Κείμενο: Άννα Σταυροπούλου

Η ελευθερία της έκφρασης μέσω γραπτού ή προφορικού λόγου ή μέσω της τέχνης ανέκαθεν δοκιμαζόταν από ουκ ολίγες απειλές, αφορισμούς, διαδηλώσεις, επιθέσεις. Αυτό όμως που έγινε τον Γενάρη 2015 στο περιοδικό Charlie Hebdo άλλαξε τους συσχετισμούς μια και καλή. Γιατί είναι άλλο να σε αφορίζουν, να σου στέλνουν απειλητικά μηνύματα, να βρίζουν έξω από το θέατρό σου, να σου κατεβάζουν το έργο ή και να σε φυλακίζουν ακόμα, κι άλλο να σε σκοτώνουν. Κι όσοι και να δηλώνουν Charlie, μάλλον δεν είναι αρκετό. Όπως εξάλλου αναφέρουν δημοσιογράφοι του περιοδικού, άνθρωποι που δήλωναν τη συμπαράστασή τους ως Charlie, κατόπιν τους απέφευγαν για λόγους ασφαλείας. Είναι δε ενδιαφέρον να κάνει κανείς μια αποτίμηση του τι έγινε μετά: Το περιοδικό κατηγορείται ότι περιέχει ρατσιστικά στερεότυπα εναντίον περιθωριοποιημένων μελών της γαλλικής κοινωνίας, ενώ προβάλλεται και ο αντίλογος ότι την τελευταία δεκαετία είχε 21 αντιχριστιανικά εξώφυλλα έναντι 7 αντιισλαμικών. Συνεργάτες σε ψυχοθεραπεία, αποχωρήσεις, αναζήτηση νέου αίματος, κατακόρυφη άνοδος του τιράζ και των εσόδων του περιοδικού, ρήξη με τη διεύθυνση του περιοδικού για τη διαχείριση των κερδών κι ένα βραβείο ελεύθερης έκφρασης του American PEN συνοδευόμενο από επιστολή διαφωνούντων μελών. Ποια η διαφωνία; Ότι άλλο είναι να υποστηρίζεις την έκφραση του Charlie Hebdo κι άλλο να την επιβραβεύεις.

charlie
Ο Μωάμεθ κλαίγοντας αναφωνεί «Είναι δύσκολο να σε λατρεύουν ηλίθιοι». Εξώφυλλο Charlie Hebdo, Φεβρουάριος 2006

Υπάρχουν λοιπόν όρια στην ελευθερία της έκφρασης και ποια; Χωρούν εκεί αστερίσκοι, ψιλά γράμματα και «ναι μεν, αλλά»; Πρέπει να αυτολογοκριθείς και να κάνεις προληπτικά πίσω, ώστε να μην προκαλέσεις αναμενόμενες αντιδράσεις και θυμό; Με λίγα λόγια «Όλα μπορούν να λεχθούν ή υπάρχουν εκείνα που δεν λέγονται»; Αυτός είναι ο τίτλος του βιβλίου που μόλις εξέδωσαν η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και οι εκδόσεις Βιβλιόραμα. Αυτό το ερώτημα τέθηκε σε 21 Έλληνες διανοούμενους, καλλιτέχνες, καθηγητές, δημοσιογράφους από τον επιμελητή του βιβλίου, καθηγητή Δημήτρη Χριστόπουλο, ο οποίος εμπνεύστηκε τον τίτλο από ένα «στοχαστικό λαϊκό τραγούδι» του Άκη Πάνου: Αυτά που σου μαρτύρησα/τα ξέχασα και πάνε/και ούτε ξαναγύρισα/σ’ αυτά που σου μαρτύρησα/Εκείνα που δεν λέγονται/αυτά τι να τα κάνω/που δεν αντέχω να τα πω/ούτε να τα πεθάνω! Ο ίδιος λέει στο ελculture: «Το βιβλίο είναι προϊόν σημαντικής δουλειάς, πανεπιστημιακών μαθημάτων, εκδόσεων, παρεμβάσεων και μελέτης εναντίον λογοκρισίας, που ξεκίνησε 2005 με αφορμή την έκθεση Outlook. Ρώτησα ανθρώπους που εκτιμώ, όχι με στόχο να βγει μια γραμμή. Ακόμα κι εγώ, που τους γνώριζα, εξεπλάγην από θέσεις κάποιων! Σημασία έχει κάποιος να σκέφτεται, είτε συμφωνούμε, είτε διαφωνούμε».

