Η αρχιτεκτονική εξέλιξη των θαλάμων και των κτισμάτων που χρησιμοποιήθηκαν για τη φύλαξη και διατήρηση του εγχάρακτου υλικού, είναι το θέμα της έκθεσης «Η αρχιτεκτονική των Βιβλιοθηκών στο δυτικό πολιτισμό» στο Μουσείο Μπενάκη. Στις ενότητες της έκθεσης: «Ελληνικός κόσμος», «Ρωμαϊκή εποχή», «Βυζάντιο», «Δύση τους Μεσαιωνικούς χρόνους» και «Αναγέννηση», μάς ξεναγεί ο αρχιτέκτονας και ιστορικός του βιβλίου, Κωνσταντίνος Στάικος.

«Κατ΄ αρχήν, πρέπει να πούμε ότι κάνοντας αυτή την έρευνα και φτάνοντας στην πηγή, δηλαδή στο πρώτο αρχιτεκτόνημα με αξιώσεις που έχει ως σκοπό κυρίως να θησαυρίσει βιβλία, βλέπουμε ότι είναι συναρτημένο σε συνάφεια από δυο πράγματα», λέει ο κ. Στάικος. «Το πρώτο είναι η μορφή που έχει το βιβλίο, αν είναι κύλινδρος, αν είναι κώδικας, έντυπο και μετά η θρησκευτικότητα της εποχής εκείνης. Από τη στιγμή που προστάτης των γραμμάτων και των τεχνών είναι ο Απόλλωνας που χρίζει σαν θεραπαινίδες και προστάτιδες τις εννέα μούσες, μιλάμε για ένα ναόσχημο σχήμα. Οι τέχνες και τα γράμματα είναι υπό τη σκέπη των μουσών, γίνονται θυσίες στη θεά Αθηνά. Αυτή η παράδοση συνεχίζεται στη ρωμαϊκή εποχή, δημιουργείται αυτή η αρχιτεκτονική καινοτομία, όπου υπάρχουν δύο δίδυμα κτίρια. Με τον χριστιανισμό έχουμε πάλι αλλαγές στην μορφή του βιβλίου όπου εδραιώνεται η μορφή του βιβλίου σε περγαμηνό κώδικα, ο παπύρινος δεν είναι σε χρήση. Τα περισσότερα βιβλία της εποχής εκείνης είναι λειτουργικά. Όλος ο κόσμος στις εκκλησίες ψάλλει και υμνεί τον Κύριο. Τα βιβλία  πρέπει να είναι ανθεκτικά γιατί περνάνε από πολλά χέρια – είναι κοινόβια τα μοναστήρια -, οπότε ένα βιβλίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί από εκατοντάδες ανθρώπους. Με την έλευση της αναγέννησης υπάρχει η σύζευξη της αρχαίας με την ελληνική γραμματεία. Δεν υπάρχει πλέον το άγαλμα κάποιας θεότητας αλλά αυτή η σύζευξη μεταφέρεται στην οροφογραφία και την τοιχογραφία. Υπάρχει ο Όμηρος με τον Αβραάμ και η γενική αντίληψη ότι ο θεός δεν μπορεί να ασχοληθεί με διαχωρισμούς, όλοι είναι τέκνα του και εφόσον δημιουργούνται δεν μπορεί παρά να εκφράζουν σύμφωνα με τα μέτρα της εποχής την αντίληψή του».

Λεπτομέρεις θηκών πινακιδών και παπύρινων ρολών

Λεπτομέρειες θηκών πινακιδών και παπύρινων ρολών

Ποια είναι ιστορικά η πιο σημαντική στιγμή στην εξέλιξη των βιβλιοθηκών;
Η αντίληψη ότι η πνευματική παράδοση ουσιαστικά βρίσκει στέγη σε μια βιβλιοθήκη, όπως και η ταξινόμηση φιλολογικά αλλά και η επεξεργασία των κειμένων ήταν μια ελληνική υπόθεση στη Βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας. Πρέπει ωστόσο να πούμε ότι διαθέσεις τέτοιες να συγκεντρωθεί η πνευματική παράδοση του κόσμου, υπήρξαν στην αυτοκρατορία του Ασουρμπανιμπάλ. Η βιβλιοθήκη των Πτολεμαίων διαφέρει από όλες τις άλλες που έχουν γίνει μέχρι σήμερα, επειδή ήθελαν να στεγάσουν όλη την ανθρώπινη πνευματική παράδοση και για να γίνουν πιο κατανοητά τα κείμενα αυτά, πήραν ελληνιστές για να μεταφράσουν όλα τα κείμενα στα ελληνικά. Αυτή ήταν μια κιβωτός του πνεύματος του κόσμου και όλης της γνωστής ως τότε εποχής. Από εκεί και πέρα, αυτό ήταν ανέφικτο να γίνει, διότι δεν υπήρχαν τα μέσα, το σχέδιο ήταν ουτοπικό. Η διάσταση ότι η κληρονομιά του κάθε ανθρώπου είναι η παγκόσμια παράδοση, είναι μια συνείδηση που έχουν και οι κρατούντες, αλλά και κάθε πνευματικός άνθρωπος.

