Η έκθεση «Πικάσο – Κοκτώ: Οι Καινοτόμοι του Μοντερνισμού» είναι ό,τι σημαντικότερο έχει παρουσιάσει μέχρι σήμερα το Ίδρυμα Β. & Μ. Θεοχαράκη. Γίνεται με αφορμή την εκατονταετηρίδα από το 1915 της γνωριμίας του Ισπανού Πάμπλο Πικάσο με το Γάλλο αστό καλλιτέχνη Ζαν Κοκτώ, ο τελευταίος κατά οκτώ έτη νεότερος του πρώτου. Οι δύο καλλιτέχνες έζησαν τα περισσότερα χρόνια της ζωής τους στο Παρίσι με στενή μεταξύ τους επικοινωνία και πολλές φορές συνεργασία, από το 1915 έως τον θάνατο του Κοκτώ το 1963, πέρα από την περίοδο 1927-1949 κατά την οποία ο τελευταίος είχε πικραθεί από μία άστοχη δήλωση του Πικάσο. Η αρμονική διαφορετικότητά τους είναι το αντικείμενο της παρούσας έκθεσης.

Οι δύο καλλιτέχνες εδραιώθηκαν με τα έργα τους ως τα «τρομερά παιδιά» που αναστάτωσαν τις σχέσεις ιεραρχίας στην οικογένεια της Μοντέρνας τέχνης

Από τη μια, ο Πικάσο ασχολήθηκε αποκλειστικά με την εικαστική παραγωγή που όρισε το Μοντερνισμό, κι έτσι κατετάχθηκε ανάμεσα στους κορυφαίους δημιουργούς του 20ου αιώνα. Από την άλλη, ο Κοκτώ ερεύνησε πιο περιφερειακά την εικαστική παραγωγή, αλλά ασχολήθηκε τόσο επισταμένα με τη συγγραφή, ώστε το 1955 να γίνει μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας και της Βελγικής Ακαδημίας κι επίτιμος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης δύο έτη αργότερα. Οι δύο καλλιτέχνες εδραιώθηκαν με τα έργα τους ως τα «τρομερά παιδιά» που αναστάτωσαν με την αίγλη της προσωπικότητάς τους τις σχέσεις ιεραρχίας στην οικογένεια της Μοντέρνας Τέχνης. Μέσα από τις ιδιοσυγκρασίες τους, που ήταν επί της ουσίας συγγενείς, αναφέρθηκαν στο κλασικό παρελθόν με απώτερο σκοπό να ανανεώσουν τις συμβάσεις της σύγχρονης εικαστικής έμπνευσης και να δημιουργήσουν νέες μορφές έκφρασης.

Αν και ο Πικάσο γεννήθηκε στην Ισπανία, όπου πέρασε τα πρώτα χρόνια της ζωής του και οι δύο καλλιτέχνες γαλουχήθηκαν στη Γαλλία του Μοντερνισμού προς το τέλος του 19ου αιώνα. Ενώ η Γαλλική πρωτοπορία εξακολουθούσε, όπως και στο παρελθόν, να βασίζει την παιδεία της στην αρχαία Ελληνική γραμματεία και φιλοσοφία, πειραματίσθηκε με τις καινούργιες εικονογραφίες του Κυβισμού και του Φουτουρισμού, εμπνευσμένες από τις νέες τεχνολογικές ανακαλύψεις της εποχής – αεροπλάνο, ακτινογραφία, αυτοκίνητο, γραμμόφωνο, ηλεκτρισμός, ραδιοφωνία, και τηλεφωνία.

Ο Πικάσο εξερεύνησε τις δυνατότητες που του παρείχε η παράδοση

Η εμπειρία, όμως, του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, που έκανε τους πάντες να αντιδράσουν στην πολεμική βαρβαρότητα και τον κατακερματισμό της πραγματικότητας, οδήγησε την τέχνη προς δύο διαφορετικές κατευθύνσεις – αφενός στις ακραίες τοποθετήσεις της αισθητικής αναρχίας του Ντανταϊσμού, που χαρακτηρίσθηκε από εσκεμμένο παραλογισμό και απόρριψη των κυρίαρχων ιδανικών της τέχνης, και αφετέρου στο κίνημα «Επιστροφή στην Τάξη», το οποίο ανανέωσε το ενδιαφέρον της επίσημης πρωτοπορίας για την παράδοση και συνδέθηκε με μια αναβίωση του κλασικισμού, ως αντιπροσωπευτικού της ηρεμίας, της αρμονίας και των διαχρονικών αξιών που έπληξε ο πόλεμος. Αυτής της επίσημης πρωτοπορίας ηγήθηκε ο Πικάσο, που ήταν προηγουμένως καινοτόμος των πρωτοποριακών στυλ. Γυρνώντας την πλάτη του στις πρώην επαναστατικές ιδέες και ρηξικέλευθες προσεγγίσεις του, ο Πικάσο εξερεύνησε τις δυνατότητες που του παρείχε η παράδοση. ‘Ετσι, η περίοδος 1918-1936 χαρακτηρίζεται ως η Νεοκλασική Φάση του Πικάσο. Ο όρος «Επιστροφή στην Τάξη», που περιγράφει αυτό το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τον κλασικισμό, προέρχεται από το ομώνυμο βιβλίο με δοκίμια που δημοσίευσε ο Κοκτώ το 1926.