Το ενδιαφέρον στο βιβλίο είναι πραγματικά ότι το αντικείμενο που διερευνά είναι συγκρουσιακό και επιδέχεται τόσων ερμηνειών και διαφορετικών εκδοχών, που είναι εξαιρετικά δύσκολο να ταυτιστείς ή και να διαφωνήσεις απόλυτα με τις απόψεις των γραφόντων. Ενδεικτικά: Ο Νίκος Αλιβιζάτος μιλά για ένα μέτρο, που είναι ο μη αιφνιδιασμός του αποδέκτη. Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης επικεντρώνεται περισσότερο στο ισλάμ. Η Θάλεια Δραγώνα στην ανάγκη αποδόμησης των προκαταλήψεων. Ο Αλέξης Οικονομίδης βασίζεται στο ‘αποδοκιμασμένο’ σκίτσο της Αυγής και μιλά για την ιστορία της τέχνης ως μια διαδοχή προκλήσεων και συγκρούσεων.

OLA-MPOROYN-EX
Το εξώφυλλο του βιβλίου «Όλα μπορούν να λεχθούν ή υπάρχουν εκείνα που δεν λέγονται;», σε επιμέλεια Δημήτρη Χριστόπουλου

Τελικά, η ελευθερία έκφρασης είναι απόλυτη; Όχι, απαντά ο Χριστόπουλος. «Όταν εξατομικεύεται μια προσβολή, στοχοποιείται δηλαδή ένα πρόσωπο από προσβλητικές εκφράσεις που του δημιουργούν πόνο, αγανάκτηση ή οδύνη, τότε η ελευθερία της έκφρασης περιορίζεται για να προστατευτεί η προσωπικότητα. Το ερώτημα όμως είναι, αν κάμπτεται κάθε φορά που κάποιος προσβάλλεται. Αν, δηλαδή, στο όνομα μιας γενικευμένης προσβολής που μπορεί να υποστεί ο καθένας, θα πρέπει να συστέλλεται αυτοδίκαια η ελευθερία της έκφρασης».

Ο καθηγητής Ανδρέας Τάκης που έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης, στο δικό του κείμενο αναφέρεται στην αυξανόμενη πολιτική ορθότητα και το σεβασμό των δικαιωμάτων των αδυνάτων, στο όνομα των οποίων περιστέλλεται η ελευθερία έκφρασης. Είναι δε κατά του πατερναλισμού όσον αφορά στην αυτοδίκαιη προστασία όσων μπορούν να θιγούν. Εξηγεί: «Η τέχνη είναι κάτι το οποίο δημιουργεί και προσκαλεί σε μια άλλη διάσταση. Είναι δύσκολο να φανταστώ πώς η τέχνη η ίδια μπορεί να προσβάλλει συγκεκριμένο πρόσωπο τόσο που να επικαλεστεί την προστασία του νόμου. Η προστασία της ελευθερίας της τέχνης εμπλέκεται μοιραία με την προστασία της ελεύθερης έκφρασης και αφορά τον πολιτικό λόγο και την αισθητική. Το έργο τέχνης δεν μπορεί παρά να απευθύνεται δημόσια, να πάει κάποιος και να απολαύσει τη διάστασή του. Μια καλλιτεχνική απεικόνιση γυμνού ή βίαιου θα πρέπει να είναι γνωστή και προσβάσιμη σε όσους θέλουν να δουν το έργο. Η τριβή δεν μπορεί να αποφευχθεί προκειμένου για πράγματα που χρειάζεται να λεχθούν δημοσίως. Το να μπορεί να πει κάποιος κριτικές κουβέντες ή να κοροϊδέψει κάτι που ο άλλος πιστεύει, είναι σημείο κοινωνικής συμβίωσης και κοινού δημόσιου χώρου. Το να θέλει κανείς να εμποδίσει τον ελεύθερο λόγο, καθιστά φτωχότερη τη δημοκρατία, αλλά και υποτιμά όλους εμάς ως πρόσωπα ικανά να προβληματιστούν και να κρίνουν».

avgi-karikatoura
Καρικατούρα της εφημερίδας «ΑΥΓΗ» που προκάλεσε σχόλια από εκπρόσωπο του Υπουργού Οικονομικών της Γερμανίας

Πού μπαίνει η αυτολογοκρισία; Ο Δημήτρης Χριστόπουλος λέει: «Ξέρουμε ότι κάθε άνθρωπος έχει δεδομένους μηχανισμούς αυτολογοκρισίας. Η κοινωνική συστολή, η ευγένεια, η ευπρέπεια, η συμβατικότητα, μας οδηγούν στο να προσέχουμε τι λέμε. Άλλοι προσέχουν πολύ και καταλήγουν να υιοθετούν έναν στεγνό, έως και αντιπαθητικό λόγο, άλλοι είναι πιο ελευθερόστομοι. Ούτως ή άλλως πάντως οποιοσδήποτε ανθρώπινος νους έχει αίσθηση του τι λέει».

