Στα τέλη Ιανουαρίου, το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων ενέκρινε ομόφωνα την αποκατάσταση της πολύπαθης κατοικίας του Αλέξανδρου Ιόλα στην Αγία Παρασκευή. Με αυτή την έγκριση ανοίγει ο δρόμος για την ένταξη του έργου στο επιχειρησιακό πρόγραμμα 2014-2020 και κατ’ επέκταση για την υλοποίησή του. Το κτίριο έχει χαρακτηριστεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο με υπουργική απόφαση του 1998. Πρόκειται για ένα διώροφο κτίριο που περιβάλλεται από κτήμα έκτασης 6,7 στρεμμάτων και αποτέλεσε για περισσότερα από 20 χρόνια, από το θάνατο του συλλέκτη το 1987, μήλον της έριδος ανάμεσα στους κληρονόμους του, ενώ η πολύχρονη εγκατάλειψή του, οι φθορές από το πέρασμα του χρόνου, οι βανδαλισμοί και οι κλοπές το έχουν οδηγήσει στην κακή σημερινή κατάσταση.

Μέσα στο σκοτάδι της Ταινιοθήκης, το πρώτο πλάνο του ντοκιμαντέρ “Βίλα Ιόλα, Ταξίδι στον Χώρο και Χρόνο“, ένα κομμάτι της επιβλητικής σκουριασμένης πια πόρτας με τα αρχικά Αλέξανδρος Ιόλας μας οδηγεί στον εγκαταλελειμμένο αλλά ακόμα μεγαλοπρεπή κόσμο του συλλέκτη με την ανεξάντλητη φαντασία και το μοναδικό στιλ. Η ιστορία του σπιτιού που ξεκινά από το 1950 και είναι γεμάτη μύθους και μνήμες ζωντανεύει μέσα από την αφήγηση της ανιψιάς του Λένας Κουτσούδη – Ιόλα και του συζύγου της Γκυ Νατάν, που μιλούν για πρώτη φορά για την ιστορία του κτιρίου το οποίο ζωντανεύει μέσα από τις μοναδικές αφηγήσεις τους και από σπάνιο φωτογραφικό υλικό. Η έρευνα ξεκινά τη δεκαετία του 1950, από τη γέννηση της ανιψιάς του Λένας στο τότε μικρό και λιτό σπίτι της αραιοκατοικημένης Αγίας Παρασκευής, και φτάνει μέχρι και σήμερα, που το σπίτι των 1700 τ.μ στέκει εγκαταλελειμμένο και λεηλατημένο, περικυκλωμένο από οκταώροφες πολυκατοικίες.

Η Βίλα από ψηλά – Στιγμιότυπο “Βίλα Ιόλα, Ταξίδι στο Χώρο και Χρόνο” © Angelis Films Ltd.

Οι δημιουργοί του ντοκιμαντέρ Θάνος Αγγέλης και Μανώλης Οικονόμου μας μίλησαν για την περιπλάνησή τους στο σπίτι και την ιστορία του, ένα ταξίδι στη δημιουργική ζωή του Αλεξανδρινού συλλέκτη και γκαλερίστα.

Εσείς ήσασταν πολύ μικροί στην εποχή του Ιόλα, η γενιά σας δεν ξέρει καν τις ιστορίες, πως γεννήθηκε η ιδέα για το ντοκιμαντέρ;
Θ:
Αυτό είναι αλήθεια εγώ ήμουν αγέννητος όταν πέθανε ο Ιόλας και ο Μανώλης ήταν επτά ετών. Εγώ γνώρισα τη βίλα στα πλαίσια των γυρισμάτων μια διαφήμισης που γυρίσαμε εκεί. Με μάγεψε ο χώρος και αναζητώντας πληροφορίες έπεσα σε ένα κείμενο του Μανώλη, το πρώτο ολοκληρωμένο και δημοσιευμένο άρθρο για την αρχιτεκτονική της βίλας. Έτσι γνωριστήκαμε μεταξύ μας.

