Κείμενο: Άννα Σταυροπούλου

– Με την πολύτιμη συνδρομή της επιμελήτριας Μάριον Σιαμπάκου, την οποία ευχαριστώ θερμά –

 

«Η documenta δεν είναι το Κάσελ. Το Κάσελ είναι η documenta», μου έλεγε ο δήμαρχος της πόλης, Bertram Hilgen, στο μεγάλο πάρτι της documenta στο Δημαρχείο. Το Κάσελ είναι μια μικρή πόλη της Γερμανίας με 200.000 κατοίκους και παραδοσιακά βαριά βιομηχανία. Καταστράφηκε ολοσχερώς στον πόλεμο ακριβώς λόγω της βιομηχανίας της αυτής, που εφοδίαζε τον γερμανικό στρατό τότε και ξαναχτίστηκε από τις στάχτες της. Κάθε πέντε χρόνια λοιπόν, από το 1955 που ο καλλιτέχνης Arnold Bode ίδρυσε τη documenta, η πόλη ζει στο ρυθμό της. Οι κατάλογοι στα εστιατόρια και τις καφετέριες σε καλωσορίζουν στη documenta. Μέχρι και οι ξαπλώστρες στις ταράτσες είναι στο μοτίβο της documenta.

Ο Παρθενώνας των απαγορευμένων βιβλίων από ψηλά

Ο Παρθενώνας των απαγορευμένων βιβλίων από ψηλά

Η Αθήνα και το ελληνικό στοιχείο είναι πανταχού παρόντα: Στα έργα τέχνης, στις επιγραφές, στα συνθήματα, στο διαφημιστικό υλικό και βέβαια στο έμψυχο δυναμικό, καθώς είναι πάρα πολύς ο κόσμος που ήρθε από την Αθήνα, οι καλλιτέχνες, οι δημοσιογράφοι, οι συνεργάτες της documenta, καθιστώντας σχεδόν το πιο φυσιολογικό πράγμα στον κόσμο το να ακούς δίπλα σου ελληνικά ή να συναντάς έναν γνωστό σου στο δρόμο.

Ξαπλώστρες στην ταράτσα πολυκαταστήματος

Ξαπλώστρες στην ταράτσα πολυκαταστήματος

Την ξενάγησή μας έχει αναλάβει η επιμελήτρια Μάριον Σιαμπάκου, εκπαιδευμένη συνεργάτιδα της documenta και εξειδικευμένη στη θεματική «τέχνη και πολιτική», η οποία μας εξηγεί τη διαφορά της πολιτικής και της στρατευμένης τέχνης. Ξεπερνώντας το μοντέλο της participatory art, της συμμετοχικής τέχνης, όπου πατάς κουμπάκια, αλλά ουσιαστικά παραμένεις θεατής, το ζητούμενο εδώ είναι το μοντέλο του active citizenship (του ενεργού πολίτη), μας λέει. Να γίνει μια αναδιανομή, να φανούν τα υποκείμενα που δεν είναι ορατά, που δεν έχουν φωνή στο δημόσιο χώρο.

Ξεκινάμε την περιήγησή μας με μια υπόγεια διαδρομή: Μέσα από μια σήραγγα που θα μπορούσε να είναι η πύλη εισόδου στην έκθεση, μπαίνουμε στον παλιό κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό του Κάσελ. Η σήραγγα είχε διανοιχθεί το 1968 και έκλεισε το 2005. Σε μια πρώην στοά καταστημάτων βρίσκονται τα απομεινάρια μιας βανδαλισμένης εγκατάστασης με έναν χάρτη του Κάσελ από χρωματιστές γυάλινες ψηφίδες και προβολές και εγκαταστάσεις σχετικές με την εκπαίδευση και τη μάθηση. Κάτω, στις παλιές αποβάθρες, κυριαρχεί η αίσθηση της παροδικότητας, του transit, με έργα τέχνης που μοιάζουν πρόχειρα αφημένα εκεί, σαν να έχουν μόλις φτάσει ή πρόκειται να αναχωρήσουν.

Το έργο του Ζάφου Ξαγοράρη

Το έργο του Ζάφου Ξαγοράρη

Βγαίνοντας στην επιφάνεια, το πρώτο που αντικρίζουμε είναι μια μεγάλη επιγραφή «Χαίρετε», έργο του εικαστικού Ζάφου Ξαγοράρη. Το 1916, εν μέσω του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο γερμανικός στρατός αιχμαλώτισε 7.000 Έλληνες στρατιώτες που πέρασαν από το σταθμό και τους μετέφερε στο στρατόπεδο του Γκέρλιτς, στα σύνορα με την Πολωνία, όπου παρέμειναν τρία χρόνια σ’ ένα ιδιότυπο καθεστώς αιχμαλώτου-φιλοξενουμένου.

