Με τα εγκαίνια της έκθεσης «Οι αμέτρητες όψεις του ωραίου» στις 25 Μαΐου, ολοκληρώνεται η τριλογία που σχεδιάστηκε για τη μεγάλη επέτειο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, τη συμπλήρωση 150 χρόνων από τη θεμελίωση του εμβληματικού κτηρίου που το στεγάζει.

Μετά τις εκθέσεις «Περίπατος στην Αθήνα των περιηγητών, 17 ος -19 ος αιώνας» και «Οδύσσειες», η έκθεση αυτή επιχειρεί ένα ταξίδι στο ρεύμα του χρόνου παρακολουθώντας τις αμέτρητες εκδοχές του ωραίου. Αινιγματικό και γοητευτικό, αυτό το «ασύλληπτο κάτι» που ανιχνεύεται στις οπτικές τέχνες όλων των εποχών, προσδιορίζεται ως μια πολυδιάστατη πραγματικότητα με πανανθρώπινη σημασία. Ενώ η αισθητική κρίση επηρεάζεται από παράγοντες πολιτιστικούς, ιστορικούς, κοινωνικούς ή και ατομικούς και οι αισθητικές προτιμήσεις υπόκεινται σε μια συνεχή μεταβολή, ένα νοητό νήμα μοιάζει να διατρέχει την τέχνη όλων των εποχών σαν σταθερός γνώμονας που εκφράζεται κάθε φορά ως απόλυτη, διιστορική και οικουμενική αλήθεια, αυτή που ονομάζουμε «συνείδηση των ανθρώπων ως όντων του είδους άνθρωπος, που αναπτύσσουν όλες τους τις ικανότητες για να προάγουν τη ζωή».

Αυτό το νήμα που διαπερνά την ανθρώπινη δημιουργία, εμπνέει και τους επισκέπτες που συρρέουν κατά εκατομμύρια στα μουσεία του κόσμου. Άνθρωποι με διαφορετικά κριτήρια καλαισθησίας εκφράζουν ευχαρίστηση, όταν το βλέμμα τους αγγίξει ένα ξεχωριστό έργο, εκείνο που στη δική τους γλώσσα, μία από τις χιλιάδες της υφηλίου, ακούει στο όνομα «ωραίο». Αυτό το «ωραίο» που μιλά στο νου και την ψυχή όλων των ανθρώπων και εμφανίζεται στην αρχαία τέχνη με «αμέτρητες όψεις», παρακολουθεί η ομότιτλη έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Η καλλιέργεια έρωτος προς τας καλάς τέχνας αποτελεί άλλωστε θεμελιώδες στοιχείο στο καταστατικό της ίδρυσης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (ΒΔ 31.7.1893) καθιστώντας την έννοια του ωραίου ιδανικό επίλογο στην επετειακή τριλογία.

Η έκθεση, ειδικότερα, παρουσιάζει 340 αρχαία έργα που χρονολογούνται από τη νεολιθική περίοδο μέχρι την ύστερη αρχαιότητα. Το μουσειολογικό αφήγημα αναπτύσσεται σε τέσσερα μέρη που αποκαλύπτουν σταδιακά το ωραίο ως μια διαρκώς εξελισσόμενη πραγματικότητα,  (ως καλλιτεχνική έκφραση, ερωτική έμπνευση, θέση και αντίθεση, και ακόμη ως διανοητικό αγώνα,  ατομικό ή συλλογικό,  προς την ελευθερία και την αυτογνωσία.)

Ειδικότερα  στην εισαγωγική  ενότητα που τιτλοφορείται Αιώνια αισθητική (Aesthetica aeterna) παρουσιάζονται επιλεγμένα σκεύη της καθημερινότητας που καταγράφουν τις συνεχείς εναλλαγές και τις διαφορετικές εκφράσεις αισθητικής στην ανθρώπινη διαχρονία. Στα χέρια επιδέξιων τεχνιτών οι διάφοροι τύποι αγγείων και τα αμέτρητα ωφέλιμα σκεύη μετατρέπονται πολλές φορές σε θαυμαστά έργα τέχνης. Χρυσά διακοσμημένα κύπελλα, αργυρά και χάλκινα αριστουργηματικά σκεύη,  αγγεία από πηλό, αλάβαστρο και στεατίτη,  αναρίθμητες εναλλαγές από ύλες, σχήματα και χρώματα, συνθέτουν το προοίμιο της έκθεσης αποκαλύπτοντας στα μάτια του θεατή μια γοητευτική εικόνα για τις αμέτρητες εκδοχές του ωραίου, σαν μια αισθητική αιώνων στην κοσμοθεωρία του Ηράκλειτου που μιλά για τη διαρκή μεταβολή του κόσμου και την αρμονία των διαφορών.

