Πώς το νερό διαμορφώνει τη ζωή μας; Πώς καθορίζει τον τόπο στον οποίο κατοικούμε, τις κοινωνίες που συγκροτούμε, τις παραγωγικές μας δραστηριότητες, τις πολιτιστικές μας πρακτικές και τη σχέση μας με το φυσικό περιβάλλον; Και, κυρίως, πώς αντιλαμβανόμαστε την ευθύνη μας απέναντι σε έναν πόρο που αποτελεί προϋπόθεση της ζωής και κοινό αγαθό;
Στην Ελλάδα και την Κύπρο, η σχέση με το νερό είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη γεωγραφία, την ιστορία και την πολιτιστική συγκρότηση των τόπων. Από τα νησιά και τις άνυδρες περιοχές έως τις ορεινές κοινότητες, τους ποταμούς, τις λίμνες και τις παράκτιες ζώνες, οι υδάτινες διαδρομές έχουν καθορίσει μορφές κατοίκησης, παραγωγικές πρακτικές, κοινωνικές σχέσεις και συστήματα υποδομών. Το νερό δεν είναι μόνο φυσικός πόρος ή τεχνικό ζήτημα διαχείρισης. Είναι φορέας γνώσης, μνήμης και πολιτισμού, ένα δυναμικό πεδίο μέσα από το οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε τη σχέση ανθρώπου και τόπου.
Με αφετηρία αυτά τα ερωτήματα, το ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ ΙΙ (Hyperling: https://www.thetelossociety.com/decaexaselido-ii), η δεύτερη έκδοση της σειράς Έρευνα, Εκπαίδευση των εκδόσεων THE TEΛΟΣ SOCIETY PRESS, συγκεντρώνει τέσσερις δεκαεξασέλιδες μελέτες υπό τον υπότιτλο «Ακαδημαϊκές πολιτιστικές προσεγγίσεις για τις υδάτινες αρτηρίες της Ελλάδας και της Κύπρου». Οι μελέτες προσεγγίζουν το νερό μέσα από διαφορετικά επιστημονικά, ιστορικά, περιβαλλοντικά και πολιτιστικά πεδία, αναδεικνύοντας τις πολλαπλές διαστάσεις της σχέσης μας μαζί του. Oι παρακάτω μελέτες επιλέχθηκαν από την επιτροπή του ανοιχτού καλέσματος: Γεωργία Κοτρέτσος, UrbanDig Project (Γιώργος Σαχίνης, Ειρήνη Αλεξίου, Άννα Μαγουλιώτης, Δημήτρης Μουζάκης, Νάντια Σιώκου, Μαριέττα Γοντικάκη), η Ολιάνα Αντωνοπούλου, η Βασιλένα Μητσιάδη, η Δρ. Beth Rose Middleton Manning, η Νάγια Γιακουμάκη, η Δρ. Λιάνα Ψαρολογάκη, η GENETEIRA, και ο Γεώργιος Ταξιαρχόπουλος.
Η έκδοση περιλαμβάνει τις ακόλουθες μελέτες:
• Χριστίνα Παπαδάκη, Γεωπόνος, Ειδική Λειτουργική Επιστήμονας (ΕΛΕ Βαθμίδα Γ): «Η Ροή ως Ενορχηστρωτής της Βιωτής» (2026).
• Σταυρούλα Μιχαήλ, Διδάκτορισσα Ιστορίας-Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής, Ερευνήτρια και Διδάσκουσα: «Τα “Δύο Κυπριακά Προβλήματα”: Νερό, Σύγκρουση και Υποδομή» (2026).
• Μαρία Βαμβουκάκη, Αρχαιολόγος και Σύμβουλος Πολιτιστικής Κληρονομιάς: «Το Πολιτιστικό Τοπίο του Ιλισσού: Αρχαιολογία, Βιωσιμότητα και η Αφηγηματική Ανασύνθεση της Ερειπωμένης Τοπογραφίας» (2026).
