Στο Τσερνόμπιλ έχουν συμβεί συνολικά 32 συμβάντα που χαρακτηρίζονται ως «ατυχήματα» σύμφωνα με τη Διεθνή Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας. Σύμφωνα με έγγραφα του Ουκρανικού κλάδου της KGB, που δόθηκαν στη δημοσιότητα το 2003 σημειώθηκαν 29 ατυχήματα στην περίοδο μεταξύ 1977 και 1981. Τα ατυχήματα αυτά, αν και σχετικά μικρής έκτασης, κατέδειξαν σφάλματα στην κατασκευή και στον τρόπο λειτουργίας του πυρηνικού εργοστασίου καθώς και παρατυπίες στους κανονισμούς ασφαλείας. Και στις 26 Απριλίου 1986 συνέβη το μεγαλύτερο «ατύχημα». Το Τσερνόμπιλ.

To Πρίπιατ, το πιο κοντινό στο τσέρνομπιλ χωριό πριν το ατύχημα.

To Πρίπιατ, το πιο κοντινό στο Τσερνόμπιλ χωριό πριν το ατύχημα.

Εγκαταλελειμένο σχολείο στο Πρίπιατ. © Gerd Ludwig, 2005

Εγκαταλελειμμένο σχολείο στο Πρίπιατ. © Gerd Ludwig, 2005

«… Λίγο μετά αρχίσαμε να παρατηρούμε τα πουλιά. Όσο υπήρχαν σπουργίτια και περιστέρια στην πόλη, σήμαινε ότι η περιοχή ήταν κατοικήσιμη. Αν έφευγαν ή ακόμα χειρότερα πέθαιναν, θα σήμαινε πως η πόλη μας ήταν κι αυτή μολυσμένη… Μια μέρα βρισκόμουν σε ένα ταξί, όταν ξαφνικά ο οδηγός άρχισε να αναρωτιέται γιατί τα πουλιά έπεφταν στα παρμπρίζ των αυτοκινήτων, λες και ήταν τυφλά. Λες και είχαν τρελαθεί. Λες και αυτοκτονούσαν. Αναρωτιέμαι γιατί γράφονται τόσο λίγα για το Τσερνόμπιλ. Γιατί οι συγγραφείς μας επιμένουν να ασχολούνται με τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τον πόλεμο και δεν ασχολούνται με αυτό. Γιατί απλούστατα δεν μπορούμε να το συγκρίνουμε με καμία άλλη ανθρώπινη εμπειρία ή με οποιαδήποτε άλλη στιγμή της ανθρώπινης ιστορίας». «Τσερνόμπιλ. Για όλους εμάς δε θα υπάρχει άλλος κόσμος. Καταλαβαίνουμε τώρα πως δεν υπάρχει διαφυγή. Έχουμε μια εντελώς διαφορετική εικόνα του κόσμου. Είμαστε μια χαμένη γενιά που ξεπροβάλλει από τον πόλεμο. Μια μπερδεμένη γενιά που ζει αγκαλιά με το Τσερνόμπιλ. Είμαστε χαμένοι, άοπλοι στη συμφορά. Η μοναδική μας σταθερή αναφορά είναι ο ανθρώπινος πόνος. Το ανεκτίμητο κεφάλαιό μας…».

Τσερνόμπιλ

Αυτή είναι μια από τις μαρτυρίες του βιβλίου της Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, «Τσερνόμπιλ, ένα χρονικό του μέλλοντος». Η συγγραφέας που κέρδισε το Νόμπελ λογοτεχνίας το 2015, σπουδαία ακτιβίστρια που μάχεται  για την ελευθερία της έκφρασης, των δικαιωμάτων και της πολιτικής αυτονομίας έγραψε αυτό το βιβλίο-χρονικό, μια περιπλάνηση στην απαγορευμένη ζώνη του Τσερνόμπιλ, με τις φωνές των ανώνυμων μιας από τις μεγαλύτερες καταστροφές που συνέβησαν στην ανθρωπότητα εν καιρώ ειρήνης, το τρομερό ατύχημα της 26ης Απριλίου του 1986 στον πυρηνικό σταθμό της περιοχής. Ο επίσης τιμημένος με το Νόμπελ  Ειρήνης το 1986, καθηγητής, δημοσιογράφος και πολιτικός ακτιβιστής Elie Wiesel, υποστηρίζει ότι ο 20ος αιώνας είναι ο αιώνας της μαρτυρίας, ή αλλιώς της φωνής των ανώνυμων που υπήρξαν θύματα ιστορικών γεγονότων που υπονόμευσαν στο έπακρο τις αξίες του πολιτισμού μας, όπως το Ολοκαύτωμα, τα Γκουλάγκ, οι πολεμικές επιχειρήσεις αμάχων, οι οικολογικές καταστροφές.