Μ: Σαν αρχιτέκτονας είχα γράψει μια σειρά άρθρων στο Greek Architects ανάμεσα σε αυτά ήταν ένα και για τη βίλα Ιόλα με την οποία είχα αρχίσει να ασχολούμαι από το 2000. Πουθενά δε λεγόταν κάτι για το σπίτι υπήρχαν διάφοροι μύθοι που δεν ίσχυαν κιόλας. Το 2010 ο ιδιοκτήτης μου έδωσε άδεια και μπήκα στο σπίτι για να κάνω αυτό το άρθρο. Τη φωτογράφισα έκανα σχέδια αποτύπωσης και για το ισόγειο και το υπόγειο και τον όροφο που δεν υπήρχαν μέχρι τότε δημοσιευμένα με τα δεδομένα της έρευνας μέχρι τότε.

Το Πρώτο δωμάτιο του Ιόλα 2016 Στιγμιότυπο “Βίλα Ιόλα, Ταξίδι στο Χώρο και Χρόνο” © Angelis Films Ltd.

Το Πρώτο δωμάτιο του Ιόλα δεκ.70′ αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα

Ο Θάνος Αγγέλης και ο Μανώλης Οικονόμου αποφάσισαν να κάνουν ένα βίντεο για το χώρο, κάπως έτσι γεννήθηκε και η ιδέα του ντοκιμαντέρ, ενώ έχουν βρει την ανιψιά του Ιόλα, Λένα η οποία μιλά για πρώτη φορά δημοσίως για την ιστορία του σπιτιού. Οι δημιουργοί λένε μάλιστα πως ένας από τους λόγους που τους εμπιστεύθηκε η Λένα Ιόλα είναι ότι δε τον γνώριζαν και ήταν αποστασιοποιημένοι από το θέμα.

Θ: Πήγαμε με ανοιχτά χαρτιά, είχαμε πρόθεση καθαρή να ασχοληθούμε με το σπίτι και αυτό κάναμε, δε μας ενδιέφερε το «κίτρινο» ή το κοσμικό μέρος της ιστορίας και όσα έγιναν τα τελευταία χρόνια πριν από το θάνατό του που είναι αυτά που γνωρίζουν οι περισσότεροι.

Μ: Ο βασικός αφηγηματικός άξονας του ντοκιμαντέρ είναι η ιστορία του σπιτιού από το ’50 μέχρι την πώλησή του στον τελευταίο ιδιοκτήτη, τον Γεωργίου. Υπάρχουν και τρεις επικουρικοί αφηγηματικοί άξονες που είναι ο Ιόλας και η σχέση του με το σπίτι, στην αρχή ως τουρίστας και μετά ως μόνιμος κάτοικος, η σχέση του σπιτιού με τα έργα τέχνης καθώς στην ουσία το σπίτι διαμορφώνεται σύμφωνα με τα έργα τέχνης που έρχονται και δημιουργούν ανάγκες και γίνονται προσθήκες και τρίτος βασικός άξονας είναι η αφήγηση της Λένας Ιόλα για το σπίτι, τον Ιόλα και τα έργα του, αυτή είναι η δομή του ντοκιμαντέρ αν κάναμε ένα διάγραμμα.

Το drone κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων Ιουν.2016 © pikon photography

Η είσοδος του σπιτιού πριν διαμορφωθεί και χωρίς 1ο όροφο, τέλη 60′ αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα

Η σκάλα χωρίς την κουπαστή των Lalanne, δεκ.70′ αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα

Τι δυσκολίες αντιμετωπίσατε;
Θ:
Κυρίως οι καιρικές συνθήκες επειδή παίρναμε άδεια από τον ιδιοκτήτη και μπαίναμε για ορισμένο χρόνο. Δεύτερη δυσκολία ήταν ότι άλλαζε συνέχεια το κτίριο, υπήρχαν γκράφιτι που άλλαζαν,  έσβηναν, δηλαδή η βίλα Ιόλα όσο ήταν ξεσφράγιστη ήταν ένας ζωντανός οργανισμός. Επίσης σου αναφέρω πως μια από τις δυσκολίες ήταν να σκηνοθετήσω ένα άδειο σπίτι. Πέρα από τις προφανείς οπτικές φυγές και αυτονόητες οπτικές γωνίες έπρεπε να βρούμε έναν πρωτότυπο τρόπο αφήγησης. Εστιάσαμε πχ. σε σπασμένα πόμολα, κουτιά κανέλας από το 80’, ρούχα του Ιόλα και πολλά άλλα στοιχεία που δεν τα διακρίνει το μάτι φευγαλέα.