• Ευγενία Τσιάνου, Περιβαλλοντολόγος και Σχεδιάστρια συμμετοχικών δράσεων επιστημονικής επικοινωνίας: «Σκοτώνοντας τον Δράκο: Το Νερό ως Κοινό Αγαθό στην Πράξη» (2026).
Οι τέσσερις μελέτες συγκροτούν ένα πολυφωνικό πεδίο διερεύνησης: από τη ροή και τη σχέση της με τη ζωή, έως τη διαχείριση του νερού σε συνθήκες σύγκρουσης, την πολιτιστική τοπογραφία του Ιλισσού και την πρακτική διεκδίκηση του νερού ως κοινού αγαθού.
Το έντυπο εγχείρημα συμπληρώνεται από την ψηφιακή έκδοση ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ ΨΕ – DECAEXASELIDO ΟΕ (hyperlink: https://www.thetelossociety.com/decaexaselido-ii-onlineedition), η οποία διευρύνει τη θεματική του νερού μέσα από την καλλιτεχνική έρευνα της νομαδικής αρχιτεκτονικής. Η ψηφιακή έκδοση παρουσιάζει τη δουλειά των Ελένη Τζιρτζιλάκη, Σέβη Τσάμπαλλα και Gedske Ramløv, με τίτλο «Ο Ήχος του Νερού Πίσω από τον Ήχο του Ανέμου».
Το έργο παρουσιάζει τα αποτελέσματα μιας καλλιτεχνικής ερευνητικής φιλοξενίας (residency) στη Σίφνο, η οποία πραγματοποιήθηκε το 2024, εν μέσω μιας έντονης κρίσης λειψυδρίας. Μέσα από την καλλιτεχνική πρακτική και την επιτόπια έρευνα, η έκδοση προσεγγίζει τη σχέση του νερού με τον τόπο, την κατοίκηση και τις καθημερινές συνθήκες ζωής, αναδεικνύοντας πτυχές μιας κρίσης που δεν είναι μόνο περιβαλλοντική, αλλά και κοινωνική και πολιτιστική.
Η ψηφιακή έκδοση κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 2026 με ISSN 2732-706X. (hyperlink: https://www.thetelossociety.com/decaexaselido-ii-onlineedition)
Με την έντυπη και την ψηφιακή του έκδοση, το ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ ΙΙ πραγματεύεται το ερώτημα «Πώς το νερό διαμορφώνει τη ζωή μας;».
Εκδότης: THE TEΛΟΣ SOCIETY PRESS
Έδρα: Βάρη, Αττική, Ελλάδα
Ιδρύτρια και εκδότρια: Γεωργία Κοτρέτσος
Ιστότοπος: www.thetelossociety.com
Έντυπη έκδοση: Σεπτέμβριος 2026 · ISBN 978-618-85752-9-5
Ψηφιακή έκδοση: Σεπτέμβριος 2026 · ISSN 2732-706X
Περισσότερες πληροφορίες:
• ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ ΙΙ – Έντυπη έκδοση
• ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ – Ψηφιακή έκδοση
• Βιβλιογραφική καταχώριση – BookPoint
Ο τίτλος ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ παραπέμπει στον βασικό εκδοτικό πυρήνα ενός τυπικού εντύπου 16 σελίδων. Στο πλαίσιο ανοικτής πρόσκλησης, ερευνητές και μελετητές κλήθηκαν να υποβάλουν περιλήψεις διατριβών και ερευνητικών εργασιών που διερευνούν πτυχές του πολιτισμού στην Ελλάδα.
