Κείμενο: Μεγακλής Ρογκάκος

 

Η έκθεση του Μουσείου Φρόυντ στο Λονδίνο «Ώστε αυτό είναι το Ισχυρό Φύλο: Πρώιμες Γυναίκες Ψυχαναλύτριες» διερευνά τη ζωή και το έργο μίας επιλογής γυναικών από την πρώιμη ιστορία της ψυχανάλυσης. Αρχικά σχεδιασμένη και επιμελημένη από τις Μόνικα Πέσλερ, Ντανιέλα Φίντσι και Γιοχάνα Φράι του Μουσείου Ζίγκμουντ Φρόυντ στη Βιέννη, το 2015, αυτή η ιστορικά επικεντρωμένη έκθεση προβάλλει τη μεγάλη επιρροή των Λου Αντρέας-Σαλομέ, Μαρί Μποναπάρτ, Έλεν Ντόιτς, Έμμα Έκσταϊν, Άννα Φρόυντ και Σαμπίνα Σπίλραϊν που είχαν για το έργο του «πατριάρχη» τους, Ζίγκμουντ Φρόυντ, και την ανάπτυξη της ψυχανάλυσης. Χρησιμοποιώντας υλικά από το Μουσείο της Βιέννης, η έκθεση συνδέει τα επιτεύγματα αυτών των μορφών με την εποχή στην οποία ζούσαν. Προσβλέποντας να αμφισβητήσει την ιδέα της ψυχανάλυσης ως επιστήμης που κυριαρχείται από τους άνδρες, διερευνώνται τα θέματα παιδικής φροντίδας στη Βιέννη της δεκαετίας του 1920 και του 1930, η ανάπτυξη διεθνών γυναικείων κινημάτων και τα βασικά θέματα της ψυχανάλυσης όπως το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα, η μεταφορά και η αντίστροφη μεταφορά, η σεξουαλικότητα και η θηλυκότητα.

Οι έξι πρώιμες ψυχαναλύτριες μοιάζουν με τις αρχαίες αμαζόνες – μέλη μίας θρυλικής φυλής γυναικών πολεμιστών που οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι υπάρχουν στην άκρη του γνωστού κόσμου. Το γεγονός αυτό εξηγεί την επιλογή των επιμελητριών να χρησιμοποιήσουν την Αθηνά Παλλάδα, την αρχαία Ελληνίδα θεά της σοφίας, της χειροτεχνίας και του πολέμου, ως μασκότ. Έτσι, η έκθεση προβάλλει ένα ρωμαϊκό χάλκινο αγαλμάτιο της Αθηνάς που χρονολογείται από το 100 μ.Χ., το αγαπημένο κομμάτι του Φρόυντ στη συλλογή του. Το επίθετο «Παλλάς» της Αθηνάς προέρχεται από το πάλλω, που σημαίνει κραδαίνω ως όπλο. Με τη μία χείρα κρατά τη φιάλη, ένα ιερό κύπελο για σπονδή, ενώ με την άλλη πρόκειται να χτυπήσει τη γη με το δόρυ της για να δώσει την ιερή ελιά. Αυτή η ευεργετική ποιότητα υποδηλώνει το γεγονός ότι τα υποκείμενα αυτής της έκθεσης προώθησαν την ψυχανάλυση.

Η Λου Αντρέας-Σαλομέ (1861-1937) ήταν μία ψυχαναλύτρια και συγγραφέας γεννημένη στη Ρωσία. Τα ποικίλα πνευματικά της ενδιαφέροντα την οδήγησαν σε φιλίες με ένα ευρύ φάσμα διακεκριμένων δυτικών στοχαστών, όπως οι Ζίγκμουντ Φρόυντ, Φρίντριχ Νίτσε, Πάουλ Ρέε και Ράινερ Μαρία Ρίλκε. Ήταν η πρώτη γυναίκα ψυχαναλύτρια που έγραψε για τη γυναικεία σεξουαλικότητα, για παράδειγμα στο Πρωκτικό και Σεξουαλικό (1916), ένα δοκίμιο που θαύμαζε ο Φρόυντ. Ωστόσο, είχε γράψει για την ψυχολογία της γυναικείας σεξουαλικότητας πριν καν συναντήσει τον Φρόυντ, στο βιβλίο της Το Ερωτικό (1911).

Η Μαρί Μποναπάρτ (1882-1962), σύζυγος του Πρίγκιπα Γεωργίου της Ελλάδας και της Δανίας, ήταν μία Γαλλίδα συγγραφέας και ψυχαναλύτρια, στενά συνδεδεμένη με τον Φρόυντ. Ο πλούτος της συνέβαλε στη δημοτικότητα της ψυχανάλυσης, και επέτρεψε τη διαφυγή του Φρόυντ από τη ναζιστική Γερμανία. Το βιβλίο της Μποναπάρτ Τόπσυ: Η Ιστορία ενός Χρυσόμαλλου Τσάο (1937), μία ιστορία αγάπης για τον αγώνα του σκύλου της με τον καρκίνο, μεταφράστηκε από κοινού από τους Ζίγκμουντ και Άννα στη γερμανική γλώσσα.