Στο δεύτερο μέρος, Το ωραίο και το επιθυμητό, επιχειρείται μια ουσιαστική προσέγγιση στις αισθητικές προτιμήσεις των αρχαίων με βάση όσα αποκαλύπτουν οι μύθοι και τα αρχαιολογικά ευρήματα. Η αρχαία ελληνική ιδεολογία για την ομορφιά και η σύνδεσή της με τον έρωτα παρουσιάζονται ως δύο σκηνογραφημένα επεισόδια και αναπτύσσονται με τη βοήθεια μιας κεντρικής νησίδας που σχηματίζει δύο σταθμούς.

Στον πρώτο σταθμό, η Αφροδίτη υποδέχεται τον επισκέπτη με τη μορφή ενός μαρμάρινου αγάλματος. Ημίγυμνη, με το ιμάτιο τυλιγμένο στους γλουτούς, η θεά συνοδεύεται από ένα μικρό μαρμάρινο άγαλμα που παριστάνει έναν κοιμώμενο Έρωτα. Στη Θεογονία του Ησίοδου ο Έρωτας, «ο πιο ωραίος ανάμεσα στους αθάνατους θεούς» εμφανίζεται μαζί με την «πλατύστερνη Γη» αμέσως μετά το Χάος. Για την Πλατωνική Διοτίμα, ο Έρωτας γεννήθηκε στα γενέθλια της Αφροδίτης και επειδή από τη φύση του είναι ερωτευμένος με το κάλλος, ακολουθεί παντοτινά την ωραία θεά. Στον δεύτερο σταθμό, ο θεατής καλείται να παρακολουθήσει ένα προσφιλή μύθο της αρχαιότητας. Με αφορμή το χρυσό μήλο που ρίχνει η Έρις στους γάμους του Πηλέα και της Θέτιδας ξεκινά με εντολή του Δία, ο αγώνας ανάμεσα στην Ήρα, την Αφροδίτη και την Αθηνά για τα πρωτεία της ομορφιάς. Στην έκθεση παρουσιάζονται πέντε αρχαία έργα που αρθρώνουν το μυθολογικό αφήγημα. Την κρίση του Πάρη υπαινίσσεται ένα μαρμάρινο αγαλμάτιο της Αφροδίτης. Η θεά παριστάνεται με λεπτό χιτώνα που αφήνει ακάλυπτο το αριστερό στήθος, ενώ στο αριστερό της χέρι κρατά το μήλο της βράβευσης. Στην ίδια ενότητα παρουσιάζονται δυο χρυσά τεχνουργήματα, μια ζώνη και ένα διάδημα. Μοναδικά έργα τέχνης, συντρόφεψαν τη ζωή και το θάνατο δύο γυναικών που ήξεραν να ακολουθούν τις επιταγές και τα «μυστικά» Αφροδίτης.

Εκθέματα που προβάλλουν τη σημασία της ένδυσης και του καλλωπισμού αναπτύσσονται  και περιμετρικά προς την κεντρική νησίδα της έκθεσης. Ευφάνταστα ενδύματα, περίτεχνες κομμώσεις και εντυπωσιακά κοσμήματα που ξεκινούν από την Αρχαιότερη Νεολιθική Περίοδο (6500-5800 π.Χ.) και φθάνουν μέχρι τους ιστορικούς χρόνους, αποκαλύπτουν δίπλα στη δημιουργικότητα μια ιδιαίτερα αναπτυγμένη αισθητική. Στην ίδια ενότητα και σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο, η έκθεση επιχειρεί μια εναλλακτική προσέγγιση στο ωραίο με όχημα την αίσθηση της όσφρησης. Τρία αρωματικά έλαια που παρασκευάσθηκαν στα εργαστήρια Κορρές, σύμφωνα με τις πληροφορίες που μεταφέρουν οι πινακίδες Γραμμικής Β γραφής από την Πύλο (13οςαι. π.Χ.), προσφέρουν στον επισκέπτη μια πρωτότυπη αισθησιακή εμπειρία.

