Στις 3 Δεκεμβρίου είναι η Παγκόσμια ημέρα ατόμων με αναπηρία. Όμως αυτό το «ατόμων με αναπηρία» κανονικά συνοδεύεται από ένα σωρό ανεκπλήρωτες υποχρεώσεις – από το να σχεδιάσει η πολιτεία προγράμματα και να εξασφαλίζει πρόσβαση, μέχρι τον καθένα μας που παρκάρει στις ράμπες – ώστε αν προσθέταμε ένα “άνευ ατόμων με αναπηρία” ίσως να αποτύπωνε πιο ρεαλιστικά την πραγματικότητα.

Τι σημαίνει λοιπόν μια τέτοια μέρα; Ίσως αυτό που μου είπε η Ντέμη Παπαθανασίου, χορεύτρια με κινητική αναπηρία που συμμετείχε στα εκπαιδευτικά εργαστήρια χορού της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση και σε αντίστοιχα του εξωτερικού και κάνει τώρα Bachelor χορού στο Deree: «Δεν θεωρώ ότι είμαι άτομο με αναπηρίες, απλά ότι περπατώ με πατερίτσες. Έτσι είμαι, αυτό δεν αλλάζει, αλλά δεν είμαι διαφορετική. Ίσως μπορώ να βοηθήσω άλλους μέσα απ’ το δικό μου παράδειγμα να εξελιχθούν και να μάθουν ότι δεν πρέπει να τα παρατάνε ποτέ. Αυτό σκέφτομαι γι’ αυτή τη μέρα: Ότι είναι μια ευκαιρία να δείξεις σ’ έναν άνθρωπο κάτι που μπορεί να μην είχε σκεφτεί μέχρι τώρα».

Την ημέρα αυτή, Κυριακή 3 Δεκεμβρίου, η Στέγη διοργανώνει ημερίδα με Έλληνες και ξένους καλεσμένους για την πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία στον πολιτισμό. Η Στέγη υλοποιεί εδώ και τέσσερα χρόνια το πρόγραμμα idance, δηλαδή εκπαιδευτικά εργαστήρια χορού για μεικτές ομάδες στις οποίες συμμετέχουν άνθρωποι με και χωρίς αναπηρία. Ξεκίνησε με το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Unlimited Access του Creative Culture και τα συνεχίζει με το πρόγραμμα Erasmus+.

Συναντήθηκα με τη Μυρτώ Λάβδα, υπεύθυνη εκπαιδευτικών προγραμμάτων της Στέγης και πιάσαμε το νήμα απ’ την αρχή: «Η ιδέα είχε ξεκινήσει από ένα εργαστήριο της ομάδας χορού Πλεύσις για παιδιά ακούοντα και μη, το οποίο πέτυχε. Το 2013 ξεκινήσαμε το ευρωπαϊκό πρόγραμμα με εταίρους την Αγγλία, Πορτογαλία και Κροατία. Στόχος ήταν να βγει από τη δουλειά των εργαστηρίων ένα αξιόλογο καλλιτεχνικό προϊόν που να ενσωματώνεται στο πρόγραμμα του οργανισμού και να απευθύνεται στον γενικό πληθυσμό. Οι μικτές ομάδες χορού απευθύνονταν η καθεμιά σε άτομα με νοητική στέρηση και μη, σε άτομα με κινητικές αναπηρίες και μη και σε βλέποντες και μη. Και οι εκπαιδευτές είναι άτομα με και χωρίς αναπηρία. Αυτό είναι κι ένα κίνητρο για τους συμμετέχοντες να δραστηριοποιηθούν, τους βλέπουν ως πρότυπο».