Μέσα από τη δεύτερη αυτή έκδοση, η THE TEΛΟΣ SOCIETY επιδιώκει να ενισχύσει την πολυφωνία και να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός ουσιαστικού και κριτικού διαλόγου γύρω από τα υδάτινα τοπία της Ελλάδας και της Κύπρου: τις υδάτινες αρτηρίες τους, τις ιστορίες τους, τις υποδομές τους και τις πολιτικές διαστάσεις που τα διαμορφώνουν. Η έκδοση προσεγγίζει το νερό όχι μόνο ως φυσικό πόρο, αλλά και ως πολιτισμική, κοινωνική και πολιτική δύναμη που έχει καθορίσει τόπους, κοινότητες, οικονομίες και συλλογικές μνήμες σε ολόκληρη την περιοχή. Παράλληλα, αναγνωρίζει και υποστηρίζει τους ερευνητές και τις ερευνήτριες ως δημιουργούς γνώσης στα πεδία της εξειδίκευσής τους, προσδίδοντας θεσμική και ακαδημαϊκή αναγνώριση στο έργο τους και προάγοντας κριτικές προσεγγίσεις στις διαρκώς μεταβαλλόμενες σχέσεις μεταξύ νερού, κοινωνίας και τόπου.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνονται επίσης στα μέλη της επιτροπής αξιολόγησης για την αφοσίωσή τους, την κριτική τους ματιά και την ανιδιοτελή, εθελοντική συμμετοχή τους στη διαδικασία αξιολόγησης.
ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ
• Χριστίνα Παπαδάκη
Γεωπόνος | Ειδική Λειτουργική Επιστήμονας (ΕΛΕ Βαθμίδα Γ)
«Η Pοή ως Eνορχηστρωτής της Bιωτής », 2026
Τα ποτάμια δεν είναι απλώς ροές νερού, είναι ζωντανά συστήματα που αναπνέουν μέσα από τη μεταβλητότητα της ροής τους. Στη σύγχρονη εποχή, φράγματα, απολήψεις και ατελή θεσμικά πλαίσια διαταράσσουν αυτή τη λεπτή ισορροπία, αλλοιώνοντας τη φυσική τους λειτουργία. Από τη δεκαετία του 1940, η εκτεταμένη κατασκευή φραγμάτων σημάδεψε βαθιά την ιχθυοπανίδα, με τα σολομοειδή να γίνονται σύμβολο μιας σιωπηλής κρίσης. Η αναζήτηση της «ελάχιστης παροχής» εξελίχθηκε σταδιακά σε μια πιο ώριμη προσέγγιση οικολογικών ροών που επιχειρούν να μιμηθούν τον φυσικό ρυθμό κίνησης των ποταμών. Στο πλαίσιο αυτό, αναπτύχθηκαν μοντέλα καταλληλότητας ενδιαιτημάτων για σημαντικά είδη της ελληνικής ιχθυοπανίδας, συνδέοντας τη βιωτή με τη ροή. Το βασικό μήνυμα είναι σαφές, η προστασία των ποταμών χρειάζεται κατανόηση της ροής ως ζωντανού ρυθμού και όχι ως σταθερής ποσότητας.
Πώς μπορούμε να προσδιορίσουμε τις οικολογικές ροές που χρειάζονται τα ελληνικά ποτάμια για να υποστηρίζουν τη ζωή, και τι μας αποκαλύπτει η μελέτη της ιχθυοπανίδας για τις συνέπειες των ανθρώπινων παρεμβάσεων στη φυσική τους λειτουργία;
Χριστίνα Παπαδάκη: Ο προσδιορισμός των περιβαλλοντικών ροών είναι ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα για την προστασία των ελληνικών ποταμών. Δεν αφορά απλώς την ελάχιστη ποσότητα νερού που πρέπει να παραμένει στο ποτάμι, αλλά τον προσδιορισμό ενός καθεστώτος ροής όσο το δυνατόν πιο κοντά στο φυσικό, με εποχικές μεταβολές απαραίτητες για τη ζωή. Για τον προσδιορισμό του συνδυάζουμε υδρολογικές, υδραυλικές και οικολογικές αναλύσεις, εξετάζοντας τις διακυμάνσεις της παροχής, τις συνθήκες των ενδιαιτημάτων και τις ανάγκες των υδρόβιων οργανισμών.
