Η «πανηγυρική» πρώτη συνεργασία των δύο ιστορικών θεάτρων, Εθνικού και Θεάτρου Τέχνης, ορίστηκε εξαρχής με την απόπειρα ενός δύσκολου εγχειρήματος, τη σκηνική μεταφορά της τριλογίας -σε ισάριθμες παραστάσεις- των «Ακυβέρνητων Πολιτειών» του Στρατή Τσίρκα. Η παράσταση του πρώτου μέρους, της «Λέσχης», στη σκηνοθεσία της Έφης Θεοδώρου, δικαιώνει σε ικανό βαθμό τους εμπνευστές της απόπειρας.

Η μεταφορά της λογοτεχνίας στο σανίδι, αν και ιδιαιτέρως προσφιλής, είναι, ούτως ή άλλως, βήμα σε κινούμενη άμμο, καθώς καλούνται να συνεργαστούν δύο εκ διαμέτρου διαφορετικά αισθητικά είδη: αυτό της αφήγησης με αυτό της δράσης. Πέραν των εκφραστικών μέσων, προκύπτει, επίσης, το (βασικό) θέμα του σκηνικού χρόνου· εξορισμού περιορισμένος -ακόμη και στην περίπτωση των πολύωρων παραστάσεων-, πόσα από τα γεγονότα ή τα πλέγματα σχέσεων που εξιστορεί το λογοτεχνικό κείμενο μπορεί να χωρέσει μέσα του; Μια πολύ καλή δουλειά στη δραματουργία είναι απαραίτητη, ώστε να μην υπάρχουν απώλειες σε θέματα ρυθμού και δραματικής οικονομίας, αλλά ούτε, φυσικά, ζημία στην απεικόνιση του έργου, που, ως έργο τέχνης, φέρει συγκεκριμένο αισθητικό και ιδεολογικό περιεχόμενο – έστω κι αν σε αυτήν την απεικόνιση λαμβάνεται πια ως γνώμονας, λιγότερο ή περισσότερο αναλόγως της περίπτωσης, και η οπτική γωνία του σκηνοθέτη.

Ακυβέρνητες πολιτείες: Η Λέσχη

Φυσικά, υπάρχουν περιπτώσεις και περιπτώσεις λογοτεχνικών κειμένων, άλλα φαίνεται να «έχουν γεννηθεί» για τη σκηνή, ή εν πάση περιπτώσει να προσαρμόζονται εύκολα σε αυτή, άλλα βάζουν δύσκολα στους συντελεστές. Οι «Ακυβέρνητες Πολιτείες» ανήκουν, σίγουρα, στη δεύτερη.

Ο Τσίρκας έχει τη δική του παρουσία στην παράσταση

Κατ’ αρχήν πολυπρόσωπο, με πολλές εστίες δράσης και σχέσεων, έστω κι αν η πλοκή εκτυλίσσεται με επίκεντρο το βασικό ήρωα, με ιδιαίτερη αφηγηματική τεχνική και βαρύνουσα σημασία, τόσο αισθητικά -με τη θέση που κατέχει στη μεσοπολεμική λογοτεχνία- όσο και ιδεολογικά -έργο της «αριστερής διανόησης», το οποίο όμως στοίχισε τη διαγραφή του Τσίρκα από το ΚΚΕ, καθώς αρνήθηκε να το αποκηρύξει-, απαιτεί μια πολυεπίπεδη δουλειά.

Η παράσταση που παρουσίασαν τα δύο θέατρα εκμεταλλεύεται κατ’ αρχήν την ομαδική, ζωντανή συνθήκη του θεατρικού γεγονότος προς όφελός της. Από την αρχή ως το τέλος κυριαρχεί η ομαδικότητα, μια ατμόσφαιρα «μοιράσματος» μεταξύ των ηθοποιών, που δεν εγκαταλείπουν στιγμή τη σκηνή, ενώ πολλές από τις σκηνές εμπλουτίζονται μέσα από και χάρη στη συνεργασία και συνύπαρξή τους: από ένα σκηνικό αντικείμενο που θα αλλάξει χέρια, ένα άγγιγμα ή ένα βλέμμα που θα σηματοδοτήσει την αλλαγή της δράσης, ακόμη και από την επί σκηνής ζωγραφική του σκίτσου που φιλοτεχνεί ο Θανάσης Δήμου, ένα χειροπιαστό, εικαστικό ενθύμιο-αποτύπωμα της πόλης της Ιερουσαλήμ και της παράστασης.