«Μια από τις δυσκολίες ήταν να σκηνοθετήσω ένα άδειο σπίτι»

Μ: Η έρευνα για το σενάριο ήταν ένα υλικό που διαμορφωνόταν συνεχώς ανάλογα με τις μαρτυρίες για το ποιοι χώροι είχαν τι, πότε φτιάχτηκαν. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι μέχρι το ντοκιμαντέρ γνωρίζαμε ότι το σπίτι είχε διαμορφωθεί με τρεις αρχιτεκτονικές επεκτάσεις, αυτό δεν ισχύει γιατί σύμφωνα με την έρευνα που κάναμε ήταν έξι αρχιτεκτονικές επεκτάσεις. Επίσης, έπρεπε να αντιστοιχίσουμε τις φωτογραφίες και τα έργα τέχνης με τους χώρους που άλλαζαν και ήταν αγνώριστοι.

Ποιοι ήταν οι μύθοι που υπήρχαν και καταρρίφθηκαν όταν κάνατε το ντοκιμαντέρ;
Μ:
Ο πρώτος ήταν για τον Πικιώνη. Ότι είχε εμπλοκή στην κατασκευή της βίλας. Δεν ισχύει και το έχει διαψεύσει και η κόρη του. Άλλος μύθος ήταν ο αριθμός των έργων που βρέθηκαν στο σπίτι πριν το θάνατο του Ιόλα, ακούγεται πως ήταν 10.000 έργα. Στην επίσημη καταγραφή του 1985 τα σύγχρονα έργα ήταν 200 και αρχαία 900. Από το 1987-2000 εκλάπησαν 770 αρχαία και 50 σύγχρονα έργα. Επίσης κάηκαν όλοι οι κατάλογοι των εκθέσεων του Ιόλα. Οι κληρονόμοι μοιράστηκαν με κλήρωση εξ ημισείας ό,τι απέμεινε. Αυτό επίσης που ξέρουμε είναι ότι ο Ιόλας τα τελευταία χρόνια της ζωής του άλλαξε το σπίτι και ενώ προηγουμένως υπήρχε μια βαριά διακόσμηση, φεύγουν όλα, χαρίζονται πράγματα οπότε το σπίτι αλλάζει μορφή. Η τελευταία φωτογράφιση του σπιτιού για ένα αγγλικό περιοδικό δείχνει το σπίτι τελείως διαφορετικό, επί της ουσίας άδειο.

Θ: Κάτι άλλο που βρήκαμε στη διάρκεια του ντοκιμαντέρ είναι πως αποδεδειγμένα δεν υπήρχε πρόθεση του Ιόλα να δωρίσει το σπίτι στο κράτος. Δεν υπάρχει καμιά καταγεγραμμένη επαφή που να το αποδεικνύει.

Μ: Ο Ιόλας έχει κάνει μια γραπτή δωρεά προς αποκατάσταση του ονόματός του δηλώνοντας την πρόθεσή του να χαρίσει τη συλλογή των αρχαίων που είχε, για το σπίτι δεν υπάρχει τίποτα. Εξάλλου ήταν καταγεγραμμένος ως συλλέκτης αρχαιοτήτων και κάτοχος συλλογής. Υπάρχει μια προσπάθεια να μεγαλοποιήσουμε την αξία της βίλας και σ’ αυτό το πλαίσιο διογκώθηκε και ο μύθος της δωρεάς προκειμένου να γίνει μουσείο. Μέχρι το ’70 ήταν οικογενειακό σπίτι στο οποίο ο Ιόλας σπάνια πήγαινε, στην ουσία το διοικούσε ο παππούς και ο πατέρας του, οπότε μου φαίνεται πολύ δύσκολο να το προόριζε για μουσείο. Το άλλο που λέγεται είναι ότι το σπίτι το έχτισε ο Ιόλας με πρόθεση να το κάνει ένα παλάτι της τέχνης. Πράγμα που δεν ισχύει σε καμία περίπτωση γιατί το σπίτι ήταν οικογενειακό. Αφού πέθανε ο αδερφός και η μια του αδερφή το κατοίκησε. Επίσης αν εξετάσει κάπως την ιδιοσυγκρασία του δε θα ήθελε σε καμία περίπτωση να κάνει ένα παλάτι, ο ίδιος κατοικούσε το πιο μικρό σε ένα δωμάτιο του σπιτιού.