Η Ελλάδα τότε ήταν ακόμα ουδέτερη, δεν είχε εισχωρήσει στον άξονα της Αντάντ, αλλά διαβλεπόταν ότι θα το κάνει. Εκεί οι αιχμάλωτοι εξέδιδαν εφημερίδα, εκπαιδεύονταν, αμείβονταν ίσα με τους ντόπιους, αλλά και αποτέλεσαν αντικείμενο ερευνών και μελέτης ως περιπτώσεις ως προς τον πολιτισμό ή τη γλώσσα τους, σε ένα αμφίσημο μοντέλο μάθησης, χειραφέτησης κι ελέγχου μαζί. Παράλληλα, ακούμε ηχογραφημένα ρεμπέτικα τραγούδια της εποχής, από τις πρώτες ηχογραφήσεις που είχαν γίνει στο Γκέρλιτς.

Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και Fridericianum

Μουσείο Φυσικής Ιστορίας και Fridericianum

Έξω πια, στην πόλη, κατεβαίνουμε τα σκαλάκια, το Treppenhaus, που ήταν ο πρώτος πεζόδρομος στη Γερμανία και φτάνουμε στο πρώτο παγκοσμίως κτίριο που το 1779 χτίστηκε για να στεγάσει δημόσιο μουσείο και κύριο εκθεσιακό χώρο της έκθεσης, το Fridericianum. Μόνο που κάτι έχει αλλάξει με τη γνωστή επιγραφή: Ακριβώς με την ίδια γραμματοσειρά, το “Fridericiamum” έχει γίνει “Being safe is scary” (Το να είσαι ασφαλής είναι τρομακτικό). Το έργο ανήκει στην Banu Cennetoǧlu, χημικός που έγινε δημοσιογράφος, τάχθηκε δημοσίως υπέρ των Κούρδων, συνελήφθη, βασανίστηκε και το 1995 εντάχθηκε στο αντάρτικο.

Το ΕΜΣΤ στο Fridericianum

Το ΕΜΣΤ στο Fridericianum

Στο μουσείο Fridericianum φιλοξενείται το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ). Η έκθεση με τον τίτλο «Αντίδωρον» περιλαμβάνει 82 καλλιτέχνες και 180 έργα, ανάμεσά τους των Κανιάρη, Κουνέλλη, Αλεξίου, Τάκη, Ψυχοπαίδη, Μπότσογλου, Λογοθέτη, Ψυχούλη, ή το έργο της Cecilia Vicuna με τα quipoems της εντυπωσίασε στην Αθήνα. Δίπλα από το Fridericianum βρίσκεται άλλος ένας εμβληματικός χώρος, το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, που υπήρξε παλιά το πρώτο θέατρο της χώρας με σταθερή βάση.

Παρθενώνας των απαγορευμένων βιβλίων

Παρθενώνας των απαγορευμένων βιβλίων

Κι έτσι έχουμε φτάσει πια στο πιο κεντρικό σημείο της πόλης, στη Friedrichsplatz, όπου δεσπόζει ο Παρθενώνας των απαγορευμένων βιβλίων, το έργο της αργεντινής καλλιτέχνιδας Marta Minujin. Μετά από ανοικτό κάλεσμα και παράλληλη έρευνα, συγκεντρώθηκαν βιβλία απ’ όλο τον κόσμο, τα οποία σε κάποια χώρα, κάποια εποχή, για κάποιο λόγο, είχαν απαγορευτεί ή λογοκριθεί.

Από Σαλμάν Ρούσντι και Μαρκ Τουαίην μέχρι Μπέρτολντ Μπρεχτ και … Χάρυ Πότερ. Το έργο είναι σε φυσικό μέγεθος σε μεταλλικές σκαλωσιές και με τις κολόνες του ντυμένες με τα βιβλία και βέβαια κυριαρχεί στο χώρο, έναν χώρο που άλλωστε επί ναζιστικού καθεστώτος το 1933 είχαν συγκεντρωθεί και καεί βιβλία. Ξεκίνησε με 25.000 βιβλία, αλλά διαρκώς εμπλουτίζεται ως έργο εν εξελίξει, προκειμένου να καλυφθούν ίσως και οι υπόλοιποι 14 κίονες. Τις μέρες με καλό καιρό ο κόσμος μαζεύεται στα υπαίθρια τραπεζοκαθίσματα των γύρω καφέ χαζεύοντας το νέο απόκτημα.