Η ιχθυοπανίδα αποτελεί πολύτιμο δείκτη της οικολογικής κατάστασης, καθώς ανταποκρίνεται στις μεταβολές της ροής, της μορφολογίας και της συνδεσιμότητας των ποταμών. Φράγματα, απολήψεις νερού και διευθετήσεις της κοίτης περιορίζουν ή κατακερματίζουν τα ενδιαιτήματα, επηρεάζοντας τους πληθυσμούς. Στον Ευρώτα, για παράδειγμα, αναδεικνύεται η σημασία των υδάτινων καταφυγίων κατά τις ξηρές περιόδους. Με μοντέλα καταλληλότητας ενδιαιτημάτων εκτιμούμε τις παροχές που ευνοούν την αναπαραγωγή και την επιβίωση της ιχθυοπανίδας, όπως έχει γίνει σε ερευνητικά έργα του ΕΛΚΕΘΕ, μεταξύ των οποίων τα ECOFLOW και FlowTech.
Το ουσιαστικό συμπέρασμα είναι ότι η παρουσία νερού από μόνη της δεν αρκεί για να εξασφαλίσει ένα υγιές ποτάμιο οικοσύστημα. Χρειάζεται να διατηρούνται οι φυσικές διεργασίες που υποστηρίζουν τη ζωή. Η προσέγγιση αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της ευρωπαϊκής καθοδήγησης για τις οικολογικές ροές, στο πλαίσιο της Οδηγίας 2000/60/ΕΚ.
• Σταυρούλα Μιχαήλ
Διδακτόρισσα Ιστορίας-Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής |Ερευνήτρια |Διδάσκουσα
«Τα “Δύο Κυπριακά Προβλήματα”: Νερό, Σύγκρουση και Υποδομή», 2026
Η μελέτη αυτή εξετάζει την ανάπτυξη υδατικών και αρδευτικών υποδομών στην Κύπρο από την ύστερη αποικιακή περίοδο των δεκαετιών 1940–50 έως τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας και μέχρι το 1974. Προσεγγίζει την υποδομή και τη σύγκρουση όχι μόνο ως αντικείμενα ιστορικής ανάλυσης αλλά και ως μεθοδολογικό πλαίσιο για την ανάδειξη νέων πτυχών της κυπριακής ιστορίας. Αναδεικνύοντας τη συμπαραγωγή φυσικών και δομημένων τοπίων, τοποθετεί την Κύπρο σε ευρύτερες ιστορίες υδατικών υποδομών του μεταποικιακού Παγκόσμιου Νότου. Με επίκεντρο το Σχέδιο Υδροδότησης της Μείζονος Λευκωσίας, η μελέτη δείχνει πώς η υποδομή διαμεσολάβησε πολλαπλές εντάσεις, διαμορφώνοντας ταυτότητες, χωρικές σχέσεις και καθεστώτα εξουσίας. Βασισμένη σε εκτενές αρχειακό υλικό, εξετάζει τόσο τον σχεδιασμό «από τα πάνω» όσο και τις καθημερινές αντιλήψεις. Τελικά, υποστηρίζει ότι οι υδατικές υποδομές λειτούργησαν ως τεχνοπολιτικά εργαλεία, παράγοντας μια νεωτερικότητα με επίμονες αποικιακές συνέχειες.
Πώς η μελέτη του Σχεδίου Υδροδότησης της Μείζονος Λευκωσίας μάς βοηθά να κατανοήσουμε τον ρόλο των υδατικών υποδομών στη διαμόρφωση της Κύπρου κατά την ύστερη αποικιακή περίοδο και μετά την ανεξαρτησία, και με ποιους τρόπους οι υποδομές αυτές διατήρησαν ή αναδιαμόρφωσαν αποικιακές σχέσεις εξουσίας;
Σταυρούλα Μιχαήλ: Η μελέτη του Σχεδίου Υδροδότησης της Μείζονος Λευκωσίας μάς επιτρέπει να εξετάσουμε τις υδατικές υποδομές όχι απλώς ως τεχνικά έργα, αλλά ως μέρος των διαδικασιών που διαμόρφωσαν το κυπριακό τοπίο, τις κοινωνικές σχέσεις και την πολιτική εξουσία.
Το σχέδιο, που άρχισε να υλοποιείται το 1955 και ολοκληρώθηκε το 1968, συνδέει την αποικιακή περίοδο με τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας. Η υδροδότηση της πρωτεύουσας αναδιοργάνωσε σχέσεις μεταξύ πόλης και υπαίθρου, ενώ οι αποικιακές αντιλήψεις για την ανάπτυξη και την τεχνοκρατική διακυβέρνηση μετασχηματίστηκαν χωρίς απαραίτητα να ανατραπούν.
