Όταν ο Μαξίμ Γκόρκι στα 36 του χρόνια γράφει τους Παραθεριστές, ένα έργο για μια παρέα φίλων που περνούν τις καλοκαιρινές διακοπές στο εξοχικό τους, συζητούν για τα πάντα και ζουν μικρά ειδύλλια αναζητώντας το νόημα της ζωής, περιγράφει τη δική του γενιά. Περιγράφει έναν κόσμο που γρήγορα θα συντριβεί κάτω από το βάρος των ιστορικών γεγονότων, έναν κόσμο που θα διαλύσει κάθε τι προσωπικό. Στη Στέγη η Μαρία Μαγκανάρη ετοιμάζει μια παράσταση για έναν κόσμο που πνίγεται από την αίσθηση του κενού και της ματαιότητας, φιλοσοφεί ακατάπαυστα, νιώθει ανικανοποίητος, καθώς δεν μπορεί να εκφράσει και να εκφραστεί μέσα σε μια κοινωνία που μοιάζει καζάνι έτοιμο να εκραγεί.

Μαρία Μαγκανάρη

Μαρία Μαγκανάρη

Ποιο είναι το μεγαλύτερο ενδιαφέρον που έχουν οι Παραθεριστές για έναν σκηνοθέτη;
Οι Παραθεριστές είναι ένα κλασικό έργο, με την έννοια ότι πραγματεύεται φιλοσοφικά, καίρια και διαχρονικά ζητήματα: την ανθρώπινη νωθρότητα, την απόσταση ανάμεσα σε λόγια και πράξεις, την ανειλικρίνεια στις σχέσεις, το φόβο μπροστά στον έρωτα, το ρόλο του καλλιτέχνη και όλα τα κλισέ που τον περιτριγυρίζουν κ.α. Επιπλέον το έργο αποτυπώνει τους κραδασμούς μιας κοινωνίας σε μεταβατικό στάδιο, δείχνει το πώς επηρεάζονται οι ανθρώπινες ιστορίες, από την Ιστορία, ακόμα κι όταν τα άτομα κάνουν ό,τι μπορούν για να προφυλαχθούν. Ο Γκόρκι δημιουργεί μια κοινή συνθήκη, ένα περιβάλλον για τους ήρωές του (παραθερισμός), τους τοποθετεί εκεί και τους παρατηρεί. Παρατηρεί τη δυναμική αυτής της ομάδας, τις αλληλεπιδράσεις τους, την ψυχολογία του καθενός, αλλά και όλων μαζί. Είναι ένα πολύ ευαίσθητο βλέμμα πάνω στις σχέσεις, πάνω στις αντιφάσεις των προσώπων, τις οποίες καταγράφει με ακρίβεια και με μια οξύνοια που μοιάζει, με έναν πρώιμο τρόπο, να εμπεριέχει την εμπειρία της ψυχανάλυσης.

Εσείς τι θέλετε να δείξετε ακριβώς ανεβάζοντας αυτή την παράσταση, ποια είναι η πτυχή που θέλετε να φέρετε σε πρώτο πλάνο και γιατί;
Η σχέση ανάμεσα στη μικρή και τη μεγάλη Ιστορία, είναι ένα πεδίο που μ’ ενδιαφέρει και μ’ έχει απασχολήσει και σε προηγούμενες δουλειές μου (“Μεσοπόλεμος”). Στους Παραθεριστές ο Γκόρκι περιγράφει μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη της εποχής του. Οι ήρωές του, γόνοι της εργατικής τάξης που σπούδασαν και απέκτησαν χρήματα, μου θυμίζουν τόσο πολύ την Ελλάδα των παιδικών και εφηβικών μου χρόνων, των δεκαετιών ’80 και ’90. Ένας κόσμος που θεώρησε πως κάτι κατάφερε, πως μετατοπίστηκε ταξικά και βέβαια ξέχασε από πού προέρχεται. Θα μπορούσε το έργο, αντί του 1904, να εκτυλίσσεται το 1994, σε ένα ελληνικό θέρετρο, όπου το φαΐ και το ποτό ρέει άφθονο, και όπου κανείς δεν υποψιάζεται πόσο τα πράγματα θ’ αλλάξουν σε λίγα χρόνια. Με τον ίδιο τρόπο οι ήρωες του Γκόρκι δεν υποψιάζονται την επανάσταση που ακολουθεί και τους σαρώνει.

«Για να μην επαναλαμβάνουμε τα λάθη μας, ίσως πρέπει να “επαναπρογραμματιστούμε”»

Με δεδομένο ότι η παράσταση στη Στέγη απευθύνεται και σε εφήβους, η διασκευή του έργου προσπάθησε να εστιάσει στις αιτίες που κάνουν τους ήρωες ν’αρνούνται να δουν την πραγματικότητά τους (εσωτερική και εξωτερική) και στην αντίστασή τους ουσιαστικά να ενηλικιωθούν. Επιπλέον μ’ ενδιέφερε να φωτίσω τις διαδρομές των νεότερων ηρώων που προσπαθούν να επικοινωνήσουν με τα συναισθήματά τους, να βρουν έναν σκοπό, να χειραφετηθούν, να ενηλικιωθούν.

Τέλος, πρέπει να πω πως μου προξένησε μεγάλη έκπληξη ο τρόπος που ο Γκόρκι περιγράφει και εκθέτει τους δήθεν διανοούμενους φαλλοκράτες, μισογύνηδες. Καθώς αυτά τα ζητήματα δεν έχουν λυθεί ούτε στις μέρες μας, έναν αιώνα και παραπάνω μετά τον Γκόρκι, υποκλίνομαι στην οξύνοιά του να θεωρεί τους φαλλοκράτες ένα από τα απεχθέστερα είδη ανθρώπου!

