συναντήσαμε τους τρεις καλλιτέχνες και μας μίλησαν για τη δουλειά τους και την προσωπική σχέση και εμπλοκή τους με το θέμα της προσφυγιάς, του συνοικισμού, του ήχου και του απόηχου του σήμερα.

«Η γιαγιά μου ήταν Μικρασιάτισσα» λέει η Γιολάντα Μαρκοπούλου, που ετοιμάζει την site-specific παράσταση Ε_ΦΥΓΑ με την Ομάδα Station Athens. «Ίσως ένας λόγος παραπάνω που το θέμα της προσφυγιάς να με αφορά και προσωπικά. Μεγάλωσα με αυτές τις ιστορίες. Οι εικόνες που θυμάμαι από την ζωή στη Σμύρνη είναι χαραγμένες στη μνήμη μου και σίγουρα φέρουν την αίσθηση ενός άλλου κόσμου, ενός διαφορετικού τρόπου ζωής. Είναι πολύ όμορφο αλλά και πρωτόγνωρο να βρίσκομαι και να δουλεύω στη γειτονιά όπου εγκαταστάθηκαν τόσες οικογένειες Μικρασιατών πριν περίπου 100 χρόνια. Είναι επίσης τρομερό πως οι απόγονοι τους συντηρούν τόσα κομμάτια αυτής της μνήμης ζωντανά. Οι αφηγήσεις τους δεν είναι τόσο μακριά από αυτές των σημερινών προσφύγων, κάτι που θα ερευνήσω σε βάθος έως το 2021.

Στην παράσταση Ε_ΦΥΓΑ, ο Αϊντίμ, ο Χαλίλ, ο Ρεζά ο Χασάν και ο Λευτέρης μας αφηγούνται στιγμές που άφησαν πίσω στις πατρίδες τους—στιγμές με τις οικογένειες τους πριν χωριστούν. Αυτή η διαφορετικότητα τονίζεται αλλά και έρχεται να συνομιλήσει με τη γειτονιά του Συνοικισμού σε μία πρώτη γνωριμία. Προσπαθούμε μέσω του θεάτρου να χτίσουμε τις συνθήκες για έναν διάλογο, ο οποίος μπορεί να ξεκινήσει από την αυλή ενός σπιτιού, το δρόμο και το σχολείο. Ένα νέο και ιδιαίτερο κομμάτι της δημιουργίας της παράστασης μας είναι η επιλογή των συγκεκριμένων τόπων δράσης αλλά και η συνεργασία με τους κατοίκους της γειτονιάς για τη χρήση τους. Εκεί γίνεται η έναρξη αυτού του διαλόγου, λίγο πριν έρθει το “κοινό” να μας συναντήσει».

Η έναρξη του Φεστιβάλ θα γίνει με τις Διαδρομές στις Ρίζες #2. Έτσι ονομάζεται το καλωσόρισμα που ετοιμάζει ο Ευριπίδης Λασκαρίδης, η ΑσπασίαΜαρία Αλεξίου και ο Σύλλογος Μικρασιατών Ελευσίνας, ένα βιωματικό περίπατο στα σοκάκια και τα σπίτια της γειτονιάς και μια πρώτη γνωριμία με τους ίδιους, τις ιστορίες τους, τα τραγούδια τους, τις συνήθειές τους.

«Η ιστορία μας στο Συνοικισμό της Ελευσίνας ξεκίνησε δύο χρόνια πριν, το καλοκαίρι του 2016, όταν πραγματοποιήθηκε ο βιωματικόςπερίπατοςΔιαδρομές στις Ρίζες #1», λέει ο Ευριπίδης Λασκαρίδης.

«Τότε, είχαμε εστιάσει στις αφηγήσεις των κατοίκων της γειτονιάς, σε μια απόπειρα να κατανοήσουν το παρελθόν αλλά και τις σύγχρονες προεκτάσεις του φαινομένου της αναγκαστικής μετακίνησης πληθυσμών. Τώρα, οι κάτοικοι του Συνοικισμού ανοίγουν για μια ακόμη φορά τα σπίτια τους στους επισκέπτες του βιωματικού περιπάτου και μοιράζονται μαζί τους τις ιστορίες, τα ήθη και τα έθιμά τους, τα τραγούδια τους αλλά και τους προβληματισμούς τους.

Και εμείς είχαμε την περιέργεια εξερευνώντας αυτή την περιοχή για δεύτερη φορά να δούμε τι άλλαξε αλλά και τι σημαίνει για τους ίδιους τους κατοίκους το να αφηγούνται τις ιστορίες τους και αυτές των προγόνων τους, να δημιουργούν τις δικές τους αφηγήσεις, τις αλλαγές που υφίστανται αλλά και τη μνήμη που κρατούν τόσο ζωντανή όσο δεν μπορεί να φανταστεί κανένας μας.

Με αυτή τη διαδρομή οι θεατές αλλά και εμείς οι ίδιοι σαν συνδημιουργοί με τους κατοίκους που ανοίγουν σπίτια, κήπους και αυλές, αλλά πάνω από όλα την ίδια τους τη ζωή στους επισκέπτες – θεατές, συνθέτουμε  μια μοναδική εμπειρία μέσα σε αυτή την “κιβωτό μνήμης”» τους, όπως το λένε, στους κήπους τους και στα εσωτερικά δρομάκια του Συνοικισμού που λειτουργούν ως προέκταση των αυλών τους και χώρος συνάντησης, ένα έργο της ίδιας της ζωής με τους κατοίκους να πρωταγωνιστούν σε όλες τις σκηνές του».