Τσερνόμπιλ

Υπάρχουν ακόμα και σήμερα άνθρωποι που προέρχονται από το Τσερνόμπιλ και κρύβουν την καταγωγή τους για να μη τους αποφεύγουν, αγρότες και οικογένειες που ξεριζώθηκαν, ένα ψηφιδωτό  ανθρώπων που μοιάζει με ζοφερή σκηνή μιας προφητείας για την καταστροφή του κόσμου. Υπάρχουν και πολλά παράξενα στο Τσερνόμπιλ -αν μπορεί να τα πει κανείς και έτσι- ένα site που οργανώνει «ασφαλείς» ημερήσιες εκδρομές στην περιοχή που μοιάζει να έχει κοκαλώσει σαν βιβλική πόλη στο χρόνο και υπό τον τίτλο «Νuclear disaster tourism in Ukraine». Κάνοντας το θέμα ρώτησα μερικούς γύρω μου αν θεωρούσαν το Τσερνόμπιλ ή τη Χιροσίμα μεγαλύτερη καταστροφή. Όλοι μου απάντησαν «η Χιροσίμα» και όλοι έκαναν λάθος. Ας επαναλάβουμε το χρονικό με μια σύντομη περιγραφή.

Τσερνόμπιλ

Στις 26 Απριλίου 1986, ο αντιδραστήρας 4 στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ, που βρίσκεται στην Ουκρανία, εξερράγη. Σχεδόν 9 τόνοι ραδιενεργών υλικών – 90 φορές περισσότερο από τη βόμβα της Χιροσίμα – εκτοξεύτηκαν στον ουρανό. Η έκρηξη έγινε γύρω στη μία το πρωί, ενώ η γειτονική πόλη Πρίπιατ κοιμόταν. Μόνο σαράντα ώρες αργότερα, οι κάτοικοι του Πρίπιατ διατάχθηκαν να εκκενώσουν το μέρος και οι περισσότεροι δεν επέστρεψαν ποτέ. Η ζώνη αποκλεισμού των 30 χιλιομέτρων που δημιουργήθηκε γύρω από τον αντιδραστήρα εξακολουθεί να υπάρχει και σήμερα.

Στο πλάνο της ιστορίας του Τσερνόμπιλ μπαίνει η Σοβιετική Κυβέρνηση που αποκρύπτει το περιστατικό από τον υπόλοιπο κόσμο. Μόνο όταν τα επίπεδα ακτινοβολίας διέλυσαν κυριολεκτικά τα συστήματα συναγερμού σε ένα πυρηνικό εργοστάσιο στη Σουηδία, που βρισκόταν πάνω από χίλια μίλια μακριά από το Τσερνόμπιλ, η Σοβιετική Ένωση παραδέχτηκε ότι είχε συμβεί κάποιο ατύχημα. Ωστόσο, οι αρχές προσπάθησαν να κρύψουν την κλίμακα της καταστροφής.

The Babushkas of Chernobyl

The Babushkas of Chernobyl

To 2015, γίνεται ταινία το βραβευμένο βιβλίο της Χόλι Μόρις: Τhe Babushkas of Chernobyl. Μέσα σε ένα τοπίο, τρομακτικό και θανατηφόρο υπάρχουν τρεις κεντρικοί χαρακτήρες, τρεις γυναίκες, σε προχωρημένη ηλικία η Hanna Zavorotyna, η Maria Shovkuta και η Valentyna Ivanivna που επέλεξαν να επιστρέψουν μετά την καταστροφή, αψηφώντας τις αρχές και θέτοντας σε κίνδυνο την υγεία τους. Η ιστορία είναι αξιοθαύμαστη. Η έλξη που ασκούσε το σπίτι τους δεν μπόρεσε να τη νικήσει ο χρόνος. Υπάρχουν και δυο άλλες παράμετροι: η θεραπευτική δύναμη της διαμόρφωσης του πεπρωμένου μας και η υποκειμενική φύση του κινδύνου σε μια περιοχή στην οποία παρεισφρύουν κρυφά επιστήμονες, «stalkers» που αναζητούν συγκινήσεις, φωτογράφοι για να μας δείξουν στη συνέχεια εικόνες μιας μετα-αποκάλυψης φανταστικών εικόνων. Οι τρεις γυναίκες του ντοκιμαντέρ δεν είναι οι μοναδικοί κάτοικοι της περιοχής.

