Η εμφάνιση του Άρη Μπινιάρη με το «Θείο Τραγί» και το «Το ’21», ένα ροκ ορατόριο με θέμα την Ελληνική Επανάσταση του 1821, αποκάλυψε ένα δημιουργό που μας πρότεινε ένα νέο είδος παραστάσεων, συνδυάζοντας με μοναδικό τρόπο τη μουσική και το θέατρο, αντλώντας από το ίδιο το περιεχόμενο των κειμένων τη μουσική τους εκδοχή και αναδεικνύοντας την ποιητικότητα των λέξεων και των εννοιών.

Στις 11 και 12 Αυγούστου 2017, ο νεαρός σκηνοθέτης παρουσιάζει δουλειά του για πρώτη φορά στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, την καλοκαιρινή παραγωγή του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου (ΘΟΚ) «Πέρσες» του Αισχύλου. Η παραγωγή αυτή σηματοδοτεί και την επιστροφή του ΘΟΚ στο αρχαίο θέατρο της Αργολίδας ύστερα από τέσσερα χρόνια. Για την ιστορία της παράστασης, οι «Πέρσες» ήταν η πρόταση του Άρη Μπινιάρη στο Φεστιβάλ Αθηνών στο πλαίσιο της θεματικής «Η έλευση του ξένου». Η πρόταση μεταφέρθηκε από τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ, Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο, στον ΘΟΚ και η παράσταση έχει αρχίσει ήδη το ταξίδι της, μετά από μήνες προετοιμασίας σε κυπριακό έδαφος.

«Οι “Πέρσες” είναι ένα έργο που με έχει απασχολήσει πολύ, έτσι ξεκίνησα και το πρότεινα στο φεστιβάλ», λέει ο Άρης Μπινιάρης. «Στην αρχή, στράφηκα και κοίταξα το έργο από τη μεριά των Ελλήνων, από τη μεριά των νικητών. Θαύμασα τον τρόπο με τον οποίο βγαίνουν οι άνθρωποι και υπερασπίζονται την πατρίδα και ό,τι αυτό συμβολίζει, είναι εντυπωσιακό. Όμως, κατά τη διάρκεια της ενασχόλησής μου με το έργο, είδα ότι εγώ, σαν Άρης, σαν μέλος της κοινωνίας μέσα στην οποία μεγαλώνω, έχω πολύ λίγα κοινά με εκείνους του Έλληνες, τα ζητήματα προάσπισης των αξιών και της ελευθερίας και δυστυχώς πολύ περισσότερα κοινά στο χώρο που μας παρουσιάζει ο Αισχύλος, στο βασίλειο των Περσών».

Άρης Μπινιάρης

Άρης Μπινιάρης

Θα μου πείτε σε ποια κοινά αναφέρεστε;
Τι εννοώ; Ότι παρατηρώντας τον χώρο αυτής της αυτοκρατορίας, όπως διαφαίνεται κυρίως μέσα στους στίχους του χορού, βλέπει κάποιος τις αναφορές στον τρόπο λειτουργίας: υπάρχουν υπήκοοι, η υποταγή στον ένα, το βασιλιά, το μονάρχη, υπάρχει ο πλούτος και η ύλη που ορίζουν τα μοτίβα των σχέσεων, ο ασφυκτικός έλεγχος, η απουσία συναισθήματος τράβηξε κατευθείαν το ενδιαφέρον μου, είδα ότι συνδέομαι με πολύ περισσότερα στο χώρο του βασιλείου στα Σούσα, από όσα με τη μεριά της Σαλαμίνας. Η βεντάλια μου, που ξεκινά να ανοίγει από τον τρόπο λειτουργίας αυτού του βασιλείου, μπορεί να αντιπροσωπεύει τον τρόπο λειτουργίας μιας κοινωνίας σήμερα που βρίσκεται πολύ κοντά στη δική μας, όμως μπορεί να είναι και μια εσωτερική κατάσταση.

«Πιστεύω πως ο χώρος υπάρχει αν τον διεκδικήσουμε»

Είναι ένας χώρος που υπάρχει ως κοινωνικό μοντέλο γύρω μας: κλειστός, παροπλισμένος και ασφυκτικά ελεγχόμενος. Σε ένα τέτοιο χώρο, στην μεριά των Περσών, στο έργο δεν μπορεί να κατανοηθεί ότι οι Έλληνες δεν είναι δούλοι και υπήκοοι, αλλά είναι ελεύθεροι, ότι δεν έχουν βασιλέα.

