Από την Παρασκευή 6 Νοεμβρίου, το τελευταίο μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Ήλιος με ξιφολόγχες» ανεβαίνει ξανά από το ΚΘΒΕ στο Θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου.
Η παράσταση παρουσιάζεται ως «δώρο» για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης αλλά και για όλους εκείνους που μαγεύονται να παρακολουθούν το πριν και το μετά μιας πόλης μέσα από ιστορικές αναδρομές και ανθρώπινες ιστορίες που χτυπάνε στο συναίσθημα.
Πρόκειται για ένα πολιτικό δράμα με έντονα αστυνομικά στοιχεία, από το οποίο δεν απουσιάζει το συναίσθημα. Στην παράσταση φαίνεται ξεκάθαρα το πολιτιστικό μωσαϊκό που αποτελούσε η Θεσσαλονίκη όπου, στην εποχή που μας μεταφέρει η παράσταση, συμβαίνουν σημαντικά ιστορικά γεγονότα.
Το μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Ήλιος με ξιφολόγχες» κυκλοφόρησε το 2023. Ο συγγραφέας, ακολουθώντας την πορεία του κεντρικού του ήρωα Γόρδιου Κλήμεντου, ζωντανεύει την περίοδο της μεσοπολεμικής Θεσσαλονίκης με αναφορές σε πραγματικά πρόσωπα και πραγματικά γεγονότα που σημάδεψαν την πόλη το 1931. Μια δυνατή περιήγηση σε μια εποχή που πέρασε, αφήνοντας αμυδρά τα σημάδια της μέσα από μνήμες και αφηγήσεις στις επόμενες γενιές. Μια μυθοπλαστική προσωπική ιστορία που διασταυρώνεται με την πραγματική ιστορία της Θεσσαλονίκης στα σκοτεινά χρόνια του Μεσοπολέμου.
Η παράσταση
Θεσσαλονίκη, 1931. Ένας πυρακτωμένος ποντικός γίνεται η αφορμή για μια πυρκαγιά σε μια συνοικία προσφύγων. Ο ταγματάρχης Γόρδιος Κλήμεντος, στην προσπάθειά του να εξιχνιάσει τα αίτια της φωτιάς, ανακαλύπτει μια γιάφκα – και ένα θαμμένο πτώμα. Καθώς ερευνά, βυθίζεται ολοένα και περισσότερο στη σκοτεινή πλευρά μιας πόλης που βράζει. Παράλληλα, σε ανύποπτο χρόνο, το αυγό του φιδιού εκκολάπτεται ήσυχα, σταθερά – η αρχή των φασιστικών μορφωμάτων είναι πλέον γεγονός. Ο ταγματάρχης προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στο καθήκον και την επιθυμία, καθώς φλέγεται από το πάθος του για τη Ντανιέλ∙ μια γυναίκα διαφορετική, «μιαν ουτοπία επιθυμητή κι αβάσταχτη, εκτός χρόνου, εντελώς ασύμβατη με τη γύρω του πραγματικότητα». Ώσπου μια μέρα, ο συνοικισμός του Κάμπελ γίνεται στάχτη – και χαράσσεται ανεξίτηλα μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας της πόλης.
Σκηνοθετικό σημείωμα
Το μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Ήλιος με ξιφολόγχες» μεταφέρει το κοινό στη μαγική Θεσσαλονίκη του 1931, σε μια πόλη όμορφη, πολυπολιτισμική και ταυτόχρονα σκοτεινή, διχασμένη και εύθραυστη. Μια πόλη σε αναβρασμό, ενώ οι πολιτικές δυνάμεις επιχειρούν να ελέγξουν τις κοινωνικές εντάσεις μέσα από μηχανισμούς χειραγώγησης, επιτήρησης και στρατηγικών συμμαχιών.
