Κείμενο: Τάνια Μινογιάννη
Ξέρουμε πώς να κάνουμε μια ερώτηση σχετικά με το τι δεν ξέρουμε,
αλλά κανείς δεν ξέρει πώς να ρωτά σχετικά με ό,τι ήδη μας είναι γνωστό.
Zhuang Zhou
Πέρασαν δύο χρόνια από τις αυτοδιοικητικές εκλογές στην Ελλάδα του πρώτου μνημονίου, όπου ο Δημήτρης Αθυρίδης έτρεχε πίσω από τον Μπουτάρη και ο Μπουτάρης έφερνε τα πάνω κάτω στη Θεσσαλονίκη. Αφαίρεσε κι άλλo ένα κοντά σ’ αυτά, που βγήκε στις αίθουσες το πρώτο ντοκιμαντέρ του σκηνοθέτη για τον Θόδωρο Παπαντίνα, και έχεις μέσα από τη φιλοτέχνηση δύο πορτρέτων μια δημιουργική -και κινηματογραφικά άκρως συναρπαστική- θεώρηση του κόσμου και της εποχής μας.
«T for Trouble and the self-admiration society» και «One Step Ahead» δύο έργα που ξεκαθαρίζουν ότι ο σκηνοθέτης τους διαθέτει ισχυρά κινηματογραφικά κότσια και συνειδητοποιημένα ηθικά ερείσματα, καθως αντί να παρασυρθεί από τους γοητευτικούς όσο και αμφιλεγόμενους συχνά ήρωές του τους χρησιμοποιεί ως πρόσχημα για να μιλήσει πανανθρώπινα και να συναρμολογήσει συγκοινωνούντα δοχεία της ύπαρξης. Αυτό συμβαίνει με τις ταινίες του Δημήτρη Αθυρίδη. Μας συνδέουν. Γύρω από τις ιστορίες του σωρεύουν και ξετυλίγονται ακόμα πολλές – επάλληλες, παράλληλες, γραμμικές.
Ιστορίες για το πώς οι άνθρωποι δουλεύουν, ερωτεύονται και πεθαίνουν στο λιμάνι με τα κόκκινα φώτα και τον ιώδη ορίζοντα, που σκάει στο ρουθούνι μέσα από τις αγορές του, τα κουλούρια του, ενίοτε τα σκουπίδια του και τον παγωμένο Βαρδάρη του, που ακούγεται σαν ανατολίτικο κανονάκι, ροκ σκηνή, κρουστή συμφωνία, βυζαντινή χορωδία, τσέλο, φλάουτο, πιάνο και βιολί και σκυλομπούζουκο και μπαλάντα ονειρική. Όλοι οι δρόμοι που θα περπατήσεις σε αυτές τις ταινίες ξεκινούν από τη Σαλονίκη. Το πού οδηγούν ο σκηνοθέτης το αφήνει ανοιχτό, ωστόσο οι ταινίες του χαρτογραφούν διαδρομές που έχεις περάσει, γεγονότα και καταστάσεις που ξέρεις.
Ξέρεις για «όλο εκείνο το χρώμα που δίνεται στο μουσικό σαν μητρική γλώσσα» και θα το νιώσεις να βάφει τις ιστορίες του Αθυρίδη βαθιά, τρυφερά και ανεξίτηλα. Καλά περιέγραψε ο συγχωρεμένος Νίκος Παπάζογλου το σπάνιο τάλαντο του Θόδωρου Παπαντίνα, που χωρίς κοινωνούς και ακροατήριο θα ‘μενε ολότελα στέρφο και νεκροζώντανο. «Μόνο να παίζω» λέει ο κιθαρίστας στο «T for trouble» και να που έπαιξε κι έντυσε μουσικά με το μοναδικό «χρώμα» του και τις δύο ταινίες του Δημήτρη Αθυρίδη και μαζί του έπαιξε και πήρε το βάπτισμα του πυρός κι ο σκηνοθέτης. Πώς γίνεται καμιά φορά το πρώτο βήμα του ενός να ‘ναι πάνω στο σημείο μηδέν του άλλου, να προκαλεί την επόμενη θεϊκή ζαριά, οδηγώντας σε νέα πίστα, όπου όλα παίζονται και ο καθένας οφείλει να κάνει την κίνησή του. Έτσι, έγινε και η συνάντηση Μπουτάρη-Αθυρίδη, που πορεύτηκαν επί δέκα εβδομάδες αχώριστοι, προσηλωμένοι ο καθένας στο δικό του στόχο και ανίδεοι για το τι μέλλει γενέσθαι. Ήταν μια σύμπτωση της μοίρας και της βούλησης. Και είναι ωραία αυτή η κατάσταση, σαν σήμα που επιβεβαιώνει ότι καλά πας, συνέχισε, ξέρεις.