Η έρευνα εξετάζει επίσης τη συνύπαρξη δύο «κυπριακών προβλημάτων»: της λειψυδρίας και του πολιτικού Κυπριακού, αναδεικνύοντας τις διασταυρώσεις περιβαλλοντικής διαχείρισης και πολιτικής σύγκρουσης.
Αυτή η ιστορική οπτική αποκτά ιδιαίτερη σημασία σήμερα. Τον Αύγουστο του 2026, ο ΕΟΑ Λευκωσίας υπέγραψε μνημόνιο συνεργασίας με την ισραηλινή Mekorot για ανταλλαγή τεχνογνωσίας στη διαχείριση του νερού. Πρόκειται για εταιρεία της οποίας ο ρόλος στον έλεγχο της πρόσβασης των Παλαιστινίων στο νερό έχει καταγγελθεί διεθνώς, ακόμη και σε σχέση με τη γενοκτονία στη Γάζα. Η εξέλιξη αυτή επαναφέρει κρίσιμα ερωτήματα για την πολιτική διάσταση της τεχνογνωσίας, τις σχέσεις εξάρτησης και τις ευθύνες που συνεπάγονται οι επιλογές διαχείρισης των υποδομών.
• Μαρία Βαμβουκάκη
Αρχαιολόγος | Σύμβουλος Πολιτιστικής Κληρονομιάς
«Το Πολιτιστικό Τοπίο του Ιλισσού: Αρχαιολογία, Βιωσιμότητα και η Αφηγηματική Ανασύνθεση της Ερειπωμένης Τοπογραφίας», 2026
Η παρούσα μελέτη επικεντρώνεται στον συνδυασμό νερού και πολιτισμού μέσω του σχεδίου ανάπλασης του ArchaeoSteps. Παρουσιάζει μια ερευνητική και επικοινωνιακή στρατηγική για αποσπασματικά σωζόμενα πολιτιστικά στοιχεία κοντά στο Ολυμπιείο, με έμφαση στην επανεισαγωγή του Ιλισσού και στη μελέτη του αρχαίου περιβάλλοντος. Πρόκειται για μια ολιστική και βιώσιμη προσέγγιση που επιδιώκει την επανένταξη των αρχαιολογικών καταλοίπων στο αρχικό τους πλαίσιο, αντιμετωπίζοντας παράλληλα τις συγκρούσεις μεταξύ αρχαιολογίας και ανάπτυξης. Το νερό υπήρξε καθοριστικός παράγοντας του αρχαίου περιβάλλοντος και πολιτισμού, χωρίς όμως να είναι πλέον ορατό. Η απώλεια της ιστορικής τοπογραφίας στις αναπτυσσόμενες πόλεις αποτελεί σημαντική πρόκληση. Αν και η αρχαιολογία συχνά θεωρείται εμπόδιο στον αστικό σχεδιασμό, η έρευνα και η καινοτόμος διαχείριση των μνημειακών χώρων μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικά περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά οφέλη για τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη.
Πώς μπορεί η επανασύνδεση του Ιλισσού με το ιστορικό και αρχαιολογικό τοπίο της Αθήνας να συμβάλει όχι μόνο στην ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και σε ένα διαφορετικό, πιο βιώσιμο μοντέλο αστικής ανάπτυξης;
Μαρία Βαμβουκάκη: Μέσα από τη μελέτη για τη διαχείριση του αρχαιολογικού χώρου του Ολυμπίου Διός αναδεικνύεται η διαχρονική σχέση του νερού με τον ανθρώπινο πολιτισμό, από την προϊστορία έως σήμερα. Μια σχέση που στη σύγχρονη Αθήνα έχει χαθεί.
