Κείμενο: Σοφία Τριάντου
Η Ανάφη, στο νοτιοανατολικό άκρο των Κυκλάδων, δεν είναι ένα νησί που προσπαθεί να εντυπωσιάσει. Είναι ένας τόπος ήσυχος, που αποκαλύπτεται σιγά σιγά, μόνο σε όποιον τον παρατηρεί με προσοχή. Με την πρώτη ματιά, μοιάζει λιτή. Μα κάτω από τον ήλιο και τα βράχια της, κρύβεται ένας κόσμος αρωμάτων, γνώσεων και παραδόσεων που ανθίζουν όταν βρουν την ευκαιρία.
Κάθε φθινόπωρο ξεκινά η συγκομιδή της άγριας ζαφοράς, του τοπικού «κρόκου – σαφράν». Τα άνθη συλλέγονται προσεκτικά με το χέρι, με χαρακτηριστικό χρώμα, απαλό μοβ και φωτεινό κίτρινο, χρωματίζει τόσο τις κουβέντες των ντόπιων όσο και τη διατροφή του τόπου. Από αυτό το άνθος φτιάχνονται τα περίφημα ζαφοριστά ψωμιά και η ζαφοριστή τυρόπιτα. Πασπαλισμένα με άρωμα και παράδοση το πρωινό γεύμα, το μεσημεριανό, ακόμα και τις μεγάλες γιορτές του χρόνου.
Η Ανάφη είναι νησί βοτανικό. Θρούμπι, δεντρολίβανο, φασκόμηλο, όλα φυτρώνουν άφθονα στα ξερά περάσματα και τις πλαγιές. Αυτά τα αρωματικά βότανα δεν είναι απλώς πρόσθετα μυρωδικά: είναι μέρος του τρόπου ζωής. Οι νοικοκυρές τα αποξηραίνουν, τα δένουν σε ματσάκια, τα βάζουν σε λάδι ή τα χρησιμοποιούν σε ιαματικά αφεψήματα. Κάθε φυτό έχει τη δική του χρήση, τη δική του ιστορία, τον δικό του χρόνο. Το πλούσιο αυτό φυτικό μωσαϊκό προσφέρει κάτι μοναδικό: ένα από τα πιο αρωματικά μέλια του Αιγαίου. Οι μέλισσες της Ανάφης συλλέγουν νέκταρ από θυμάρι, φασκόμηλο, λεβάντα, και δημιουργούν ένα μέλι που φυλάσσεται σαν φυλαχτό.
Τον χειμώνα, οι Αναφιώτες μαζεύουν τις λεγόμενες «προβάτσες», άγρια χόρτα που φυτρώνουν στις πεδινές περιοχές και χρησιμοποιούνται στις σαλάτες. Μαζί τους, το γιαλοράδικο, συγγενικό του σταμναγκαθιού της Κρήτης, με χαρακτηριστική πικρή γεύση. Τοπικά, χρησιμοποιούνται επίσης το μάραθο, η λαδανιά, οι ξινήθρες, οι παπαρούνες, η κάππαρη, τα κρίταμα.
Η χειροποίητη ζυμαροποιία έχει την τιμητική της. Οι γυναίκες του νησιού φτιάχνουν ακόμα τα «αναφιώτικα μακαρόνια» με το χέρι, τα απλώνουν σε ταψιά και τα λιάζουν στον αέρα. Οι χυλοπίτες, πιο λεπτές και συχνά με αυγό και γάλα, αποθηκεύονται για τον χειμώνα. Σερβίρονται με λάδι, ντόπιο τυρί και αρωματικά βότανα.
Η Ανάφη είναι μικρός παράδεισος για τους λάτρεις του τυριού. Το ξυάλι, μαλακό τυρί που θυμίζει ξινό γιαούρτι, φτιάχνεται από πρόβειο γάλα. Το βραστό τυρί, η ξερή μυζήθρα, το κεφαλοτύρι και το λαδοτύρι παρασκευάζονται με γνώση και σεβασμό. Συνοδεύουν τα μακαρόνια, τα παξιμάδια, αλλά και τα σκαλτσούνια — τα γλυκίσματα του νησιού.
Η γαστρονομική παράδοση της Ανάφης έχει και το… γλυκό της κεφάλαιο. Τα σκαλτσούνια, γεμιστά σε σχήμα μισοφέγγαρου, φτιάχνονται κυρίως στις γιορτές, γεμισμένα με ξηρούς καρπούς, ζάχαρη, μέλι και κανέλα. Τα σουσαμόμελα, η τοπική εκδοχή του παστελιού, παρασκευάζονται από σουσάμι και μέλι και χαρίζονται στις χαρές και στα πανηγύρια.
Το έδαφος του νησιού, άνυδρο αλλά πλούσιο, γεννά υπέροχες ποικιλίες: μαυρομάτικα φασόλια, φακές, ρεβίθια. Η τοπική «κυκλαδίτικη σαλάτα» περιέχει άνυδρη ντομάτα, αγγούρι και ντόπια μυρωδικά. Όλα συνοδεύονται με ελαιόλαδο, κάππαρη και φρέσκο ψωμί.
Η Ανάφη, όσο μικρή κι αν είναι, έχει ισχυρή εορταστική ταυτότητα. Κάθε χρόνο στις 8 Σεπτεμβρίου γιορτάζεται η Παναγία η Καλαμιώτισσα με μεγάλο πανηγύρι στο ομώνυμο μοναστήρι. Οι κάτοικοι περπατούν μέχρι την εκκλησία, συμμετέχουν στη λειτουργία και στη συνέχεια τρώνε όλοι μαζί, κατσικάκι, παξιμάδια, κρασί και γλυκά.
Τη Μεγάλη Εβδομάδα καίγεται το αμπελόκλαδο για να ευωδιάσει η φουρνιάδα όπου θα ψηθεί το κατσικάκι της Ανάστασης. Γύρω από τα ξωκλήσια γίνονται επίσης πανηγύρια στους Αγίους: Ηλία, Παντελεήμονα, Κοίμηση της Θεοτόκου, Δημήτριο. Το φαγητό ετοιμάζεται συλλογικά, οι γεύσεις μοιράζονται, και η μουσική με τσαμπούνα και τουμπάκι γεμίζει το βράδυ με παλιούς σκοπούς.
Η Ανάφη δεν απευθύνεται σε όσους ψάχνουν κάτι εντυπωσιακό ή κοσμοπολίτικο θα έλεγα. Είναι ένα νησί που ζητά να το ζήσεις αργά, σαν να μαζεύεις χόρτα ένα ένα. Στο ηλιοκαμένο της έδαφος φυτρώνουν συνταγές ξεχασμένες και παλιά αρώματα. Κι εκεί, ανάμεσα στις φασκομηλιές, καταλαβαίνεις πως η παράδοση δεν είναι σαν μουσείο. Είναι ζωή και είναι μνήμη.