Ξέρεις για τις «ωραίες λέξεις που χάνουν το νόημά τους», όπως διαπιστώνει κι ο Μπουτάρης και που ο σκηνοθέτης δεν καταδέχεται να χρησιμοποιήσει σαν δεκανίκι-σπικάζ της αφήγησής του. Φροντίζει όμως, να είναι παρούσες, λάλουσες με όλα τα ψεγάδια, το λυτρωτικό και άφθονο χιούμορ και τα φάλτσα του αυθόρμητου λόγου των ηρώων του, αλλά και με κάθε ποιητική κλωστή που ενώνει τα κομμάτια σε μια ακολουθία, ώστε το νόημα να ψιθυρίζεται διαρκώς στα στιχάκια του Παπαντίνα και τις χιλιοϋπογραμμισμένες προσευχές στο βιβλιαράκι του Μπουτάρη ή να διατυμπανίζεται και να διασύρεται στους ξύλινους πολιτικούς λόγους. «Συντήρηση», «Αναγέννηση», «Ελευθερία», «Θεός».
Ξέρεις, βλέπεις, κι όταν βολεύει, παραβλέπεις τις εικόνες, όπου εναλλάσσονται το φως και το σκοτάδι. Στις ταινίες η αντίστιξη αυτή χαρακτηρίζει τις πολυφωνικές αφηγήσεις του Αθυρίδη, χτυπάει χορδές, δε σ’ αφήνει να ξεφύγεις. Στο πεζοδρόμιο μια περαστική άστεγη, άνθρωπος σε κρίση, δίπλα ο Μπουτάρης υποψήφιος στην κρίση του κόσμου. Στον τοίχο το πόστερ μιας αστραφτερής Πόρσε, στο στρώμα ο ντεραπαρισμένος πενηντάρης ρόκερ. Στο φόντο το μνημείο της Ροτόντας, σε πρώτο πλάνο σκουπίδια βουνό. Στο στόμα η αλαζονεία και το θράσος, στο μάτι «αυτή η τρέλα», η αγωνία, η απελπισία. Στο κάδρο μια γιορτή ομόνοιας και σεβασμού, στο κέντρο ένας κληρικός με λόγο ασέβειας και διχασμού. Ο πάνω και ο κάτω κόσμος της ψυχής, της ζωής, της κοινωνίας πάλλονται και σιωπούν πότε ο ένας, πότε ο άλλος, πότε και οι δυο, με την κάμερα να βουτά στη ζήση και το είναι των πρωταγωνιστών και το ρυθμό να επιβάλλεται στην ανάσα εκείνων που παρακολουθούν. Η συγκίνηση, προνόμιο συνήθως της μυθοπλασίας, προσφέρεται κινηματογραφικά σε αυτά τα ντοκιμαντέρ από την αρχή ως το τέλος, κι ας ξέρεις.