Η επανασύνδεση του Ιλισσού με το ιστορικό και αρχαιολογικό τοπίο δεν στοχεύει μόνο στην επαναφορά του νερού. Συνδέει πρωταρχικά την πολιτιστική με την περιβαλλοντική κληρονομιά, της οποίας η σημασία παραβλέπεται, ενώ ταυτόχρονα επαναπροσδιορίζει την σχέση της αστικής ανάπτυξης με την αρχαιολογία, που συχνά θεωρείται εμπόδιο.
Παράλληλα, ο Ιλισσός λειτουργεί ως μέσο βιωματικής αφήγησης, καθώς η φυσική παρουσία και η χωρική του σχέση με τα μνημεία επιτρέπουν στον επισκέπτη να βιώσει άμεσα το ιστορικό τοπίο, κάτι που δεν γίνεται κατανοητό μέσα από μια απλή χαρτογραφική αναπαράσταση.
Επιπλέον, η ενσωμάτωσή του αναδεικνύει λιγότερο γνωστά κατάλοιπα, διαμορφώνοντας έναν δημόσιο χώρο που συνδέει την πολιτιστική κληρονομιά με τη σύγχρονη ζωή. Τέλος, προτείνεται η μελέτη παλαιοπεριβαλλοντικών δεδομένων για την ανασύσταση της περιβαλλοντικής αξίας όπου σε συνδυασμό με την επανεισαγωγή του νερού μπορεί να ενισχύσει την αστική βιωσιμότητα.
Ο Ιλισσός γίνεται έτσι αφετηρία για ένα μοντέλο ανάπτυξης που αμφισβητεί την παραδοσιακή προσέγγιση των αρχαιολογικών χώρων και δεν αντιμετωπίζει την κληρονομιά ως απομονωμένο κατάλοιπο, αλλά ως βιώσιμο στοιχείο της καθημερινής ζωής.
• Ευγενία Τσιάνου
Περιβαλλοντολόγος | Σχεδιάστρια συμμετοχικών δράσεων επιστημονικής επικοινωνίας
«Σκοτώνοντας τον Δράκο: Το Νερό ως Κοινό Αγαθό στην Πράξη», 2026
Ακούστε τα ηχητικά αποσπάσματα με την ένδειξη
◉ Ηχητικό
www.water-scarcity.com/thetelossociety
Το δοκίμιο αναζητά απαντήσεις στο ερώτημα «πώς μπορούμε να διαχειριστούμε το νερό ως κοινό αγαθό σήμερα». Ξεκινώντας από το ρέμα Ταξιάρχης Σκάφης στη Σίφνο, όπου μάστορες και μαθητευόμενοι χτίζουν λίθινους αναβαθμούς για να συγκρατήσουν το νερό και να ενισχύσουν το οικοσύστημα, μέσα από την αφήγηση ξετυλίγονται ιστορίες συλλογικής διαχείρισης του νερού. Παραδοσιακές μορφές διαχείρισης, όπως στέρνες, βρύσες, νεροκόποι και αρδευτικά αυλάκια, συναντούν τη θεωρία των κοινών, τα λουτρά του Baden, τη λίμνη Μεγάλη Πρέσπα, την κοινότητα νερού στη Βολιβία, καθώς και πρακτικές στην τέχνη και την εκπαίδευση που μετατρέπουν τη σύγκρουση για το νερό σε συνεργασία. Αντί να αντιμετωπίζει τη λειψυδρία ως πρόβλημα υπερβολικής κατανάλωσης, την παρουσιάζει ως ζήτημα σχέσεων ανάμεσα σε ανθρώπους, θεσμούς, τόπους και χρήστες του νερού πέρα από τον άνθρωπο. Οι ιστορίες πλαισιώνονται από ηχητικά αποσπάσματα, διαθέσιμα στην πλατφόρμα:
www.water-scarcity.com/thetelossociety
Σκοτώνοντας τον δράκο σημαίνει, τελικά, να απελευθερώνουμε το νερό από τον φόβο της έλλειψης και την άνιση πρόσβαση, αναλαμβάνοντας τη συλλογική διαχείρισή του μέσα από κοινούς κανόνες.