Η έκθεση, που περιλαμβάνει 190 έργα, βασίζεται κυρίως σε ζευγαρώματα συνύπαρξης και αντιπαραβολής των Πικάσο και Κοκτώ και χωρίζεται καθαρά σε τρεις θεματικές ενότητες – Μυθολογία, Ζωή και Θάνατος, και Προσωπογραφία. Η πρώτη ενότητα, παρουσιασμένη έναντι ενός πράσινου φόντου, εύγλωττα αποκαλύπτει την ταύτιση των πρωταγωνιστών της με κλασικά μυθολογικά υβρίδιατου Πικάσο με το Μινώταυρο και του Κοκτώ με τον Σάτυρο. Εξερευνά περαιτέρω την εστίαση του Πικάσο στο Βάκχο, τον Πάνα και τον Κένταυρο και την αγάπη του Κοκτώ για τον Ορφέα και τον διπρόσωπο Ιανό. Επίσης, δίδει και την ευκαιρία να προβληθεί το πάθος του Πικάσο για το γυμνό, καθώς και το ενδιαφέρον του Κοκτώ για την ομοφυλοφιλία.

Η δεύτερη ενότητα επικεντρώνεται σε παράλληλα θέματα που πραγματεύονται πρωτίστως τη ζωή δια μέσω του έρωτα, του καρναβαλιού, του τσίρκου και του θεάτρου και στη συνέχεια το θάνατο όπως εκφράζεται στις τελετουργίες με ταύρους – κυρίως ταυροκαθάψια και ταυρομαχίες. Αξίζει να σημειωθεί ότι το κρεμ φόντο στο οποίο παρουσιάζεται η εν λόγω ενότητα, έχει επηρεασθεί από τα κεραμικά έργα που δεσπόζουν στο χώρο – την Αρένα (1958) του Πικάσο και τον Αρλεκίνο με Μπατόν (1958) του Κοκτώ.

Η τρίτη ενότητα, που παρουσιάζεται σε μπλε φόντο, αφορά στην προσωπογραφία, όπου αντιπαρατίθενται τεχνοτροπικά και υφολογικά αγαπημένοι συγγραφείς και από τους δύο καλλιτέχνες – Κολέτ, ντε λα Φοντέν, Μπαλζάκ, Νίτσε, Προυστ, Σαίξπηρ και Τολστόι από τον Κοκτώ και Βαλερύ, Γιάκομπ, Γκόνγκορα, Κασαχέμας Μπαλζάκ, Ρεμπώ και Τολστόι από τον Πικάσο. Μέσα από τα έργα δίδεται η ευκαιρία να φανεί και ο τρόπος με τον οποίο αποδίδουν εννοιολογικά το πρόσωπο της γυναίκας. Επίσης ενδιαφέρον έχει και η σύγκριση πολλών και διαφόρων αυτοπροσωπογραφιών των δύο καλλιτεχνών, που εκφράζουν με ποικίλους τρόπους το ταλέντο και την ιδιοφυΐα τους. Με το πέρας της έκθεσης διασαφηνίζεται η κεντρική της ιδέα, όπως τη συνοψίζει ο Επιμελητής Τάκης Μαυρωτάς, «Ο Πικάσο και ο Κοκτώ με το έργο τους υπερασπίζονται την ελευθερία του έρωτα, την αντισυμβατική ζωή και την απελευθέρωση της σκέψης» (2015:21).

Τα έργα του Πικάσο προέρχονται από το Κουνστμουζέουμ Πάμπλο Πικάσο Μίνστερ της Γερμανίας, ενώ του Κοκτώ από τη Συλλογή Γιάννη Κονταξόπουλου. Η έκθεση ξεκίνησε στο Μίνστερ στην προαναφερθείσα επέτειο του 2015 και ήλθε στην Αθήνα το Νοέμβριο 2015. Οι Αθηναίοι οφείλουν το προνόμιο να επισκέπτονται την έκθεση στο Ίδρυμα Θεοχαράκη στον ακάματο συλλέκτη Γιάννη Κονταξόπουλο, έναν νομικό επιστήμονα των Βρυξελλών, που έχει επιτρέψει η συλλογή του να ταξιδέψει στην Ευρώπη και την Ασία από το 2011. Την έκθεση στην Αθήνα επιμελήθηκε με υποδειγματική αρτιότητα ο Τάκης Μαυρωτάς, διευθυντής του εικαστικού προγράμματος του Ιδρύματος.

Ιnfo έκθεσης: «Πάμπλο Πικάσο – Ζαν Κοκτώ: Οι καινοτόμοι του Μοντερνισμού», Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών & Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη | 4 Νοεμβρίου 2015 – 28 Φεβρουαρίου 2016 | Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή: 10:00-18:00, Πέμπτη: 10:00-20:00 | Είσοδος: 4€ – 7€