Το έργο του Daniel Knorr στο Zwehrentor

Το έργο του Daniel Knorr στο Zwehrentor

Λίγο παρακάτω, στον πυργίσκο Zwerentor, ο Ρουμάνος καλλιτέχνης Daniel Knorr δημιούργησε το Expiration Moving Manifest, όπου από την έναρξη της έκθεσης τον Απρίλιο στην Αθήνα, πυκνός λευκός καπνός βγαίνει τις ώρες λειτουργίας της documenta. Ο καπνός συμβολίζει το κάψιμο των βιβλίων από τους Ναζί, παίζει όμως και με την αλληγορία του Habemus Papam. Habemus documenta! Απ’ ό,τι μας εξηγούσε ο δήμαρχος της πόλης, τις πρώτες μέρες η αστυνομία και η πυροσβεστική λάμβαναν καθημερινά πολλές κλήσεις για να σβήσουν την υποτιθέμενη πυρκαγιά.

Στην ίδια πλατεία, ο διάσημος εικαστικός και εκπρόσωπος του κινήματος Fluxus art, Joseph Beuys, κατά την documenta 7 είχε κάνει το έργο 7.000 Eichen, επτά χιλιάδες βελανιδιές δηλαδή. Δώρισε 7.000 δέντρα με την προϋπόθεση ότι δίπλα σε κάθε δέντρο που φυτευόταν στην πόλη, θα τοποθετούνταν και μια πέτρα από βασάλτη, από αυτές που σωρεύονταν στην Friedrichsplatz, θυμίζοντας τα ερείπια της βομβαρδισμένης πόλης. Το έργο διήρκεσε μια πενταετία με τα πρώτα και τελευταία δέντρα να φυτεύονται μπροστά από το Fridericianum.

Οι Σωλήνες του Hiwa K.

Οι Σωλήνες του Hiwa K.

Κάτω από τη Friedrichsplatz περνάμε από τους Σωλήνες του ιρακινού καλλιτέχνη Hiwa Κ., ο οποίος έχει φιλοτεχνήσει ένα από τα πιο ενδιαφέροντα υπαίθρια έργα. Μια κατασκευή από τεράστιους μπετονένιους σωλήνες, τους οποίους φοιτητές της Σχολής Εφαρμοσμένων Τεχνών μετέτρεψαν σε μικρά σπιτάκια. Οι σωλήνες αποδίδουν, σε μια βέβαια πιο εκλεπτυσμένη φόρμα, τη ζωή που ο ίδιος έκανε για καιρό μέσα σε σωλήνες κοντά στο λιμάνι της Πάτρας, προσπαθώντας να βρει τρόπο διαφυγής προς την κεντρική Ευρώπη.

Στη μια άκρη του κεντρικού εμπορικού δρόμου Friedrichstrasse βρίσκεται η Königsplatz, όπου ο νιγηριανός καλλιτέχνης Olu Ognibe έχει τοποθετήσει έναν οβελίσκο με την επιγραφή στα γερμανικά «Ήμουν ξένος και με δέχτηκες» από τη Βίβλο. Κάτι που ορισμένοι εκλαμβάνουν ως ευγνωμοσύνη, αλλά θα μπορούσε να είναι και μια υπενθύμιση.

Grimmwelt

Grimmwelt

Περνάμε απ’ το σπίτι και το παλιό μουσείο των αδερφών Γκριμ και βλέπουμε τη θέα της πόλης από την ταράτσα του εντυπωσιακού κτιρίου του νέου βιωματικού μουσείου Grimmwelt, που άνοιξε πριν από ένα χρόνο περίπου και δίνει έμφαση στη λιγότερο γνωστή σ’ εμάς, αλλά εν τέλει κύρια ενασχόληση των αδερφών Γκριμ, που ήταν η δημιουργία ενός λεξικού της γερμανικής γλώσσας.

Παραδίπλα, περνάμε δύο σκεπασμένα κτίρια με τα σακιά που είχαμε δει να ράβονται στην πλατεία Συντάγματος. Ο Ibrahim Mahama από τη Γκάνα αγοράζει κουρελιασμένους σάκους από γιούτα, προσφέροντας καινούριους σάκους. Οι σάκοι αυτοί χρησιμοποιούνται κυρίως σε φυτείες καφέ για συσκευασία προϊόντων, συμβολίζοντας την εργασιακή εκμετάλλευση, αλλά χρησιμεύουν και ως κουρτίνες, ρούχα ή διακοσμητικά. Τα κτίρια που κάλυψε στο Κάσελ είναι παλιά φυλάκια, απομεινάρια από ένα παλάτι που τα σχέδια ανέγερσής του διακόπηκαν από τους ναπολεόντειους πολέμους στις αρχές του 19ου αιώνα. Η λεωφόρος αυτή, όπου έχει τοποθετηθεί και το περίφημο άγαλμα του Ηρακλή, συνδέει το σταθμό με το κέντρο της πόλης και αποπνέει μια μπαρόκ αισθητική που είχε εμπνεύσει το ναζιστικό καθεστώς να την περιλάβει στα μεγαλόπνοα σχέδιά του για την τέλεση παρελάσεων και άλλων βαρύγδουπων τελετών.