Photo Ioanna Chatziandreou

Φέτος είναι ο δεύτερος χρόνος του προγράμματος Erasmus+ για εκπαίδευση σύγχρονου χορού σε μικτές ομάδες και η Στέγη συμπράττει με το Holland Dance Festival (Ολλανδία), τo Skånes Dansteater (Σουηδία) και το Stopgap Dance Company (Ην. Βασίλειο). Στα εργαστήρια έχουν διδάξει ή διδάσκουν οι Μέντη Μέγα, Ειρήνη Κουρούβανη, Μαρία Κολιοπούλου, Ανδρέας Κολίσογλου, Μενέλαος Τσαούσης, Ίρις Καραγιάν.

«Το σωματικό θέατρο ευνοεί τη μη λεκτική επικοινωνία. Αυτό που προκαλεί εμπόδια είναι η άγνοια. Επιδιώξαμε την εξοικείωση του κοινού με την αναπηρία, μέσα από φεστιβάλ, θεατρικές παραστάσεις και εργαστήρια. Το κοινό και, πολύ σημαντικό, τα παιδιά βλέπουν καλλιτέχνες με αναπηρία, που δεν ανεβαίνουν στη σκηνή επειδή έχουν την αναπηρία, αλλά επειδή είναι επαγγελματίες. Η δουλειά γίνεται με επαγγελματικούς όρους και συστηματική κατάρτιση, δεν γίνεται χαριστικά. Οι παραστάσεις έχουν καλλιτεχνική αξία, δεν είναι απλά μια ευκαιρία. Κι αυτό μπορεί να πάει σε επίπεδα που δεν έχουμε φανταστεί καν! Πιστεύουμε στο κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας κι όχι στο ιατρικό, ότι δηλαδή κάτι λείπει απ’ τους ανθρώπους με αναπηρία. Το κοινωνικό μοντέλο λέει ότι ουσιαστικά αυτό που τους λείπει είναι η φροντίδα που τους στερεί η πολιτεία και η κοινωνία. Και είναι καλό να συναντώνται οι άνθρωποι, γιατί μαθαίνουν οι μεν από τους δε».

Η Σμαράγδα Βαγία συμμετείχε στην ομάδα χορευτών με και χωρίς προβλήματα όρασης. Πλέον είναι και εκπαιδεύτρια στο εργαστήρι: «Ασχολούμαι από πολύ μικρή με το χορό. Ένας λόγος που σταμάτησα το χορό μικρή, ενώ έκανα μπαλέτο, ήταν ότι δεν μπορούσα να χορέψω στην αίθουσα της σχολής. Η όρασή μου είναι μειωμένη και η δασκάλα δεν καταλάβαινε τι δεν μπορούσα να δω κι ήταν δύσκολο να το περιγράψω. Ακόμα δεν έχω ξεπεράσει το ότι το σταμάτησα, τώρα όμως βρήκα τον τρόπο και είμαι πολύ χαρούμενη, είναι σαν να ξαναξεκίνησα από μικρή! Τα εργαστήρια της Στέγης ήταν αυτή ακριβώς η ευκαιρία, προσαρμοσμένη πάνω στις δικές μας ανάγκες».

Photo Ioanna Chatziandreou

«Έχει σημασία το πώς επικοινωνείς ως δάσκαλος ανάμεσα σε διαφορετικούς ανθρώπους», εξηγεί η Μυρτώ Λάβδα. «Μια οδηγία γίνεται κατανοητή διαφορετικά από τους συμμετέχοντες. Πώς συζητάς για κινητικότητα στο μάθημα; Πώς κάνεις το μάθημα ενδιαφέρον χωρίς να αποκλείεις; Χρειάζεται εμπειρία, τριβή. Υπάρχει η «μετάφραση» της κίνησης: Ο δάσκαλος δίνει οδηγίες με δυο διαφορετικούς τρόπους για να τις κατανοήσουν όλοι. Γίνονται προσαρμογές. Πειραματιστήκαμε, βάζοντας για παράδειγμα ήχο σε εργαστήρια για μη βλέποντες, το οποίο τελικά τους αποσπούσε, οπότε δεν το επαναλάβαμε φέτος. Ή κλείσαμε τα φώτα για προσομοίωση και οι άνθρωποι με μειωμένη όραση δυσκολεύτηκαν. Πάντα υπάρχει περιθώριο βελτίωσης, γι’ αυτό επιδιώκουμε να έχουμε μικτές ομάδες και στους εκπαιδευτικούς».