Η τέχνη όμως μπορεί να διέπεται από τέτοιες λογικές προδιαγραφές; Οι συνομιλητές μου συμφωνούν στο ότι η τέχνη δεν μπορεί να μπει στην ίδια αισθητική και ηθική τάξη και στεγανά. Το ερώτημα για τον ορισμό της τέχνης δίνει ολοκληρωτική εξουσία στο υποκείμενο που θα το ορίσει και κάπου εκεί εμπλέκεται και η εκτελεστική εξουσία.

stills sgt
Το έργο “Stills” του Kris Verdonck, η προβολή του οποίου διακόπηκε κατόπιν καταγγελιών επί του περιεχομένου του

Πρόσφατα είχαμε ένα περιστατικό απόσυρσης υπαίθριου έργου από την Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών λόγω καταγγελίας στην αστυνομία διερχόμενου ιερωμένου. Το έργο αποσύρθηκε άμεσα, χωρίς καν να έχει εκδοθεί εισαγγελική εντολή. Με αφορμή το συμβάν σχολιάζει ο Ανδρέας Τάκης: «Όλες οι αποκαθηλώσεις εν τοις πράγμασι στη χώρα μας έχουν γίνει επί τη βάσει ότι «θα γίνει χαμός»! Σε περιπτώσεις λογοκρισίας, όλα έχουν γίνει «για να προφυλάξουν». Σπάνια κανείς σκέφτεται ποια είναι η δικαιολογητική βάση των ρυθμίσεων που αφορούν τη δημόσια αιδώ. Άλλο να θεωρείς κάτι άσχημο, ενοχλητικό, απρεπές, άλλο να το απαγορεύσεις και να επιβάλεις τιμωρία δια νόμου. Αν είσαι οξύθυμος, μπορείς να διεκδικείς περιορισμό του άλλου; Κάτι τέτοιο δεν είναι περιοριστικό;» Στο κείμενό του μιλά για τον πάπα, που μίλησε με συμπόνοια για το Charlie Hebdo, αλλά τόνισε και ότι πήγαιναν γυρεύοντας, γιατί πρόσβαλαν επίμονα το δόγμα κάποιων. «Ενώ ακούγεται ανθρώπινο και λογικό, ωστόσο με ταράζει. Στη Δ. Ευρώπη υπάρχει ένα είδος ομερτά για τη μη ανάδειξη καλλιτεχνικών θεμάτων που μπορεί να οξύνουν εντάσεις. Ας θυμηθούμε την προληπτική αναβολή που είχε γίνει το 2006 στο Βερολίνο με την παράσταση «Ιδομενέας» που έδειχνε κομμένα κεφάλια του Χριστού, του Μωάμεθ, κλπ. Πλέον ο περιορισμός της ελεύθερης έκφρασης δεν γίνεται στο όνομα ηθικοπλαστικών, παλιομοδίτικων επιχειρημάτων, αλλά ανάγεται στη μη προσβολή της θρησκευτικής προσωπικότητας ή στο όνομα της προστασίας των αδυνάτων. Παίρνει έτσι άλλη αίγλη, που υπερβαίνει το γνωστό πλαίσιο των ασέμνων, τις συντηρητικές αντιλήψεις, το κατεστημένο των παπάδων, του λυκειάρχη, του κράτους. Βλέπεις μια αγαστή σύμπνοια παλαιών αντιπάλων, όπως τα ιερατεία των θρησκευτικών ομάδων μαζί με οργανώσεις ακροαριστερές ή φεμινιστικές κλπ. Χτίζεται μια εύκολη ρητορική ηθικής με απαίτηση νομικής καταδίκης σε οτιδήποτε μπορεί να γίνεται οχληρό στην καθολικότητα του δημόσιου λόγου. Τα φαινόμενα του political correctness που ξεκίνησε από την Αμερική, έχουν αναδειχθεί σε ζητήματα που ακουμπούν με ανησυχητικό τρόπο στη δυνατότητα ελευθεροστομίας και παρρησίας, οι οποίες είναι συστατικά στοιχεία μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Αν όμως καταλήξουμε να απαγορεύσουμε να λεχθεί κάτι που ενοχλεί κάποιους, οποιοσδήποτε εκ προοιμίου μπορεί να επικαλεστεί ότι ‘θα γίνει χαμός’. Έτσι θα χάνει πάντα η τέχνη, ο δημόσιος λόγος και η ελευθερία έκφρασης. Αντί δε να υπάρχει κοινωνική δομή για υποστήριξη των πιο καταπιεσμένων σε μια κοινωνία, προτιμάμε να ρίξουμε ένα πέπλο συνένοχης σιωπής, ουσιαστικά ενισχύοντας τις εσωτερικές τους ιεραρχίες που απαιτούν την καθήλωσή τους. Κι αυτό επειδή ακριβώς φοβόμαστε μην ξυπνήσει το θηρίο. Έτσι λοιπόν αναπαράγονται οι σχέσεις ανισότητας και εξουσίας. Γιατί βαστάμε τους αδύνατους στην ανωριμότητά τους, μη θίγοντας ιερά και όσιά τους».