BERLIN, Zvizdal [Holocene #6], [Chernobyl – so far so close].

©Berlin, Zvizdal [Holocene #6], [Chernobyl – so far so close].

Ποιοι είναι οι άνθρωποι που επιμένουν να ζουν σε αγροκτήματα που η ουκρανική κυβέρνηση και οι επιστήμονες θεωρούν επισήμως «ακατοίκητα»; Πώς κατάφεραν και απομονώθηκαν σε ένα εγκαταλελειμμένο τοπίο φυλασσόμενο από στρατιώτες και γεμάτο άγρια ζώα; Και πώς τους έχει επηρεάσει η ακτινοβολία αυτές τις τελευταίες τρεις δεκαετίες; Στο Fast Forward Festival 4, που οργανώνει η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση στην Αθήνα σε λίγες ημέρες, μια άλλη αποκαλυπτική και άγνωστη ιστορία κατοίκησης του ερημωμένου Τσερνόμπιλ έρχεται στο φως.

Bart Baele και Yves Degryse

Bart Baele και Yves Degryse

Οι Bart Baele και Yves Degryse ίδρυσαν την ομάδα Berlin το 2003, στο Βέλγιο, μαζί με την Caroline Rochlitz. Στα πρότζεκτ τους ενσωματώνουν το θέατρο και τον κινηματογράφο, την εικαστικότητα και τη μουσικότητα. Αφετηρία του κάθε έργου τους είναι ένας τόπος, μια περιοχή. Το ντοκιμαντέρ τους για το Ζβίζνταλ, ανήκει σε έναν κύκλο εργασιών τους με τίτλο Holocene («Ολόκαινο», η τρέχουσα γεωλογική εποχή).

Οι Berlin έμαθαν για τους δύο μοναδικούς κατοίκους του ουκρανικού χωριού Ζβίζνταλ από τη Γαλλίδα δημοσιογράφο και κριτικό θεάτρου Cathy Blisson, η οποία όταν σταμάτησε να εργάζεται στο περιοδικό Telerama, αποφάσισε να επιστρέψει στην περιοχή του Τσερνόμπιλ, για την οποία είχε ήδη γράψει στο παρελθόν. Ήταν εκείνη που πρώτη μίλησε στους Berlin και δημιούργησαν μαζί την ταινία για τη ζωή του Πέτρου και της Νάντια. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Greenpeace, περίπου 5 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σήμερα σε περιοχές της Λευκορωσίας, της Ρωσίας και της Ουκρανίας, οι οποίες έχουν μολυνθεί από τη ραδιενέργεια που εκλύθηκε στο Τσερνόμπιλ.

Ο Πέτρος και η Νάντια είναι δυο κάτοικοι που αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή και το σπίτι τους όταν εκκενώθηκαν όλα τα χωριά μια ημέρα μετά το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνόμπιλ. Παραμένουν στο χωριό τους επί 27 χρόνια όταν 350.000 κάτοικοι ξεριζώθηκαν χωρίς πολλές εξηγήσεις και διοχετεύθηκαν σε άλλες περιοχές. Η ακραία ζωή τους αποτελεί την πρώτη ύλη της περφόρμανς/κινηματογραφικής εγκατάστασης των Berlin, που επισκεπτόταν και κινηματογραφούσε, επί πέντε χρόνια, την καθημερινότητα της Νάντια και του Πέτρο στο χωριό-φάντασμα Ζβίζνταλ, στη ραδιενεργό Ζώνη Αποκλεισμού του Τσερνόμπιλ. Το μοναδικό χρονικό μοναξιάς και συντροφικότητας, καταστροφής και επιβίωσης του ζευγαριού των πρωταγωνιστών εκτυλίσσεται έξω από το σπίτι τους, αφού ο όρος για να κινηματογραφηθεί η ζωή τους ήταν να μην μπει ποτέ η κάμερα στο εσωτερικό του σπιτιού.