Η Έλεν Ντόιτς (1884-1982) ήταν μία Πολωνή Αμερικανίδα ψυχαναλύτρια και συνάδελφος του Φρόυντ. Ήταν μία από τους πρώτες ψυχαναλύτριες που ειδικεύθηκαν στις γυναίκες και μελέτησαν το φεμινισμό. Τα ψυχαναλυτικά ενδιαφέροντά της σχετίζονταν με τις βασικές στιγμές της γυναικείας σεξουαλικότητας: απογαλακτισμό, γαλουχία, εγκυμοσύνη, εμμηνόπαυση, εμμηνόρροια, σεξουαλική επαφή, σχέση μητέρα-παιδιού, στειρότητα, τοκετό – μία ατζέντα που τα κείμενα της συνέβαλαν στη δημιουργία της.

Η Έμμα Έκσταϊν (1865-1924) ήταν Αυστριακή συγγραφέας. Ήταν μία από τις σημαντικότερες ασθενείς του Ζίγκμουντ Φρόυντ και, για μία σύντομη περίοδο γύρω στο 1897, έγινε η ίδια ψυχαναλύτρια. Έχει περιγραφεί ως η πρώτη γυναίκα αναλύτρια, η οποία έγινε ασθενής και συνάδελφος του Φρόυντ. Ως αναλύτρια, ενώ εργαζόταν κυρίως στον τομέα της σεξουαλικής και κοινωνικής υγιεινής, εξέτασε επίσης πώς οι ονειροπολήσεις εισέβαλαν στη ζωή των νεαρών κοριτσιών.

Η Άννα Φρόυντ (1895-1982) ήταν μία Αυστριακή-Βρετανίδα ψυχαναλύτρια. Ήταν το έκτο και νεότερο παιδί του Ζίγκμουντ Φρόυντ και της Μάρτα Μπερνέζ. Ακολούθησε το μονοπάτι του πατέρα της και συνέβαλε στον τομέα της ψυχανάλυσης. Παράλληλα με τη Μέλανι Κλάιν, μπορεί να θεωρηθεί ως ιδρύτρια της ψυχαναλυτικής παιδοψυχολογίας. Σε σύγκριση με τον πατέρα της, η εργασία της υπογράμμισε τη σημασία του εγώ και των φυσιολογικών αναπτυξιακών γραμμών του, καθώς και την ενσωμάτωση μίας ιδιαίτερης έμφασης στη συνεργατική εργασία σε μία σειρά αναλυτικών και παρατηρησιακών πλαισίων. Αφού η οικογένεια Φρόυντ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Βιέννη για το Λονδίνο το 1938 με την έλευση του ναζιστικού καθεστώτος στην Αυστρία, συνέχισε την ψυχαναλυτική της πρακτική και την πρωτοποριακή της εργασία στην παιδική ψυχολογία, ιδρύοντας την Κλινική Χάμπστεντ το 1951 (από το 1984 το Κέντρο Άννα Φρόυντ) ως κέντρο θεραπείας, κατάρτισης και έρευνας.

Η Σαμπίνα Σπίλραϊν (1885-1942) ήταν Ρωσίδα ιατρός και μία από τις πρώτες γυναίκες ψυχαναλύτριες. Υπήρξε διαδοχικά ασθενής, έπειτα φοιτήτρια και τελικά συνάδελφος του Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, με τον οποίο είχε μία στενή σχέση κατά το 1908-1910, όπως τεκμηριώνεται στην αλληλογραφία τους από τα ημερολόγιά της εκείνη την περίοδο. Επίσης συναντήθηκε, αλληλογραφούσε και είχε μία συναδελφική σχέση με τον Ζίγκμουντ Φρόυντ. Τώρα αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ως μία σημαντική και καινοτόμος στοχάστρια που περιθωριοποιήθηκε στην ιστορία εξαιτίας του ασυνήθιστου εκλεκτικισμού της, της άρνησής της να ενταχθεί σε φατρίες, της φεμινιστικής προσέγγισης στην ψυχολογία, και του θανάτου της στο Ολοκαύτωμα.

Για πρώτη φορά το Μουσείο Φρόυντ στο Λονδίνο παρουσιάζει αδημοσίευτες επιστολές από την πριγκίπισσα Μποναπάρτ, μία φυσιογνωμία που ήταν αναπόσπαστη από την οικογένεια Φρόυντ για τη διαφυγή της από τους ναζιστές το 1938. Παράλληλα με τις αρχαιότητες της συλλογής του Φρόυντ, που η Μποναπάρτ προσωπικά έβγαλε λάθρα από τη ναζιστική Βιέννη, αυτό το άνοιγμα του αρχείου είναι μία συναρπαστική ευκαιρία για να αποκαλυφθεί η προσωπική αλληλογραφία της Άννας και του Ζίγκμουντ και των πιο έμπιστων οικείων τους.

Info έκθεσης:

Ώστε αυτό είναι το Ισχυρό Φύλο: Πρώιμες Γυναίκες Ψυχαναλύτριες | 29 Νοεμβρίου 2017 – 4 Φεβρουαρίου 2018 | Μουσείο Φρόυντ, Λονδίνο