Το τρίτο μέρος, Προβάλλοντας το σώμα, παρακολουθεί την έκφραση του ωραίου στην εικαστική απόδοση του σώματος (από την αρχαιότερη νεολιθική (6500 π.Χ.) μέχρι τη λήξη της ελληνιστικής περιόδου (30 π.Χ.). Το ανθρώπινο σώμα, ανδρικό και γυναικείο, παρουσιάζεται στην έκθεση ως ένα γοητευτικό αφήγημα που συνοψίζει τις πνευματικές αναζητήσεις κάθε εποχής. Ξεκινώντας από τις προϊστορικές κοινωνίες με τις αινιγματικές, αφαιρετικές μορφές, η έκθεση προχωρεί στα αρχετυπικά σύμβολα των γεωμετρικών χρόνων και περνώντας από τις ισόρροπες μορφές των αρχαϊκών κούρων, συνεχίζει στις κλασικές δημιουργίες που αποδίδουν την ανθρώπινη μορφή ως μια νέα ενότητα που ορίζεται από το πνεύμα και τη θέληση. Το κλασικό ιδανικό του μέτρου, προχωρεί την περίοδο αυτή παράλληλα με την ευνομία και την ισονομία, ενώ το ωραίο και το αύταρκες εκθειάζονται από την αττική φιλοσοφία ως ανώτερες αξίες.

Στην ελληνιστική περίοδο (323-30 π.Χ.) η γλυπτική τέχνη κατακτά τον ρεαλισμό, το πάθος και τη δραματικότητα. Την ίδια εποχή διαδραματίζεται μια κοσμοϊστορική ανατροπή που αφορά στον τρόπο πρόσληψης της τέχνης. Τα λαμπρά έργα γλυπτικής που υπηρετούσαν τα ιδανικά της πόλης και της θρησκείας, μετατρέπονται σε εμπορεύσιμα έργα που διακοσμούν τα ανάκτορα των ελληνιστικών ηγεμόνων και από τα τέλη του 2ου αι. π.Χ. τις βίλες των Ρωμαίων. Η αυξημένη ζήτηση έργων τέχνης κατά τον 2ο και 1ο αιώνα π.Χ. οδηγεί στη μαζική κατασκευή αντιγράφων που ανατρέχουν στις ωραίες – ιδανικές μορφές του 5ου και του 4ου αι. π.Χ. Από την εποχή αυτή προέρχεται και το πορτραίτο ενός ώριμου άνδρα από τη Δήλο (αρχές του 1ου αι. π.Χ.) που σηματοδοτεί τον επίλογο της έκθεσης. Τοποθετημένο στη μέση της αίθουσας ξεδιπλώνει τα συναισθήματα ενός ανθρώπου που προέρχεται από ένα κόσμο ταραγμένο και μεταβαλλόμενο, απόμακρο, αλλά και όμοιο με το δικό μας. Ατενίζοντας στοχαστικά τις καλλιτεχνικές φόρμες της έκθεσης να εναλλάσσονται σε μια ατέρμονη διαλεκτική, μοιάζει να αναρωτιέται για την ανθρώπινη ύπαρξη, τα σημαντικά και τα ουσιώδη που συνιστούν την αξία και την ομορφιά της.

Τα πανανθρώπινα αυτά ερωτήματα φαίνεται να μην διασφαλίζουν μια μονοσήμαντη απάντηση από την ελληνική φιλοσοφία. Κάπως έτσι μοιάζει και το ταξίδι στην αρχαία τέχνη.  Η αναζήτηση του ωραίου, ακόμη και αν δεν καταλήγει σε μια απόλυτη αλήθεια, μας οδηγεί στην αναγνώριση του εαυτού μας. Άλλωστε, «οι πηγές του ωραίου, του καλού και του ευχάριστου βρίσκονται μέσα μας και αναζητώντας τους λόγους, αναζητούμε τις αιτίες των ψυχικών μας απολαύσεων».

Η έκθεση έχει ενταχθεί στις δράσεις του Ευρωπαϊκού Έτους Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2018. Μια μικρότερη εκδοχή με 40 έργα σχεδιάσθηκε για να μεταφέρει το αισιόδοξο μήνυμα της ανθρώπινης δημιουργίας κατά το 2018 και το 2019 στην Σπάρτη, τα Ιωάννινα, την Τήνο, τον Βόλο και τη Χίο σε θεματικά μουσεία του Πολιτιστικού Ιδρύματος του Ομίλου Πειραιώς.

Πληροφορίες:

Οι αμέτρητες όψεις του Ωραίου | Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο | Εγκαίνια 25 Μαΐου