«Κάθε φορά υπάρχει μια κάποια αμηχανία και, μέχρι να σπάσει αυτό, επικρατεί σιωπή και απόσταση, δισταγμός μήπως προσβληθεί ο άλλος», λέει η Σμαράγδα. «Εγώ έχω μειωμένη όραση, υπάρχουν στιγμές που χρειάζομαι βοήθεια συνοδού, άλλες όχι κι αυτό μπερδεύει τον κόσμο. Έχει πολύ ενδιαφέρον πώς δίνει ο εκπαιδευτής τις οδηγίες, τι εργαλεία χρησιμοποιούνται, πώς προσαρμόζονται και πώς επιστρέφει σ’ εμάς κάθε πληροφορία που δίνουμε για διευκόλυνσή μας. Πώς ο εκπαιδευτής βγάζει από κάθε συμμετέχοντα τη δική του κίνηση και έκφραση και τις εξελίσσει. Ελπίζω ότι θα προσφέρω ως εκπαιδεύτρια με το να δεθούμε πιο γρήγορα ως ομάδα, να μιλάμε για την αναπηρία, το «πρόβλημα». Να μας λένε κι οι βλέποντες πώς νιώθουν, τι πιστεύουν».

Η Ντέμη Παπαθανασίου μιλά για τη δική της εμπειρία: «Ξεκίνησα χωρίς να ξέρω τι είναι. Στην πρώτη συνάντηση νόμιζα ότι μόνο θα μιλάμε για το χορό! Αλλά μέσα από τους εκπαιδευτές άλλαξε η κινητική μου κατάσταση και έβλεπα ότι αισθανόμουν καλύτερα, δοκίμασα την κατάστασή μου. Βλέπω ότι βελτιώνει όχι μόνο την κινητική μου κατάσταση, αλλά και την ψυχολογική. Η πρώτη μας παράσταση στο πρόγραμμα Unlimited access θεωρήθηκε επαγγελματικού επιπέδου. Σε αυτό στοχεύει το idance. Δεν είναι μόνο μια δημιουργική απασχόληση, πρέπει να βγει ένα καλό ποιοτικά αποτέλεσμα. Μετά επίσης μπορείς να διδάξεις, να πας σε ομάδα. Και υπάρχουν άτομα που συμμετέχουν απ’ το 2013 διαρκώς, με την ίδια αγάπη και σθένος».

Η Σμαράγδα συμπληρώνει: «Όσοι φτάνουν σε ένα τέτοιο σεμινάριο ενδιαφέρονται περισσότερο για κοινωνικοποίηση. Έχουν ξεπεράσει το στάδιο του να περιμένουν απ’ τους άλλους. Είναι άτομα δυναμικά, που εκτός του χορού κάνουν κι άλλες δραστηριότητες και περιμένουν μόνο το αυτονόητο, δηλαδή τη βοήθεια στην προσβασιμότητα και τις ευκαιρίες να κάνουν πράγματα. Όχι να τους φέρονται σαν να είναι άρρωστοι. Εξάλλου δεν περιορίζονται οι άλλες σου δεξιότητες. Πρέπει να βρεις απλά τον τρόπο».