Επόμενος σταθμός μας είναι η Neue Galerie που φιλοξενεί έργα κυρίως ζωγραφικής και γλυπτικής, όχι μόνο από τη documenta 14, με έντονη τη θεματική των έμφυλων ταυτοτήτων που εντάσσεται άλλωστε στην προβληματική των αόρατων υποκειμένων, που αναφέρεται παραπάνω.

8 Kunstnationen στη Neue Galerie

8 Kunstnationen στη Neue Galerie

Περνώντας από το διάδρομο με τα οκτώ μαρμάρινα γυναικεία αγάλματααλληγορίες των εθνών της κλασικής τέχνης, ακούμε τους ψιθύρους του Pope.L, από τη διάσημή του Whispering campaign, διακριτική μεν, αλλά και πανταχού παρούσα στην Αθήνα και στο Κάσελ.

Pelagie Gbaguidi, "The missing link. Dicolonisation education by Mrs Smiling Stone " στη Neue Galerie

Pelagie Gbaguidi, “The missing link. Dicolonisation education by Mrs Smiling Stone ” στη Neue Galerie

Κοντά στη Neue Galerie, ο άμαχος πληθυσμός της πόλης μετέχοντας στην ανοικοδόμηση του Κάσελ, δημιούργησε με γη από τα ερείπια και με δενδροφυτεύσεις ένα ειδυλλιακό ύψωμα της πόλης, τη λεγόμενη Καλή θέα, Schöne Aussicht. Σε ένα άλλο ειδυλλιακό κομμάτι της πόλης, βρίσκεται η Orangerie με το ωραίο πάρκο της, όπου έχει εγκατασταθεί ένα όχι και τόσο ειδυλλιακό έργο: Είναι ο Μύλος του Αίματος του μεξικανού Antonio Vega Macotela, ένας λειτουργικός μύλος σαν αυτούς που χειρίζονταν οι αυτόχθονες κι έπειτα Αφρικανοί σκλάβοι για το κόψιμο των μεταλλικών νομισμάτων.

Καλή θέα, Schöne Aussicht

Καλή θέα, Schöne Aussicht

Σε μια δύσκολη περιοχή της πόλης βρίσκεται η Neue Neue Galerie, όπως μετονόμασε το παλιό Ταχυδρομείο η documenta. Εκεί φιλοξενούνται κυρίως έργα που καταπιάνονται με το φεμινισμό και τη μετα-αποικιακή θεωρία, όπως η τοιχογραφία του Αυστραλού Gordon Hookey, με τις ρίζες του στους Αβορίγινες ή τα κεφάλια ταράνδων της Máret Ánne Sara που μας διηγείται την ιστορία της μαζικής θανάτωσης ζώων με εντολές του Νορβηγικού κράτους, ενώ παράλληλα βλέπουμε χορευτικά δρώμενα από την ομάδα της Κύπριας χορογράφου – εικαστικού, Μαρίας Χασάπη.

Σε άλλη μια δύσκολη περιοχή με μεγάλη ανεργία στα βόρεια του Κάσελ, στη Nordstadt, βρίσκεται το Schlachthof, το σφαγείο, με κέντρο ένταξης και ένα πολιτιστικό κέντρο, όπου το βράδυ της Παρασκευής γιορτάστηκε η γιορτή της άνοιξης, με μια από τις σκηνές να φιλοξενούν ελληνική μουσική από τους Anonymous του Βερολίνου.

Την περίοδο που ανοίγει η documenta στο Κάσελ, η έκθεση στην Αθήνα διανύει τον τελευταίο μήνα  διοργάνωσής της. Έχω την εντύπωση ότι μετά την αρχική ίσως αμηχανία, η documenta δεν δημιούργησε απλά γέφυρες μεταξύ δύο χωρών, γιατί δεν ήταν αυτό κυρίως το ζητούμενο. Έβγαλε τη γλώσσα σε εκατέρωθεν στερεότυπα, έπαιξε με ιδεολογίες και ιδεοληψίες και διασκέδασε (με) εντυπώσεις.