Σύμφωνα με τη μέθοδο των Berlin, οι οποίοι επί πέντε ολόκληρα χρόνια (2011-15), έπαιρναν ειδική άδεια και τις απαραίτητες προφυλάξεις προκειμένου να επισκέπτονται τη Νάντια και τον Πέτρο, τρεις περιστρεφόμενες μακέτες που απεικονίζουν τη φάρμα του ζευγαριού στο Ζβίζνταλ σε τρεις διαφορετικές εποχές (καλοκαίρι, χειμώνας, φθινόπωρο) είναι τοποθετημένες κάτω από την οθόνη που προβάλλει την ομώνυμη ταινία και, ανά διαστήματα, μέσω μιας GoPro κάμερας, έρχονται σε διάδραση με το κινηματογραφημένο υλικό.

Γιατί άραγε επιμένει να ζει κανείς αυτοεξόριστος σε έναν τόπο-αποθετήριο πυρηνικής ενέργειας, αποκομμένος από κάθε μορφή κοινωνικού ιστού, με την οργιώδη φύση να κατακλύζει τα πάντα και τη μη ορατή, αλλά υπαρκτή απειλή της ραδιενέργειας να τον κυκλώνει ισοβίως; Πώς είναι να φτάνεις στην ηλικία των ενενήντα ετών μακριά από κάθε ίχνος πολιτισμού, χωρίς τρεχούμενο νερό, γκάζι, ηλεκτρικό, τηλέφωνο ή ταχυδρομείο; Τι σημαίνει να έχεις για συντροφιά έναν και μόνον ακόμη άνθρωπο, μία αγελάδα, ένα γέρικο άλογο, μία γάτα, έναν σκύλο και λίγα κοτόπουλα;

«Δεν αναπνέουμε εδώ; Δεν έχουμε να φάμε; Τι κακό μπορεί να μας συμβεί;». Έτσι απαντά η Νάντια, προκαλώντας μας να αναλογιστούμε τη δική μας ζωή και τις δικές μας επιλογές μέσα από τα μυστηριώδη πλάνα των Berlin μέσα σε ένα τοπίο φυσικής και υπαρξιακής ερήμωσης.

Info:

Berlin, Zvizdal [Holocene #6], [Chernobyl – so far so close]. | 10 – 11 Μαΐου 2017, 21:00 | Κεντρική Σκηνή | Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών-Ίδρυμα Ωνάση

Με τους: Nadia & Pétro Opanassovitch Lubenoc
Σύλληψη: Bart Baele, Yves Degryse, Cathy Blisson
Σκηνογραφία: Manu Siebens, Ina Peeters, Berlin
Συνεντεύξεις: Yves Degryse, Cathy Blisson
Κάμερα & Μοντάζ: Bart Baele, Geert De Vleesschauwer
Ηχογραφήσεις: Toon Meuris, Bas de Caluwé, Manu Siebens, Karel Verstreken
Διερμηνεία: Olga Mitronina
Ηχητική Επένδυση & Μείξη Ήχου: Peter Van Laerhoven
Κατασκευή Σκηνικών: Manu Siebens, Klaartje Vermeulen, Dirk Stevens, Kasper Siebens, Kopspel, Rex Tee (πρακτική)
Μηχανικοί: Joris Festjens, Dirk Lauwers
Κλίμακα μοντέλου: Ina Peeters, με τη βοήθεια των Puck Vonk, Rosa Fens και Thomas Dreezen
Γραφικά: Jelle Verryckt
Website: Stijn Bonjean
Επικοινωνία/Παραγωγή: Laura Fierens
Μάνατζμεντ: Kurt Lannoye
Διαχειριστική υποστήριξη: Jane Seynaeve

Συμπαραγωγή: Het Zuidelijk Toneel (Τίλμπεργκ, Ολλανδία), PACT Zollverein (Έσεν, Γερμανία), Dublin Theatre Festival (Δουβλίνο, Ιρλανδία), le CENTQUATRE (Παρίσι, Γαλλία), Kunstenfestivaldesarts (Βρυξέλλες, Βέλγιο), Brighton Festival (Μπράιτον, Αγγλία), BIT Teatergarasjen – House on Fire (Μπέργκεν, Νορβηγία), Künstlerhaus Mousonturm (Φρανκφούρτη, Γερμανία), Theaterfestival Boulevard (Ντεν Μπος, Ολλανδία), Στέγη Ιδρύματος Ωνάση / Fast Forward Festival