Photo Andreas Simopoulos

«Προβληματιστήκαμε αν θα προσφέρουμε τα εργαστήρια δωρεάν ή με συμμετοχή», συνεχίζει η Μυρτώ Λάβδα. «Τελικά αποφασίσαμε ένα ενδιάμεσο, χαμηλό κόστος. Υπάρχουν βέβαια οι αντιδράσεις της “σχολής” που θέλει να είναι όλα δωρεάν για τα άτομα με αναπηρία. Εμείς τείναμε προς την άλλη “σχολή” που ζητά τη συμμετοχή όλων, ακριβώς για να είναι επί ίσοις όροις, ισότιμα μέλη της κοινωνίας. Έχουμε δεσμευτεί στους εαυτούς μας ότι θα συνεχίσουμε αυτά τα εργαστήρια ανεξαρτήτως ευρωπαϊκών προγραμμάτων, όπως άλλωστε κάνουμε μέσα στη χρονιά. Υπάρχει προσμονή, είναι ένα σημείο αναφοράς που μας δεσμεύει, δεν μπορούμε να κάνουμε πίσω. Χαίρονται οι συμμετέχοντες, αλλά και οι οικογένειές τους. Υπάρχει άτομο που μετά από τα εργαστήρια άνοιξε δικό της στούντιο χορού και συμπεριέλαβε μάθημα για άτομα με αναπηρία. Αυτή είναι η ουσία του προγράμματος, λειτουργεί πολλαπλασιαστικά».

«Η Στέγη είναι για μένα ένα φυτώριο χορευτών που θα μπορούσαν να γίνουν κάτι παραπάνω από ερασιτέχνες», λέει η Σμαράγδα Βαγία. «Θα μπορούσε να αξιοποιηθεί αυτή η εμπειρία που μετρά ήδη τέσσερα χρόνια. Στο εξωτερικό που πήγα μέσω του προγράμματος, είδα ότι είναι οργανωμένοι, οι ομάδες λειτουργούν σε καθημερινή βάση. Στην Ελλάδα μάς λείπει η τακτικότητα, να ξέρουμε ότι υπάρχει μια ομάδα για ανθρώπους που αγαπάνε το χορό».

Η Ντέμη Παπαθανασίου μου λέει: «Έκανα εργαστήρια στο εξωτερικό, όπως στην Αγγλία που δουλεύουν με μικτές ομάδες πάνω από είκοσι χρόνια. Τώρα κάνω Bachelor χορού στο Deree. Έδειξα τη δουλειά που είχαμε κάνει και πέρασα από οντισιόν. Είναι η πρώτη φορά που δέχονται άτομο με κινητική αναπηρία για ΒΑ χορού και είμαι η μόνη με αναπηρία εκεί. Αυτή η εμπειρία μού άλλαξε όλη μου τη ζωή! Αν η Στέγη δεν ξεκινούσε αυτό το πρόγραμμα, εγώ δεν θα το είχα σκεφτεί ποτέ. Μετά βέβαια προσπάθησα κι εγώ, για να εξελιχθώ. Η πολιτεία πρέπει να δει ότι οι μικτές ομάδες έχουν δυνατότητες, ακόμα κι αν δεν είναι η Λίμνη των Κύκνων όπως έχουμε συνηθίσει να τη βλέπουμε!..».

Το idance περιλαμβάνει διαδικτυακή πλατφόρμα εκπαιδευτικού υλικού προσβάσιμη σε όλους. Επίσης μέχρι τον Σεπτέμβριο θα έχει διεξαχθεί συγκριτική έρευνα για το τι συμβαίνει στις υπόλοιπες χώρες του προγράμματος στο πεδίο του χορού και αναπηρίας, εκπαίδευση και επαγγελματικές σχολές χορού.

Ημερίδα iDance:

Πώς μπορούμε να κάνουμε τον πολιτισμό πιο προσβάσιμο σε άτομα με αναπηρία;
Κυριακή 3 Δεκεμβρίου, Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Ομιλίες | 12:00-14:15, Εργαστήρια | 15:00-17:00

Η είσοδος είναι δωρεάν και θα τηρηθεί σειρά προτεραιότητας.
Η διανομή των δελτίων εισόδου ξεκινά μία (1) ώρα πριν από κάθε εκδήλωση.

Με ταυτόχρονη διερμηνεία σε ελληνικά και αγγλικά, καθώς και στην ελληνική νοηματική γλώσσα σε όλες τις παρουσιάσεις.

Κεντρική φωτογραφία: Andreas Simopoulos