Όμως, όπως η ιστορία έχει δείξει επανειλημμένα πως όταν ανάβεις μια φωτιά για να τη χρησιμοποιήσεις, υπάρχει πάντα η πιθανότητα να καείς από αυτήν, έτσι και οι ήρωες της ιστορίας χάνουν σταδιακά τον έλεγχο, ολισθαίνουν. Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται ο Γόρδιος Κλήμεντος: ένας στρατιωτικός κατάσκοπος, άνθρωπος του καθήκοντος και εκπρόσωπος μιας κυβέρνησης που επιδιώκει την «τάξη» και την κοινωνική συνοχή με κάθε κόστος. Ζει μέσα σε έναν κόσμο σκιών, πληροφοριοδοτών, βασανιστηρίων και πολιτικών ισορροπιών.
Διαβάζοντας για πρώτη φορά το τόσο γοητευτικό μυθιστόρημα του Γιώργου Σκαμπαρδώνη μεταφέρθηκα νοερά σε μια ατμόσφαιρα σκοτεινή και κινηματογραφική, σαν ταινία νουάρ: με ήρωες σκιώδεις, υποφωτισμένους. Ένας κόσμος όπου το φως και το σκοτάδι δεν διαχωρίζονται καθαρά και όπου κανείς δεν είναι απολύτως καθαρός ή απολύτως αθώος.
Η διασκευή μας επιχειρεί να διατηρήσει αυτή την αίσθηση κινηματογραφικού μοντάζ, αλλά και να φωτίσει ένα κεντρικό θέμα του βιβλίου: τον μηχανισμό με τον οποίο μια δημοκρατία, στο όνομα της σταθερότητας, μπορεί να υιοθετήσει πρακτικές που υπονομεύουν τον ίδιο της τον πυρήνα. Η «Ανατακτική Χειραγωγία», που αναφέρεται από τον Υπουργό Αλέξανδρο Θάννα ως στρατηγική χειραγώγησης του λαού, δεν αφορά μόνο την εποχή του Μεσοπολέμου.
Τα γεγονότα που οδηγούν στο πογκρόμ του Κάμπελ λειτουργούν μέσα στην παράσταση ως ένα ανησυχητικό κάτοπτρο που αντανακλά και οικείες σύγχρονες καταστάσεις. Η στοχοποίηση των μειονοτήτων, η ρητορική μίσους απέναντι σε ό,τι διαφέρει, η ανοχή στη βία, η ανέχεια που γεννά ταξικούς εχθρούς δεν μένουν ποτέ «περιορισμένες», ούτε αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά. Η ιστορία του 20ού αιώνα —και όχι μόνο— απέδειξε με τραγικό τρόπο πού μπορούν να οδηγήσουν. Η γενοκτονία των Εβραίων που ακολούθησε λίγα χρόνια αργότερα στην Ευρώπη δεν γεννήθηκε από το πουθενά. Προηγήθηκαν μικρότερες φωτιές και μικρότερες σιωπές.
Το έργο μας δεν μιλά μόνο για το 1931. Μιλά για τη διαρκή πιθανότητα της εκτροπής. Και ίσως γι’ αυτό επιστρέφουμε ξανά και ξανά σε τέτοιες ιστορίες: για να θυμόμαστε πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία των κοινωνιών μας. Πόσο εύκολα συνηθίζουμε τη σκληρότητα και πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στην ισορροπία και την απόλυτη καταστροφή.
Σε μία Θεσσαλονίκη που, μέρα με τη μέρα, συντηρητικοποιείται και εκφασίζεται, σε μία στιγμή που οι ακραίες πολιτικές πεποιθήσεις δεν αποτελούν ιστορία προς αποφυγήν αλλά εκκολάπτονται μέσα στους κόλπους, του καπιταλισμού, της κρίσης και της ανέχειας, σε μία στιγμή που μία γενοκτονία έχει μόλις συντελεστεί στη Γάζα, δίπλα μας, και ένας πόλεμος μόλις άρχισε, του οποίου τις διαστάσεις αγνοούμε, ο «Ήλιος με ξιφολόγχες» δεν έρχεται απλώς σα μία ιστορική καταγραφή αλλά σα μία σκοτεινή υπενθύμιση από το παρελθόν για ένα τρομακτικά γνώριμο μέλλον. Με την ελπίδα να μην το επαναλάβουμε…
-Ελένη Ευθυμίου