Ποιος είναι ο ρόλος των βιβλιοθηκών σήμερα;
Πολλοί λένε ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται. Ένα μάθημα της ιστορίας είναι να βλέπεις παράλληλες καταστάσεις της σύγχρονης εποχής, το πώς εξελίσσονται. Αυτά μόνο από μια βιβλιοθήκη μπορείς να τα δείς. Είναι ένας  αποταμιευτήρας της ανθρώπινης έκφρασης όλων των εποχών και των σχέσεων μεταξύ των λαών, δηλαδή είναι το άπαν, καταγράφει τα πάντα. Ο Μαλαρμέ έχει γράψει ότι «όλα γίνονται για να καταλήξουν σε μια βιβλιοθήκη». Ό,τι δεν καταλήγει σε μια βιβλιοθήκη, χάνεται.

Όψεις της Βασιλικής Βιβλιοθήκης γύρω στο 1488-1489, από το μικρογραφημένο χειρόγραφο προς τιμήν του Βασιλιά Καρόλου Η' «La Mer des Histoire», από τον Pierre le Rouge

Όψεις της Βασιλικής Βιβλιοθήκης γύρω στο 1488-1489, από το μικρογραφημένο χειρόγραφο προς τιμήν του Βασιλιά Καρόλου Η’ «La Mer des Histoire», από τον Pierre le Rouge

Πείτε μου τη γνώμη σας για το πώς χτίζονται οι βιβλιοθήκες σήμερα.
Είναι μια αναβίωση της ρωμαϊκής διάστασης, ο κάθε αυτοκράτορας θέλει να κάνει μια βιβλιοθήκη πιο λαμπρή. Εμένα με ενδιαφέρει το περιεχόμενο, βιβλιοθήκη είναι το εσωτερικό και η αίσθηση που δίνει στον επισκέπτη. Ήδη από την εποχή του Δημοσθένη είχε χαρακτηριστεί ως ιδανικός τόπος μελέτης, ένας χώρος που δεν αποσπά το μάτι προς κάποιο κήπο ή θέα, έχει ένα χρωματικό περιβάλλον, δεν έχει θορύβους και μπορείς εκεί να προσηλωθείς για να αντιληφθείς τα κείμενα. Σήμερα δεν είναι εσωτερικής διάστασης όλες. Όταν ένα άνθρωπος πάει στη βιβλιοθήκη, πάει για ένα συγκεκριμένο λόγο. Πολλοί αρχιτέκτονες σήμερα δεν το κατανοούν αυτό.

Ο βασικός ιστός μιας ελληνικής βιβλιοθήκης, ποιος είναι;
Όλη η έντυπη παράδοση του γένους, της εκδοτικής παραγωγής από τον 15ο μέχρι τον 19ο αιώνα και μετά όλα τα βιβλία που τυπώθηκαν στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα και τα βιβλία του 20ού αιώνα.

Μια εθνική βιβλιοθήκη μπορεί να έχει στόχο;
Βεβαίως, το έντυπο υλικό της αντιπροσωπευτικής πνευματικής της παράδοσης.

H αναστηλωμένη πρόσοψη της Βιβλιοθήκης του Κέλσου στην Έφεσο

H αναστηλωμένη πρόσοψη της Βιβλιοθήκης του Κέλσου στην Έφεσο

Ποια πιστεύετε ότι είναι η καλύτερη βιβλιοθήκη σήμερα στην Ελλάδα;
Η πιο καλά οργανωμένη και πλούσια βιβλιοθήκη σήμερα είναι η Γεννάδειος. Διότι ο Γεννάδιος ήξερε τι έκανε και τι μάζευε και το είχε συστηματοποιήσει.

Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι καλύτερες και μεγαλύτερες βιβλιοθήκες στον κόσμο;
Η πιο πλούσια βιβλιοθήκη, που κινείται στα αχνάρια της οικουμενικής βιβλιοθήκης, είναι αυτή του Κογκρέσου. Ακολουθούν οι ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες, με πλούτο χειρογράφων ένθεν και ένθεν της Μεσογείου, οι λεγόμενες ιστορικές βιβλιοθήκες. Είναι η Βιβλιοθήκη του Βατικανού, η Μαρκιανή βιβλιοθήκη στη Βενετία – εκεί υπάρχει και ο αρχαιότερος σωζόμενος κώδικας της Ιλιάδας – η Βρετανική Βιβλιοθήκη, η Εθνική βιβλιοθήκη της Γαλλίας και η βιβλιοθήκη του Μονάχου. Σε αυτές ο πλούτος τους έχει να κάνει κυρίως με το έντυπο βιβλίο. Το Άγιο Όρος έχει μεγάλο πλούτο σε κώδικες, περίπου το ¼ της παραγωγής των ελληνικών κωδίκων μέχρι τον 18ο αιώνα.

Γενική άποψη της αίθουσας της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης, σύμφωνα με τα σχέδια του Jacopo Sansovino

Γενική άποψη της αίθουσας της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης, σύμφωνα με τα σχέδια του Jacopo Sansovino

Kεντρική φωτογραφία: Γενική άποψη της αίθουσας της βιβλιοθήκης του Escorial, σύμφωνα με τα σχέδια του Juan de Herrera

InfoΗ αρχιτεκτονική των βιβλιοθηκών στο δυτικό πολιτισμό | Μουσείο Μπενάκη | 1 Δεκεμβρίου 2016 – 8 Ιανουαρίου 2017