Όποιος έχει ακούσει έστω μισή φορά τη Λένα Κιτσοπούλου να τραγουδά τα λαϊκά και τα ρεμπέτικα, με το ρίγος, το πάθος και το σεβασμό στους δημιουργούς ανυπομονεί να την ακούει σε αυτό το φυσικό τόπο δημιουργίας μιας κουλτούρας που καθόρισε τη μουσική κουλτούρα και την αισθητική μας παράδοση.

«Όταν περπάτησα πρώτη φορά στα προσφυγικά, μέσα σ’ αυτήν την υπέροχη γειτονιά της Ελευσίνας, με την πολύ ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και την ολοζώντανη μνήμη πάνω στα περιποιημένα μποστάνια, στις μικρές αυλές, στα απλωμένα ρούχα και στα πρόσωπα των ανθρώπων της, σκέφτηκα ότι δεν υπάρχει πιο ιδανικό τοπίο για να τραγουδήσει κανείς ρεμπέτικα και λαϊκά τραγούδια, ακριβώς επειδή ένα κομμάτι αυτής της μουσικής το οφείλουμε σε αυτήν εδώ τη γειτονιά των προσφύγων» μας λέει.

«Οι άνθρωποι αυτοί μαζί με τα σώματά τους, έφεραν και τον πολιτισμό τους και φυσικά τη μουσική τους, τους υπέροχους συνθέτες τους, τους ερμηνευτές τους, τα τραγούδια, τους αμανέδες και όλα αυτά τα στοιχεία που γέννησαν το ρεμπέτικο και την μετέπειτα λαϊκή μας μουσική. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη συγκίνηση από το να τραγουδάς ανάμεσα σε ανθρώπους που τους οφείλεις τη μεταφορά της μουσικής που τραγουδάς.

Η προσωπική τους ιστορία, είναι η ίδια η ιστορία της μουσικής μας και πάνω στα πρόσωπα των παιδιών τους ή των εγγονών τους, ακόμα μπορείς να διαβάσεις στίχους από τα τραγούδια μας. Έτσι, λοιπόν στήνουμε ένα μικρό πάλκο μέσα στην καρδιά  αυτής της γειτονιάς των αγγέλων, για να τραγουδήσουμε μαζί με τους αγγέλους, τη δαιμονική αυτή μουσική μας, που ξεκινά από το σμυρνέικο τραγούδι, περνάει μέσα από τις μελωδίες του Τσιτσάνη, του Παπαϊωάννου, του Χιώτη και πολλών άλλων σπουδαίων και φτάνει μέχρι τον Ζαμπέτα, μέχρι τέλος πάντων τη χρονική στιγμή εκείνη που αρχίζει και αργοσβήνει το μουσικό κεφάλαιο μιας παλιότερης και ίσως πιο ευγενικής Ελλάδας».

Από την άλλη όχθη της Μεσογείου, το Λίβανο,  η Τάνια Ελ Κουρί, εξέχουσα περίπτωση της σύγχρονης Live Art,  δημιουργεί μία ιδιότυπη συνάντηση ανάμεσα σε έναν πρόσφυγα και ένα θεατή, με τίτλο Ως Εκεί Που Φτάνουν Τα Δακτυλικά Μου Αποτυπώματα. Επίσης από το Λίβανο, οι Dictaphone Group παρουσιάζoυν τη βιωματική εγκατάσταση Ιστορίες Καταφυγίου, που στηρίζεται σε τρία βίντεο που δημιούργησαν σε συνεργασία με μία ομάδα Σύρων προσφύγων στο Μόναχο. Τέλος, τη θεματική του προσφυγικού ολοκληρώνει η έκθεση του Ιταλού εικαστικού Alfredo Romano ΣχισμέςΣυρραφές, Η αιωνιότητα είναι το αντίθετο του αφανισμού.

Η εφήμερη φωτιστική εγκατάσταση «Φωτοσύναξη» της ομάδας Beforelight, έρχεται να «ταράξει» αισθητικά το άδειο οικόπεδο επί της οδού Δαρδανελίων και να το επανατοποθετήσει ως ένα ευέλικτο κέντρο συνάθροισης στο χάρτη της Ελευσίνας, που διαμορφώνεται ανάλογα με τις ανάγκες των χρηστών του. Εδώ η Λένα Κιτσοπούλου και οι συνεργάτες της προσκαλούν το κοινό σε μια βραδιά με ρεμπέτικα και λαϊκά τραγούδια, ενώ κάθε απόγευμα πραγματοποιείται το Καφενείο η Β(β)ουλή, μια σειρά συζητήσεων με τη συμμετοχή θεωρητικών από διάφορους χώρους και κατοίκων του Συνοικισμού, που επιμελήθηκε η Μυρσίνη Ζορμπά.

Το πρόγραμμα του Φεστιβάλ ολοκληρώνεται με μια σειρά παράλληλων δράσεων όπως εργαστήρια για παιδιά και μεγάλους, περιπάτους στο Συνοικισμό, επισκέψεις στο Μουσείο Μικρασιατών Ελευσίνας, συναυλίες στην Πλατεία Λαού με την ευκαιρία της Ευρωπαϊκής Γιορτής της Μουσικής και το πρότζεκτ Home New Home, μία σειρά ντοκιμαντέρ που δημιουργήθηκαν από πρόσφυγες στην Ελλάδα, την Τουρκία, την Ιορδανία, το Λίβανο και την Παλαιστίνη και αφηγούνται τις προσωπικές ιστορίες αυτών των ανθρώπων.

Info:

Φεστιβάλ Συνοικισμός | 15 – 24 Ιουνίου 2018 | Ελευσίνα