http://www.tovima.gr/files/1/migratedData/D2003/D1214/1abc4a.jpg
Το έργο του Τιερί ντε Κορντιέ με τίτλο «Πότισέ με», που αποσύρθηκε το 2003 από την έκθεση Outlook

Υπάρχει και υποκρισία πίσω από τη δήθεν προστασία; Φυσικά, ισχυρίζεται ο Δημήτρης Χριστόπουλος. «Η λογική της προστασίας της διαφορετικότητας, του αδυνάτου, κ.λπ συμπορεύεται συχνά με την απάθεια ως προς τους πραγματικούς συσχετισμούς εξουσίας. Πρόκειται για τον κυρίαρχο πολιτικό κομφορμισμό στην Ευρώπη: Τους πατάμε, αλλά μην μας τους ενοχλείτε, μην τους ξύνετε πληγές και ανατραπούν οι συσχετισμοί δυνάμεων. Έτσι όμως είναι σα να δέχεσαι ότι όλοι οι μουσουλμάνοι είναι τζιχαντιστές ή όλοι οι χριστιανοί φανατικοί. Αυτός είναι ο πατερναλισμός και η ανωριμότητα είναι χαρακτηριστικό αυτής της κατάστασης. Ζούμε σε μια κοινωνία με πολλαπλά ερεθίσματα και κρούσματα προσβολών. Γι’ αυτό όλοι όσοι πιστεύουν, θα πρέπει να έρθουν αντιμέτωποι με το ενδεχόμενο προσβολής της πίστης τους».

Ωστόσο, δεν είμαστε πιο ευαίσθητοι όταν ο λόγος είναι ρατσιστικός; Ο Ανδρέας Τάκης θεωρεί ότι ο ρατσισμός είναι μια από τις πιο κλασικές περιπτώσεις, όπου η ηθική ενόχληση είναι λόγος απαγόρευσης λόγου και συμβόλων. «Θεωρώ συμβολικά κρίσιμο ένα περιστατικό το ‘66 στο Ιλινόις της Αμερικής, σε ένα χωριό – αποικία επιζώντων του ολοκαυτώματος. Η Κου Κλουξ Κλαν και τα white race pride κινήματα διοργάνωσαν παρέλαση με ναζιστικά σύμβολα και σημαίες στο χωριό, οι κάτοικοι ζήτησαν δικαστική προστασία και το ανώτατο δικαστήριο αποφάσισε ότι οι ναζί είχαν συνταγματικό δικαίωμα στην παρέλαση! Δικηγόρος δε των ναζί ήταν ο τότε πρόεδρος της Ένωσης για τα δικαιώματα του ανθρώπου στην Αμερική, που ήταν ο βασικός πυλώνας αλλαγής για την κατάργηση του φυλετικού διαχωρισμού στη χώρα».

AryanGuardCalgary
Φωτογραφία από παρέλαση του κινήματος White pride στο Κάλγκαρι

Ο Χριστόπουλος συμπληρώνει: «Το χειρότερο είναι να σταθμίζεις την ένταση του επιχειρήματός σου ανάλογα με πολιτικές συμπάθειες ή αντιπάθειες. Η παρορμητική μας αντίδραση δεν είναι σωστή απλά επειδή είναι παρόρμηση, ούτε ό,τι πηγάζει αυθεντικά και πηγαία από το λαό σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι είναι και σωστό. Όσο κάθετοι είμαστε στην ανάγκη ποινικού κολασμού της ρατσιστικής βίας, άλλο τόσο κάθετοι είμαστε στη διαφοροποίηση λόγου και βίας».

Διαγωνισμός!

Το ελculture.gr και οι εκδόσεις Βιβλιόραμα χαρίζουν από ένα αντίτυπο του βιβλίου «Όλα μπορούν να λεχθούν ή υπάρχουν εκείνα που δεν λέγονται;» σε επιμέλεια Δημήτρη Χριστόπουλου σε 2 τυχερούς αναγνώστες από όλη την Ελλάδα!

Στείλτε μας e-mail με θέμα «Διαγωνισμός Βιβλίου» μαζί με ονοματεπώνυμο και αριθμό τηλεφώνου στο info@elculture.gr μέχρι τη Δευτέρα 22 Ιουνίου στις 12:00. Όσοι κατοικούν εκτός Αττικής θα πρέπει να στείλουν και τη διεύθυνσή τους. Οι νικητές θα ενημερωθούν μέσω e-mail.

Η κλήρωση πραγματοποιήθηκε και οι νικητές ενημερώθηκαν με προσωπικό e-mail.
Σας ευχαριστούμε θερμά για τις συμμετοχές σας!