Ακυβέρνητες πολιτείες: Η Λέσχη

Η παράσταση έχει δομηθεί γύρω από μια βασική συνθήκη, την επιθυμία να συμπεριλάβει στη σκηνική δράση όχι μόνο την ιστορία, αλλά και ό,τι την αφορά, τα σχετικά με τη δημιουργία της. Εκμεταλλευόμενη το ότι στη θεατρική συνθήκη μπορεί να γίνει «επαναδιαπραγμάτευση» του βιβλίου με επιπλέον υλικό, η παράσταση προσφέρει στο θεατή, παράλληλα με τη δραματοποίηση της ιστορίας, πληροφορίες που αφορούν τη συγγραφή της. Έτσι, είτε ως ηχητικό ντοκουμέντο, είτε μέσω των ηθοποιών, ο Τσίρκας έχει τη δική του παρουσία στην παράσταση· αρχικά για να πληροφορήσει για τη συνθήκη που γέννησε το βιβλίο -τη διαμονή του δηλαδή, εν έτει 1942, σε μια πανσιόν της Ιερουσαλήμ, που στάθηκε, κατά τα λεγόμενά του, «ένα πρωτοφανές παρατηρητήριο» ανθρώπων και εθνοτήτων· αργότερα για να μεταδώσει την αγωνία του όταν πια εκδόθηκε το βιβλίο, εν αναμονή των πρώτων κρίσεων· φυσικά, δίνεται χώρος και στην εξιστόρηση των όσων ακολούθησαν: της πολεμικής που δέχτηκε από τους λογοτεχνικούς κύκλους και, κυρίως, από τα επίσημα στελέχη του ΚΚΕ, που θεώρησαν το βιβλίο «συκοφαντικό».

Τα ντοκουμέντα αυτά λειτουργούν συμπληρωματικά στην παράσταση, σαν κάποιο Παράρτημα που θα υπήρχε στο τέλος του βιβλίου, αλλά σε καμία περίπτωση δεν προκαλούν άρση της θεατρικότητας, ούτε ζημιώνουν τη δύναμη της ιστορίας αυτής καθ΄αυτής. Η ιστορία κατορθώνει, μέσα από μια μάλλον λιτή σκηνοθετική αντιμετώπιση και χωρίς «βοηθήματα» (όψης, για παράδειγμα, καθώς το σκηνικό μένει απαράλλαχτο από την αρχή ως το τέλος: ένας καναπές, ένα γραφείο, ένα πιάνο, μερικές βιβλιοθήκες) να επιβληθεί με τη δύναμη και τη ζωντάνια της. Τα κυρίαρχα μοτίβα της «Λέσχης», ο έρωτας και η σαρκική έκφρασή του, που φτάνει να λειτουργήσει και σε συμβολικό επίπεδο, ο έκδηλος, «θερμόαιμος» ουμανισμός του ήρωα/συγγραφέα που ορίζει και τη στάση του στους κοινωνικούς αγώνες, ξεδιπλώνονται επί σκηνής με ενέργεια και διαφαινόμενη αλήθεια.

Ακυβέρνητες πολιτείες: Η Λέσχη

Ο λόγος του συγγραφέα επικοινωνείται καθαρά από τους ηθοποιούς, οι οποίοι μεταδίδουν με διαύγεια τα περιγράμματα των ρόλων τους, ακόμη και στην περίπτωση του κεντρικού ήρωα, ο οποίος μοιράζεται σε τέσσερις ηθοποιούς (αν και κατά το μεγαλύτερο μέρος ερμηνεύεται -με θέρμη- από τον Δημήτρη Πασσά). Η εναλλαγή αφήγησης και δράσης είναι συνεχής, ενώ συχνά η σκηνοθεσία καταφεύγει στη διχοτόμηση αφηγητή και δρώντος προσώπου, κυρίως όσον αφορά τον κεντρικό ήρωα: άλλος αναλαμβάνει την αφήγηση και άλλος, ταυτόχρονα, το λόγο ή/και τη δράση. Πρόκειται, μάλλον, για τον τρόπο που επέλεξε η σκηνοθεσία να αποδώσει την ιδιαίτερη αφηγηματικότητα του βιβλίου -ο αφηγητής αλλάζει από κεφάλαιο σε κεφάλαιο και από βιβλίο σε βιβλίο-, και μάλλον για το μοναδικό «εμφανές» σκηνοθετικό εύρημα.

Δεν μπορεί, βέβαια, να υποστηρίξει κανείς πως η παράσταση δεν στερείται, σε λίγες μόνο στιγμές, δραματουργικής διαύγειας, ή ότι δεν καταφεύγει στην επίσπευση και την αφαίρεση, κάτι που οφείλεται προφανώς στην πυκνότητα του έργου – ενώ, όσον αφορά την τελική εκτίμηση, υπάρχει και ο παράγοντας της προσωπικής προτίμησης, για όσους έχουν ήδη γνώση του βιβλίου. Καθώς κάθε αναγνώστης αναπτύσσει μια προσωπική σχέση μαζί του, ξεχωρίζει τα δικά του αγαπημένα πεδία, δημιουργεί τις δικές του εικόνες και αισθήσεις, το αν η εικόνα που μεταφέρει ο σκηνοθέτης ταιριάζει και συμπορεύεται με τη δική του είναι κάτι που βρίσκεται στον «αέρα». Παρ’ όλ’ αυτά, παραμένει αδιαμφισβήτητο, θεωρώ, πως η συνολική δουλειά του Εθνικού Θεάτρου και του Θεάτρου Τέχνης, με την αισθητική, την ομοιογένεια και την ατμόσφαιρά της, δεν μπορεί παρά να χαρακτηρισθεί εξόχως γοητευτική, αντάξια -έστω και ως σκηνικό «αντίγραφο»- του πρωτότυπου.

Info παράστασης:

Ακυβέρνητες πολιτείες: Η Λέσχη | 17 Μαρτίου – 28 Μαΐου 2017 | Θέατρο Τέχνης – Υπόγειο