Άρα αυτομάτως, μιλάμε και για μια πολιτισμική σύγκρουση.
Μιλάμε για αυτό που αναζητώ σε όλες τις δουλειές μου και έχει να κάνει με το δογματισμό και το αδογμάτιστο, με αυτό που τελεί σαν δόγμα και αυτό που τελεί ελεύθερο. Οι έννοιες συγκρούονται και συμπορεύονται με την κατάσταση της κοινωνίας και της ίδιας της τέχνης, που οφείλει να διεκδικήσει το αδογμάτιστο κομμάτι, συμπορευόμενος με τις δυνάμεις που κατευθύνονται στην ίδια περιοχή. Πιστεύω πως ο χώρος υπάρχει αν τον διεκδικήσουμε.

Πέρσες του Αισχύλου

Και στις δυο προηγούμενες παραστάσεις σου ήταν κυρίαρχο το κομμάτι της μουσικής και της μουσικότητας, συνδεόμενο με έναν ιδανικό τρόπο με το περιεχόμενο. Εδώ ακολουθείτε το ίδιο μοτίβο;
Η τραγωδία είναι ως επί το πλείστον ένας μουσικός κόσμος. Στην περίπτωση της παράστασης «Πέρσες», εννοείται ότι υπάρχει μουσικότητα και είναι και η βάση της παράστασης η μουσική, αν και εδώ, παρόλο που δεν είναι ροκ αισθητικής, διατηρεί τη δυναμική διάθεση. Εγώ μπορώ να αντιληφθώ μια παράσταση σαν μια ενιαία κίνηση, σαν ένα ενιαίο έργο, το οποίο ξεκινάει με μια εισπνοή και εκπνέοντας φτάνει προς το τέλος. Σε αυτή τη διάρκεια όλα είναι συνδεδεμένα μεταξύ τους, το ένα είναι φυσικό επακόλουθο του άλλου και μουσικά και ρυθμολογικά και δραματουργικά και ερμηνευτικά.

«Η τραγωδία είναι ως επί το πλείστον ένας μουσικός κόσμος»

Οπότε, οδηγός μας σε αυτή τη δουλειά είναι η μουσικότητα της δραματουργίας του έργου, του νοήματος του έργου. Στον Αισχύλο, η εξέλιξη των νοημάτων αποκαλύπτουν μια κίνηση από μόνα τους, όπως και η μετάβαση από μια κατάσταση στην άλλη, ή ο τρόπος με τον οποίο εισέρχεται ένας χαρακτήρας στη σκηνή και το αποτύπωμα που αφήνει σε κάποιον άλλο έχει καταγωγή μουσική.

Κατά τη γνώμη σας ποιο είναι το πρόσωπο που κινεί τα νήματα στους Πέρσες;
Όλα τα πρόσωπα είναι συμβολισμοί συγκεκριμένοι, οι οποίοι βοηθούν ως μέρη της συνολικής κίνησης. Το έργο αναδεικνύεται και ως αντιπολεμικό και ως αντιιμπεριαλιστικό, εγώ προτίμησα να εστιάσω στην απώλεια. Και στο πένθος και το θρήνο που οφείλουν να εκφράσουν οι άνθρωποι για κάτι που χάνεται. Αυτοί κινούν το νήμα του έργου, με την απώλεια να αποτυπώνεται σε όλους και στο χορό και το Δαρείο και τον Ξέρξη, στον καθένα με τρόπο διαφορετικό. Το βασίλειο των Περσών του Αισχύλου είναι ένα ψυχικό πεδίο που λειτουργεί με αυτά τα χαρακτηριστικά, σαν η λειτουργία αυτού του έργου να είναι μια υπενθύμιση της οφειλής σε κάτι προηγούμενο. Με αυτή την προοπτική έχω φτιάξει και το έργο.

Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη ως Άτοσσα, στους «Πέρσες» του Αισχύλου

Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη ως Άτοσσα, στους «Πέρσες» του Αισχύλου

Μπορείτε να φανταστείτε τους Πέρσες, τον Αισχύλο και την εποχή του;
Η σκέψη είναι απλή. Ο Αισχύλος γράφει την τραγωδία οκτώ χρόνια μετά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ενδεχομένως πολλοί Σαλαμινομάχοι παρακολουθούν την παράσταση στην Αθήνα, η οποία έχει καταστραφεί ολοσχερώς από τους Πέρσες. Ο Περικλής είναι χορηγός των «Περσών» πριν γίνει πολιτικός. Η δημοκρατία έχει αρχίσει να διαμορφώνεται, αλλά όχι εντελώς. Σε αυτό το τοπίο έρχεται ο Αισχύλος με τους «Πέρσες». Αυτό που μου κάνει εντύπωση, είναι το ότι γράφει εκείνη τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή ένα έργο που, ναι μεν εξυμνεί με ασύλληπτο τρόπο την αρετή των Ελλήνων, αλλά δεν παύει να μιλά για τον θρήνο των ηττημένων, για τους χαμένους και για αυτούς που χάθηκαν. Είναι σαν να μας διδάσκει ο Αισχύλος με αυτό το έργο πως οφείλεις να πενθήσεις αυτό που έφυγε για να ξεκινήσεις ένα νέο κύκλο και μια νέα ζωή και να μπορέσεις να υποδεχθείς αυτό που έρχεται.