Πώς πρέπει να είναι οι άνθρωποι για να μην τους βαριόμαστε, κατά τη δική σας γνώμη; Και τι είναι αυτό που κάνει κυρίως τους ανθρώπους βαρετούς;
Μία από τις ηρωίδες του έργου λέει: «Σας φαίνονται βαρετά αυτά που λέω; Ε, και τι έγινε; Ο καθένας θέλει να μιλάει γι’ αυτά που τον απασχολούν περισσότερο». Νομίζω ότι αυτό το σχόλιο είναι πολύ εύστοχο. Πολύ συχνά μονολογούμε, δεν επικοινωνούμε με τους άλλους, θέλουμε μόνο να πούμε το δικό μας. Και αυτό, αν και απολύτως ανθρώπινο, μας κάνει βαρετούς. Οι άνθρωποι που αλληλεπιδρούν, δεν μου φαίνονται ποτέ βαρετοί. Αυτό βέβαια απαιτεί ένα αληθινό άνοιγμα προς τον άλλον.

Πιστεύετε ότι έναν αιώνα αργότερα (και κάτι), οι άνθρωποι εξακολουθούν να φλυαρούν σαν να μη τους λέει τίποτα το παρελθόν ή η ιστορία;
Δε νομίζω ότι μαθαίνουμε από τα λάθη μας σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο. Μάλλον το αντίθετο: συνηθίζουμε να τα επαναλαμβάνουμε. Εφόσον έχει υπάρξει το Άουσβιτς, είναι δυνατόν να υπάρχει ξανά χώρος για τον φασισμό; Κι όμως… Για να μην επαναλαμβάνουμε τα λάθη μας, ίσως πρέπει να «επαναπρογραμματιστούμε», ν’ αλλάξουμε κάτι πολύ βαθύ μέσα μας. Για να το κάνει αυτό μια κοινωνία, υποθέτω πως θα πρέπει να καταφέρει να στραφεί ενάντια στον εαυτό της, ενάντια στις πιο βαθιές δομές, θεσμούς, αγκυλώσεις που την συνέχουν. Αυτό προσπάθησε, κατά τη γνώμη μου, να κάνει η Ρώσικη Επανάσταση και γι’ αυτό θ’ αποτελεί πάντα μια λαμπρή σελίδα στην ανθρώπινη ιστορία.

Αυτό είναι το πιο τσεχοφικό έργο του Γκόρκι. Τι κρατάτε από τους διαλόγους προκειμένου να μεταφέρετε τον φιλοσοφικό του στοχασμό;
Έχουμε κρατήσει ένα μεγάλο μέρος των διαλόγων, καθώς και τη δομή των τεσσάρων πράξεων του πρωτότυπου κειμένου του Γκόρκι. Είναι πράγματι το πιο τσεχοφικό του έργο. Σαν να βλέπουμε τι γίνεται μετά το Βυσσινόκηπο. Η σκηνοθεσία του έργου είχε ακριβώς αυτό το στόχο: ν’ακολουθήσει το κείμενο και την επικοινωνία των προσώπων, προκειμένου ν’ αναδειχτεί αβίαστα αυτό το κομμάτι του φιλοσοφικού στοχασμού του συγγραφέα και των εσωτερικών συγκρούσεων των προσώπων. Ελπίζουμε, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, να το έχουμε πετύχει.

Πολιτικά, μπορείτε να μου πείτε το ενδιαφέρον που μπορεί να έχει η στάση του Γκόρκι σήμερα;
Δεν ξέρω εάν κάποιος μπορεί να είναι ευχαριστημένος με την εικόνα του σύγχρονου κόσμου. Καθημερινά, ολοένα και μεγαλύτερα στρώματα του παγκόσμιου πληθυσμού εξαθλιώνονται, ενώ μια ελάχιστη μειοψηφία πλουτίζει ακόμα περισσότερο. Μήπως λύσαμε κάτι σε επίπεδο κουλτούρας και ηθών; Ο φαλλοκρατισμός, οι αδικίες εις βάρος κοινωνικών μειονοτήτων, ο μικροαστισμός ως αντίληψη ζωής  είναι παντού γύρω μας. Σήμερα υπάρχει μια αμηχανία σε επίπεδο πολιτικού και κοινωνικού οράματος. Προσωπικά δεν είμαι από αυτούς που θεωρούν ότι η ιστορία τελειώνει με τον καπιταλισμό. Όσο και ν’ αποκαρδιώνομαι, δεν νομίζω πως θα πάψω να επιθυμώ μια άλλη κοινωνία, όπως αυτή που οραματιζόταν ο Γκόρκι.

Αν κρατούσατε μια φράση ή ένα μικρό διάλογο από το έργο αυτό που θα μπορούσε να συνοψίσει την ουσία του, ποιο θα ήταν αυτό;
«Πιστεύω ότι σύντομα, ίσως αύριο, θα έρθουν άλλοι άνθρωποι, πιο δυνατοί και πιο τολμηροί, και θα μας σαρώσουν σαν σκόνη από προσώπου γης.»

Μιλώντας για τους Παραθεριστές, θα μπορούσατε να μου πείτε ποιο είναι το αισιόδοξο μήνυμα που μας παραδίδει ο Γκόρκι (αν επιθυμεί κάτι τέτοιο) με το έργο του;
Νομίζω πως ο Γκόρκι θα ήθελε να μας πει πως ποτέ δεν είναι αργά για ουσιαστικές και τολμηρές πράξεις.

Info παράστασης:

«Οι παραθεριστές» του Μαξίμ Γκόρκι στην εφηβική σκηνή της Στέγης | 18 Νοεμβρίου 2017 – 15 Απριλίου 2018 | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση