Στη 10η  Μπιενάλε της Αβάνα, στην Κούβα του 2009, όλα μύριζαν μπαρούτι. Όλοι τη θυμούνται σαν την Μπιενάλε που έκανε γνωστή παγκοσμίως την εικαστικό Τάνια Μπρουγκέρα, αλλά και την μπλόγκερ Γιοάνι Σάντσες που πήρε μέρος στην περφόρμανς «O Ψίθυρος του Τάτλιν #6» της Μπρουγκέρα, στο Wilfredo Lam Center, για να διαμαρτυρηθεί κατά της λογοκρισίας στη χώρα της. Η Κούβα ήταν τότε η χώρα με τον χειρότερο βαθμό στην ελευθερία της έκφρασης στο Ίντερνετ, σύμφωνα με την ετήσια έκθεση της αμερικανικής Μη Κυβερνητικής Οργάνωσης Freedom Ηouse, που είχε δοθεί το 2009 στη δημοσιότητα. Η 33τριάχρονη, τότε, Σάντσες είχε περιληφθεί στα 100 πρόσωπα με τη μεγαλύτερη επιρροή στον κόσμο του περιοδικού TIME.

Τάνια Μπρουγκέρα

Το δρώμενο της Τάνια Μπρουγκέρα έγινε μια πλατφόρμα διαμαρτυρίας, καθώς η Σάντσες ανέβηκε στο βήμα και φώναξε: «Ας πάψουμε πια να ζητάμε την άδεια για να χρησιμοποιήσουμε το Ίντερνετ». Δύο ηθοποιοί, ντυμένοι με στολές του υπουργείου Εσωτερικών, της έβαλαν στον ώμο ένα λευκό περιστέρι. «Ελευθερία, ελευθερία», άρχισε να φωνάζει κάποιος και πολλά «μπράβο» ακούστηκαν από το πλήθος. Την ακολούθησαν πολλοί άλλοι (οποιοσδήποτε μπορούσε, είχε πει η Τάνια Μπρουγκέρα) και το καλλιτεχνικό δρώμενο συνεχίστηκε, παραπέμποντας στην περίφημη ομιλία για τη Νίκη της Επανάστασης, την οποία είχε εκφωνήσει ο Φιντέλ Κάστρο στις 8 Ιανουαρίου 1959, στη διάρκεια της οποίας ένα λευκό περιστέρι είχε καθίσει στον ώμο του.

Όλα τελείωσαν όταν ένας ηχολήπτης έκλεισε κάποια στιγμή το μικρόφωνο, δίνοντας τέλος στο δρώμενο, ενδεχομένως όμως η βραδιά να είχε τελειώσει ήδη, αφού στο βήμα είχε ανέβει η ίδια η Μπρουγκέρα και είχε χαιρετίσει το κοινό με ένα «Ευχαριστώ, κουβανικέ λαέ». Το βίντεο με το συμβάν έκανε γρήγορα τον γύρο του κόσμου μέσω του ΥouTube. Και η Σάντσες έγραψε στο μπλογκ της: «Μπροστά στις κάμερες της εθνικής τηλεόρασης, υπό την προστασία των ξένων τουριστών που είχαν έρθει για να δουν τη 10η Μπιενάλε, ακούστηκαν φωνές ελευθερίας, δημοκρατίας, υπήρξε μια ανοικτή πρόκληση προς τις κουβανικές αρχές.»

Tatlin's Whisper #5 2008, Tate Modern

Tatlin’s Whisper #5 2008, Tate Modern

«O Ψίθυρος του Τάτλιν #6» ( Tatlin’s Whisper #6 -Havana Version) είναι μια από τις πιο διάσημες και αμφιλεγόμενες συμμετοχικές περφόρμανς του κόσμου ακόμα και σήμερα, οκτώ χρόνια μετά την Μπιενάλε της Αβάνας. Η περιγραφή της περφόρμανς είναι η παρακάτω: Στο κοινό δόθηκαν διακόσιες φωτογραφικές μηχανές μίας χρήσης για να καταγράψουν την περφόρμανς. Επίσης τους εξηγήθηκε ότι θα μπορούσαν να μιλήσουν ελεύθερα για ένα λεπτό πάνω σε ένα θέμα της επιλογής τους στο μικρόφωνο του βήματος. Υπήρξε μια μακρά σιωπή, αλλά τελικά 39 άτομα ανέβηκαν στο βήμα εκφράζοντας, ανάμεσα σε άλλες σκέψεις, την υποστήριξή τους και την κριτική τους στο καθεστώς του Φιντέλ Κάστρο. Μία γυναίκα και ένας άνδρας με στρατιωτικές στολές φρουρούσαν τους ομιλητές, ενώ τοποθετούσαν και ένα λευκό περιστέρι στον ώμο τους, μια αναφορά στην εμβληματική εικόνα της πρώτης ομιλίας του Κάστρο στην Αβάνα, μετά τον θρίαμβο της Επανάστασης το 1959. Πρόκειται για μια εικόνα που επικύρωσε κατά γενική ομολογία την απόλυτη ηγετική του θέση, καθώς κάποιοι είδαν σε αυτήν μια εγγύηση πολιτικής ειρήνης, έναν Μεσσία, ή ένα αισθητικό έμβλημα του μέλλοντος που θα οικοδομούταν.

Tatlin # 6 Versión La Habana, 2009

Tatlin # 6 Versión La Habana, 2009

Η Τάνια Μπρουγκέρα φτάνει στην Αθήνα για να επανεκτελέσει –ειδικά «για την Ελλάδα»– την πολυσυζητημένη και λογοκριμένη συμμετοχική περφόρμανς “Tatlin’s Whisper #6 (Εκδοχή για την Ελλάδα)”. Δίνοντας για ένα λεπτό το μικρόφωνο σε μέλη του ελληνικού κοινού για να μιλήσουν ελεύθερα για οποιοδήποτε θέμα, υπό την συνοδεία οργάνων ασφαλείας, όπως πρωτοέκανε στην Αβάνα του Κάστρο το 2009, «Ο Ψίθυρος του Τάτλιν #6» θα κλείσει το πρόγραμμα των εικαστικών στο Summer Nostos Festival, την Κυριακή 25 Ιουνίου, στις 18:30, στην Αγορά του ΚΠΙΣΝ, υποδεικνύοντας την ελεύθερη έκφραση και την ενεργή συμμετοχή ως τη μόνη ελπίδα για την κοινωνική αλλαγή, αποτίοντας φόρο τιμής στους αγώνες του ελληνικού λαού και στη δημοκρατία, αλλά και ενθαρρύνοντας τον στοχασμό επί των πρόσφατων δοκιμασιών της, όπως και την κριτική της εξουσίας. Προφανώς τα ίδια στοιχεία, οχήματα ελπίδας και φόβου, θα προκαλέσουν διαφορετικές αντιδράσεις σε έναν διαφορετικό χρόνο και τόπο. Το πώς θα εκληφθούν στην παρούσα ελληνική πραγματικότητα θα αποτελέσει ένα είδος σημειωτικής δημοσκόπησης ενός πολιτικού σώματος που βρίσκεται σε μια παρατεταμένη κρίση.

 "Untitled (Havana, 2000)"

“Untitled (Havana, 2000)”

Το Tatlin’s Whisper #6 ανήκει σε μια σειρά πολιτικών επιτελεστικών έργων, τα οποία η καλλιτέχνης ονομάζει «τέχνη συμπεριφοράς» που αποπλαισιώνει μια πράξη. Στόχος τους είναι η από-αναισθητοποίηση των εικόνων των ΜΜΕ και ο μετασχηματισμός του κοινού της τέχνης σε ενεργούς πολίτες. Το όνομά τους προέρχεται από τον Ρώσο κονστρουκτιβιστή Βλαντιμίρ Τάτλιν, ο οποίος σχεδίασε, αλλά ποτέ δεν ολοκλήρωσε, το επικό Μνημείο του στη Τρίτη Διεθνή το 1920, σαν μία αναφορά στην αποτυχία των σοσιαλιστικών επαναστατικών ουτοπιών και στην ελπίδα για κοινωνικό μετασχηματισμό, κάτι που και η δουλειά της Μπρουγκέρα επιχειρεί να ενεργοποιήσει.

Οι σχέσεις της Μπρουγκέρα με τις κουβανικές αρχές έφτασαν σε οριακό σημείο όταν μια ακόμη εκδοχή του “Tatlin’s Whisper #6” στην Πλατεία της Επανάστασης στην Αβάνα είχε προγραμματιστεί δύο εβδομάδες μετά την ανακοίνωση της αποκατάστασης των σχέσεων Κούβας-ΗΠΑ, στις 30 Δεκεμβρίου 2014. Οι κουβανικές δυνάμεις ασφαλείας συνέλαβαν ή επέβαλαν κατ΄οίκον περιορισμό σε μεγάλο αριθμό αντιφρονούντων, ανάμεσά τους και η καλλιτέχνις Τάνια Μπρουγκέρα, η οποία επρόκειτο να οργανώσει δημόσια εκδήλωση, όπου οι πολίτες θα μπορούσαν να εκφράσουν ελεύθερα και ειρηνικά τις απόψεις τους για τη χώρα και το μέλλον της.

General Strike, 2010

General Strike, 2010

«’Εγιναν συλλήψεις και κατ΄οίκον περιορισμοί, έχουμε επιβεβαιώσει δέκα συνολικά», δήλωσε τότε στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο αντιφρονών Ελισάρντο Σάντσες, ενώ η μπλόγκερ Γιοάνι Σάντσες ανακοίνωσε στην ενημερωτική ιστοσελίδα “14ymedio” ότι βρίσκεται αποκλεισμένη στο σπίτι της από πράκτορες ασφαλείας και ότι ο σύζυγός της συνελήφθη έξω από το κτίριο μαζί με τον αντιφρονούντα Ελιέσερ Αβίλα.

Οι συλλήψεις πραγματοποιήθηκαν δύο εβδομάδες μετά την ιστορική ανακοίνωση της Ουάσινγκτον για την έναρξη διαδικασίας με στόχο της εξομάλυνση των αμερικανο-κουβανικών σχέσεων, μέσω της οποίας η Αβάνα εξασφάλισε τη δέσμευση του προέδρου Μπαράκ Ομπάμα για την έναρξη διαπραγματεύσεων με στόχο την άρση του αμερικανικού εμπάργκο κατά της Κούβας. Το κύμα των συλλήψεων αναζωπύρωσε τις επικρίσεις όσων αποδοκίμαζαν την προσέγγιση αυτή, ανάμεσά τους και πολλά μέλη του Κονγκρέσου, που θεωρούσαν ότι οι ΗΠΑ θα έπρεπε πρώτα να εξασφαλίσουν ότι η Αβάνα θα προχωρήσει σε υποχωρήσεις σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

H καμπάνια του ΜοΜΑ για την απελευθέρωση της Τάνια Μπρουγκέρα

H καμπάνια του ΜοΜΑ για την απελευθέρωση της Τάνια Μπρουγκέρα

Ο πρόεδρος της Κούβας, Ραούλ Κάστρο, δήλωσε έτοιμος να συζητήσει τα πάντα με τις ΗΠΑ, επισημαίνοντας ότι δεν πρόκειται να αλλάξει την πολιτική του και τονίζοντας ότι η Κούβα δεν θα υποχωρήσει ως προς τις σοσιαλιστικές της αρχές, ενώ το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ ανακοίνωσε ότι «Είμαστε πολύ ανήσυχοι από τις τελευταίες πληροφορίες για συλλήψεις μελών και ειρηνικών ακτιβιστών της κοινωνίας των πολιτών. Καταδικάζουμε με δριμύτητα τη συνέχιση από την κουβανική κυβέρνηση και τη συχνή προσφυγή στις αυθαίρετες συλλήψεις, βίαιες σε ορισμένες περιπτώσεις, για τη φίμωση της κριτικής, για την καταστολή των ειρηνικών συγκεντρώσεων και της ελευθερίας της έκφρασης και για τον εκφοβισμό των πολιτών».

Η Τάνια Μπρουγκέρα απελευθερώθηκε στις 2 Ιανουαρίου 2015, ενώ χιλιάδες καλλιτέχνες παγκοσμίως υπέγραψαν ανοικτή επιστολή προς τον Ραούλ Κάστρο, ζητώντας την απελευθέρωσή της. Στην επιστολή έγραφαν: «Πιστεύουμε ακράδαντα ότι η κράτησή της και η κατάσχεση του διαβατηρίου της στην Κούβα είναι ακατάλληλες απαντήσεις σε ένα έργο τέχνης που απλώς επεδίωκε να ανοίξει χώρο για δημόσια συζήτηση». Η κυβέρνηση της Κούβας της επέστρεψε το διαβατήριο στις 10 Ιουλίου 2015, έξι μήνες μετά τη δήμευσή του.

Η Τάνια Μπρουγκέρα, η οποία μοιράζει τη ζωή της ανάμεσα στην Κούβα και τις Ηνωμένες Πολιτείες, συνεχίζει να κάνει έργα που περιστρέφονται γύρω από θέματα εξουσίας και ελέγχου, ενώ πολλά από τα έργα της είναι συνδεδεμένα με την ιστορία της πατρίδας της. Από το 2011 ασχολείται με θέματα και έργα σχετικά με τη μετανάστευση, στο  Immigrant Movement International.

Έχει συμμετάσχει σε πολυάριθμες διεθνείς εκθέσεις, όπως η Documenta 11 (2002), η Bienal Iberoamericana στη Λίμα, Περού (2002), στη Μπιενάλε της Κωνσταντινούπολης (2003), στη Μπιενάλε της Σαγκάης (2004),  στη Μπιενάλε Gwangju στο Gwangju της Κορέας ), στη Μπιενάλε της Βενετίας το 2015. Ίδρυσε το πρόγραμμα Arte de Conducta (Behavior Art) στο Instituto Superior de Arte, στην Αβάνα της Κούβας.

Το έργο της έχει παρουσιαστεί στην Tate Modern του Λονδίνου, στο Guggenheim και το MoMA της Νέας Υόρκης, μεταξύ άλλων. Η Μπρουγκέρα ίδρυσε πρόσφατα το Hannah Arendt International Institute for Artivism, στην Αβάνα –μία σχολή, εκθεσιακό κέντρο και δεξαμενή σκέψης για ακτιβιστές καλλιτέχνες και Κουβανούς. Η δουλειά της βρίσκεται στις μόνιμες συλλογές πολλών ιδρυμάτων σε όλο τον κόσμο, όπως το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης και το Μουσείο Τεχνών Μπρονξ στη Νέα Υόρκη και το Museo Nacional de Bellas Artes de La Habana στην Κούβα.

Info:

Only Connect! Tania Bruguera – “Tatlin’s whisper #6”| Κυριακή 25 Ιουνίου, στις 18:30 | Summer Nostos Festival στο ΚΠΙΣΝ