Πώς μπορούν οι παραδοσιακές πρακτικές συλλογικής διαχείρισης του νερού, όπως οι αναβαθμοί, οι στέρνες και τα αρδευτικά αυλάκια, να εμπνεύσουν σύγχρονες μορφές συνεργασίας, ώστε η λειψυδρία να αντιμετωπιστεί όχι μόνο ως ζήτημα κατανάλωσης, αλλά ως ζήτημα συλλογικής ευθύνης και ισότιμης πρόσβασης;
Ευγενία Τσιάνου: Ουσιαστικά, φέρνουμε ξανά στην επιφάνεια παραδοσιακές πρακτικές διαχείρισης του νερού, όχι μόνο για την «τεχνολογία» τους, αλλά κυρίως για τον τρόπο συνεργασίας γύρω από έναν κοινό πόρο. Η λειψυδρία δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνικών λύσεων ή κατανάλωσης, αλλά και μια κοινωνική διαδικασία συλλογικής ευθύνης.
Τα αρδευτικά αυλάκια αναδεικνύουν το νερό ως κοινό αγαθό, οι ίδιοι οι χρήστες συμφωνούσαν κανόνες και όριζαν υδρονομείς ή νεροκράτες για να ρυθμίζουν τη διανομή του νερού στα χωράφια.
Οι πέτρινοι αναβαθμοί συγκρατούν το νερό στο έδαφος και συμβάλλουν στον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα, ενώ οι στέρνες αποθηκεύουν το βρόχινο νερό στις κατοικίες. Η κατασκευή και η συντήρησή τους είναι αρκετά απαιτητικές και μπορούν να οργανώνονται συλλογικά.
Το βλέπουμε και σήμερα στο Μπουλούκι. Στη Σίφνο, το 2025, νέοι τεχνίτες, με την καθοδήγηση έμπειρων μαστόρων, κατασκεύασαν πάνω από 100 ξερολιθικά μικροφράγματα. Το έργο δεν ήταν μόνο τεχνική παρέμβαση για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας, αλλά και μια διαδικασία συνεργασίας και μετάδοσης γνώσης.
Επιδιώκω αναδεικνύοντας αυτές τις παραδοσιακές πρακτικές διαχειρισης νερού να αναζητήσουμε τρόπους στο πώς μπορούμε σήμερα να διαχειριστούμε το νερό όχι ως ζήτημα αποκλειστικά δημόσιας ή ιδιωτικής ιδιοκτησίας, αλλά ως κοινό αγαθό, μέσα από πρακτικές των κοινών (commons).
ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ ΨΕ
(hyperlink: https://www.thetelossociety.com/decaexaselido-ii-onlineedition)
Νομαδική Αρχιτεκτονική – Ελένη Τζιρτζιλάκη, Σέβη Τσάμπαλλα, Gedske Ramløv
Ο Ήχος του Νερού Πίσω από τον Ήχο του Ανέμου παρουσιάζει τα αποτελέσματα μιας καλλιτεχνικής ερευνητικής φιλοξενίας (residency) στη Σίφνο, που πραγματοποιήθηκε το 2024 εν μέσω μιας έντονης κρίσης λειψυδρίας. Μέσα από πρακτικές περιπάτου, συνεντεύξεις, επιτόπια παρατήρηση και περφόρμανς, η έρευνα διερεύνησε τα ιστορικά συστήματα νερού του νησιού και τον ρόλο των γυναικών στη συλλογή και φροντίδα του νερού. Η μελέτη αντιπαραβάλλει τις παραδοσιακές κοινοτικές πρακτικές — όπως οι στέρνες, τα πηγάδια και οι συλλογικές μορφές διαμoιρασμού — με τις σύγχρονες πιέσεις που προκύπτουν από τον τουρισμό, την ιδιωτικοποίηση, την αφαλάτωση και την πατριαρχική διαχείριση. Αντλώντας έμπνευση από τις φεμινιστικές θεωρίες της Ursula Le Guin και της Astrida Neimanis, η έρευνα αντιμετωπίζει το νερό όχι ως έναν απλό φυσικό πόρο, αλλά ως μια κοινωνική, πολιτισμική και ενσώματη σχέση. Οι καλλιτεχνικές παρεμβάσεις σε πηγάδια, στέρνες και ρέματα ενεργοποίησαν τοπικές μνήμες και ανέδειξαν τις οικολογικές και κοινωνικές συνέπειες της λειψυδρίας, προτείνοντας την επανασύνδεση με συλλογικές πρακτικές φροντίδας, γνώσης και σχέσης με το νερό.