Πιστεύετε ότι σήμερα είμαστε μια κοινωνία που διδάσκεται από τις απώλειές της;
Όταν κάτι χάνεται, φεύγει ή κάτι εμείς αφήνουμε συνειδητά πίσω  -γιατί και αυτό μια απώλεια είναι- αυτό είναι μια ανταλλαγή. Αν δεν εκφράσεις συναισθηματικά τη συνειδητοποίηση της απώλειας, αν δεν πενθήσεις, αν δεν δώσεις χώρο ακόμα και στο θυμό που υπάρχει σε αυτό, ουσιαστικά δεν έχεις αποχαιρετήσει, δεν έχεις κλείσει τον κύκλο σου. Δεν έχεις συνειδητοποιήσει ότι κάτι έχει αλλάξει με ή χωρίς τη δική σου επιλογή.

«Ένας αποχαιρετισμός ή μια απώλεια επιφέρει μια αλλαγή και συχνά και μια αντίρροπη δύναμη, την αντίσταση»

Όταν δεν έχουν εκφραστεί συναισθήματα όπως η θλίψη, τότε δεν μπορεί να υπάρξει συνειδητοποίηση, θεωρώ ότι ο σύγχρονος πολιτισμός δεν δίνει χώρο σε αυτό. Ένας αποχαιρετισμός ή μια απώλεια επιφέρει μια αλλαγή και συχνά και μια αντίρροπη δύναμη, την αντίσταση. Ο κόσμος είναι πιο εύκολο να μείνει σε κάτι και να μην το αποχαιρετήσει, παρά να το ολοκληρώσει μέσα του, αυτό μοιάζει πιο οδυνηρό. Στους «Πέρσες», ενώ ακούγονται τα νέα, υπάρχει φοβερή αντίσταση ως προς το θρήνο και ως προς την έκφραση της θλίψης, δηλαδή ο χορός θυμώνει, οργίζεται, πανικοβάλλεται και μόνο προς το τέλος έρχεται να κλάψει, πριν, υπάρχει μια αντίσταση στο να δηλωθεί η απώλεια.

Τι θεωρείτε σήμερα μεγάλη απώλεια, τι χάνεται εύκολα στις σύγχρονες κοινωνίες;
Δεν είναι μόνο αυτό που χάνεται, αλλά και αυτό που επιλέγουμε εμείς να αφήσουμε. Δηλαδή στο χώρο των Περσών που επικρατεί η αλαζονεία ή τα χαρακτηριστικά του Ξέρξη, -ο ναρκισιστικός πλούτος-, αν δεν κλονιστεί αυτό το κλειστό κύκλωμα, δεν πρόκειται να γίνει καμία αλλαγή και να προχωρήσει κάτι, να υπάρξει οποιαδήποτε προοπτική. Αυτό μπορεί να συμβαίνει και σε εμάς, στην καθημερινότητά μας. Να μην επιλέγουμε να αφήσουμε κάτι ή στο να αντιμετωπίζουμε ακόμα και τους ξένους που έρχονται με φόβο, γιατί ξέρουμε ότι σαν ηττημένοι φέρνουν μια κατάσταση αλλαγής που μας τρομάζει. Σε αυτό το έργο ο Αισχύλος υπερβαίνει το τοπικό και κάνει μια ιστορική διάθλαση των Περσών στη Σαλαμίνα, έτσι ώστε το έργο να ανήκει σε όλο τον κόσμο, να γίνεται πανανθρώπινο. Πρόκειται για τον άνθρωπο που έχει επιλέξει να πολεμήσει για την αξία, νικάει τον άνθρωπο που πολεμάει για την ύλη και την επιβολή της εξουσίας μέσω αυτής. Σαν δυο σύμβολα που μας απασχολούν ακόμα και σήμερα και θα απασχολούν για πάντα το ανθρώπινο γένος.

 

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: Ο Άρης Μπινιάρης μαζί με τον Χορό στην παράσταση «Πέρσες» του Αισχύλου

Info παράστασης:

Άρης Μπινιάρης: Πέρσες του Αισχύλου | 11 – 12 Αυγούστου 2017 | Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου

Οι «Πέρσες» του Αισχύλου σε περιοδεία τον Αύγουστο | 19, 22, 25 & 30  Αυγούστου 2017