Για τις πλάνες που σκάνε σαν βόμβες, όταν νιώθεις «lost και μόνος» σαν τον Παπαντίνα, όταν είτε λέγεσαι Μπουτάρης είτε απλώς Γιάννης «κατεβάζεις την πρώτη γουλιά που απλώνεται μέσα σου» και πνίγεις προσωρινά το κενό, όταν αγνοείς την ταυτότητα και την ιστορία σου και αγοράζεις «τον πατριωτισμό και την ηθική» που σου πουλάνε. Ξέρεις για τα θραύσματα που πετάγονται αζήμια στα ηδονοθηρικά τηλεοπτικά παράθυρα, στις άκαμπτες κουπ των κομματικών τέκνων, στις αστικές παρωπίδες, στις οικογενειακές ασπίδες και στο χοντρόπετσο πορτοφόλι που εξαργυρώνει τα πάντα. Ξέρεις για τα τραύματα και «το πρόβλημα που όλοι κρύβουν, ενώ πρέπει να τ’ ανοίξεις, για να θεραπευτεί» – κι ας το ‘πε ο Μπουτάρης, το ξέρεις κι εσύ. Και καμιά φορά δε θέλεις να ξέρεις, θέλεις μόνο να ονειρεύεσαι.
Στις ταινίες του Δημήτρη Αθυρίδη το όνειρο -όπως και στη ζωή- είναι σημείο ανάπαυσης και αναστοχασμού. Στο T for trouble έχει εξοριστεί από τη ζωή και τον κόσμο του Παπαντίνα. Στο One Step Ahead ενοικεί μέσα στον έρωτα του Μπουτάρη για τη σύντροφο που έφυγε πριν από αυτόν και σε ό,τι βίωσε μαζί της, τα πρώτα σφιχταγκαλιαστά μπλουζ, τους περιπάτους με τους μποέμ ήρωες να κρατούν το φανάρι και το γάμο που από σύμβαση έγινε υπέρβαση, γιατί κατάφεραν κι οι δυο να συγχωρήσουν τις αντιθέσεις, τον αλκοολισμό, την προδοσία, το διαζύγιο και η συνάντησή τους έγινε ολική, γενναιόδωρη, συμπονετική και γενναία. Γιατί εκείνο που διάβαζαν ο ένας στο βλέμμα του άλλου το μετουσίωσαν «σε καλοσύνη, αγόρι μου» που λέει με φωνή γεμάτη κόμπους η μάνα του Παπαντίνα στην πρώτη ταινία.
Ακόμα κι αν δεν έχεις, ούτε και θέλεις να αποκτήσεις κάποια σχέση με τον αμετανόητο, ναρκισσιστή ρόκερ του T for Trouble ή με τον αντισυμβατικό αστό αμπελουργό και νυν δήμαρχο του One Step Ahead, αυτό το «σε καλοσύνη» κράτα το, για να βαπτίζεις στο νόημά του όλη την περιουσία των αμφιβολιών σου, ό,τι θεωρείς πως ξέρεις και ό,τι σου σκοτώνει το όνειρο και την ελπίδα. Αυτό είναι το μάθημα που πήρα εγώ από τα δύο ντοκιμαντέρ του Δημήτρη Αθυρίδη, κι ας μην είχε ο σκηνοθέτης ποτέ την πρόθεση να το δώσει.
INFO
• Το Ένα βήμα μπροστά/ One step ahead έκανε παγκόσμια πρεμιέρα τον περασμένο Νοέμβριο στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Άμστερνταμ (IDFA, 14-25/11/12), παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, ενώ τον προσεχή Ιούνιο θα προβληθεί στο γαλλογερμανικό κανάλι ARTE, στο πλαίσιο της θεματικής ημέρας “Μια ημέρα για την Ελλάδα/ Une journee en Grece”.
• Είναι μία παραγωγή της PAN ENTERTAINMENT AE και ΕΡΤ/YLE/ZDF σε συνεργασία με την ARTE και την υποστήριξη του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου.
• Το T for Trouble and the self admiration society (2009) κέρδισε το βραβείο «Ορφέας» στο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου του Λος Άντζελες.
• Ο Γιάννης Μπουτάρης στην ταινία διαβάζει το βιβλίο Touchstones: Spiritual awakenings in everyday life του R. Scott Golglazier.