Δεξαμενή στην Πουλάτη, Σιφνος. Φωτογραφία Ελένη Τζιρτζιλάκη. ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ ΨΕ 2020, ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY, ISSN 2732-706X, 2026
Πώς μπορούν η καλλιτεχνική έρευνα και οι φεμινιστικές προσεγγίσεις να μας βοηθήσουν να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας με το νερό, αναδεικνύοντας τον συχνά αόρατο ρόλο των γυναικών, τις παραδοσιακές πρακτικές συλλογικής φροντίδας και την τοπική γνώση; Και πώς μπορούν αυτές οι εμπειρίες να προσφέρουν εναλλακτικές προσεγγίσεις απέναντι στις σύγχρονες πιέσεις του τουρισμού, της ιδιωτικοποίησης και της λειψυδρίας;
Ελένη Τζιρτζιλάκη: Έχει μεγάλη σημασία να συγκεντρώσουμε τις ιστορίες, τα τεκμήρια , να δημιουργήσουμε αρχεία, που αφορούν τη σχέση των γυναικών με το νερό στην παράδοση των Κυκλάδων.Οι ιστορίες αυτές γι αυτή τη σχέση με το νερό δεν έχουν ειπωθεί η είναι διασκορπισμένες και αυτές αποτελούν την παράδοση μας που αναδύεται λίγο διαφορετική και ανείπωτη. . Καταγράφουν μια άλλη σχέση μια άλλη προσέγγιση. Μπορούμε να εμπνευστούμε από αυτές να ξεκινήσουμε νέους τρόπους ζωής και φροντίδας με άλλες γυναίκες στο παρόν, να φροντίσουμε το υπάρχον νερό και να επανεφεύρουμε νεους τρόπους διαχείρισης του και διαμοιρασμού, διαφορετικούς από αυτούς που η πατριαρχία προωθεί στους τόπους και στα σώματα .
Σέβη Τσάμπαλλα: Oι φεμινιστικές και καλλιτεχνικές προσεγγίσεις δεν προσφέρουν απλώς κριτική, αλλά μας προτρέπουν να αντιληφθούμε το νερό ως κοινό αγαθό, φορέα μνήμης και στοιχείο που συνδέει σώματα, τόπους, οικοσυστήματα. Μετατοπίζουν τη συζήτηση γύρω από τη σχέση με το νερό ως πολιτιστική πρακτική και όχι ως μία σχέση αποκλειστικά διαχείρισης, οπως θέλουν τα κυρίαρχα μοντέλα.
Η THE TEΛΟΣ SOCIETY εκφράζει την ειλικρινή της ευγνωμοσύνη προς όλους τους ερευνητές και μελετητές που υπέβαλαν τις εύστοχες και διεισδυτικές εργασίες τους, συμβάλλοντας ουσιαστικά στον εμπλουτισμό του διαλόγου γύρω από τον πολιτισμό. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνονται στην επιτροπή επιλογής για την αφοσίωση, την κριτική τους προσέγγιση και την ανιδιοτελή, εθελοντική συμμετοχή τους στη διαδικασία.
Επιτροπή:UrbanDig Project (Γιώργος Σαχίνης, Ειρήνη Αλεξίου, Άννα Μαγουλιώτης, Δημήτρης Μουζάκης, Νάντια Σιώκου, Μαριέττα Γοντικάκη), η Ολιάνα Αντωνοπούλου, η Βασιλένα Μητσιάδη, η Δρ. Beth Rose Middleton Manning, η Νάγια Γιακουμάκη, η Δρ. Λιάνα Ψαρολογάκη, η GENETEIRA, και ο Γεώργιος Ταξιαρχόπουλος.