Θ: Άλλωστε τα έργα του ήταν φίλων του, ήταν έργα που πουλούσε και στη συνέχεια έφταναν άλλα, ήταν ένας έμπορος ο Ιόλας δεν ήταν συλλέκτης. Αυτός είναι ένας ακόμα μύθος. Τα έργα που έδωσε στο μουσείο μακεδονικής τέχνης είναι συλλογή, αυτά που έδωσε στην πινακοθήκη μπορεί να θεωρηθούν συλλογή, τα έργα που είχε σπίτι του σε καμία περίπτωση.

Στιγμιότυπο “Βίλα Ιόλα, Ταξίδι στο Χώρο και Χρόνο” © Angelis Films Ltd.

Στιγμιότυπο “Βίλα Ιόλα, Ταξίδι στο Χώρο και Χρόνο” © Angelis Films Ltd.

Παρόλα αυτά το σπίτι επεκτείνεται, γιατί κάνει τόσες επεκτάσεις;
Μ: Η μεγάλη επέκταση έγινε μετά το κλείσιμο των γκαλερί του ανά τον κόσμο και ενώ είχαν αλλάξει και τα παγκόσμια δεδομένα της τέχνης. Πιθανολογούμε –γιατί κανείς δεν ήταν στο μυαλό του Ιόλα- πως το σπίτι λειτουργούσε και ως γκαλερί. Εκείνη την εποχή χτίζεται ο δεύτερος όροφος, ο οποίος είναι εντελώς διαφορετικός από όλο το άλλο σπίτι. Στην ουσία ο πάνω όροφος είναι τέσσερα μεγάλα δωμάτια με διαφορετική αρχιτεκτονική προσέγγιση.

«Αυτό το σπίτι ήταν σαν την πυραμίδα του Φαραώ, η προσπάθειά του να φεύγει συνεχώς από τα πάντα»

Πώς αποφασίσατε να έχετε για αφηγήτρια, την ανιψιά του;
Εμείς θέλαμε να μιλήσουμε για το σπίτι με ανθρώπους που το ήξεραν και το έζησαν και όχι με τους καλλιτέχνες που έφταναν εκεί σαν επισκέπτες. Αφού αφηγούμαστε την ιστορία του σπιτιού, είναι ο καλύτερος μάρτυρας της εποχής αλλά και των μεταμορφώσεων του σπιτιού.

Μέσα από το ντοκιμαντέρ, εσείς τι καταλάβατε για τον Ιόλα και την προσωπικότητά του;
Μ: Για μένα ο Ιόλας όταν βγάλουμε έξω από το πλάνο το κοσμικό του πρόσωπο και τα κουτσομπολιά είναι ένας δημιουργός –  μη δημιουργός που δημιουργούσε τέχνη χωρίς να το κάνει ο ίδιος. Ένας άνθρωπος ταγμένος στην τέχνη, πολύ πάνω από το μέσο όρο και για τον οποίο αξίζει να γίνει μια σοβαρή μονογραφία που θα φωτίσει τη συνεισφορά του συνολικά στη σύγχρονη τέχνη.

Θ: Εγώ κατάλαβα κάτι για τον Ιόλα όταν είχαμε τελειώσει πια το ντοκιμαντέρ. Σε όλη τη διάρκεια της έρευνας και των γυρισμάτων αναρωτιόμουν  γιατί το έχτισε ο Ιόλας. Νομίζω πως φοβόταν το θάνατο και την αδράνεια και αυτό το σπίτι ήταν σαν την πυραμίδα του Φαραώ, η προσπάθειά του να φεύγει συνεχώς από τα πάντα και να ξεφεύγει από το θάνατο.

Ο Μανώλης Οικονόμου, Θάνος Αγγέλης και Αλέξανδρος Καραίσκος κατά την διάρκεια των γυρισμάτων. © Έλενα Νασσάτη

Ο Ίόλας στο κρεβάτι, δεκαετία 60′,αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα

Δωμάτιο Βυζαντινής Τέχνης δεκ.70, αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα

Έργα του Magritte στοιβαγμένα στον κήπο, κατά την διάρκεια οικοδόμησης του 1ου ορόφου. δεκ.’70, αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα

Ο Υμηττός από την είσοδο του σπιτιού. αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα

Οι χρυσές πόρτες του Ιωάννη Καρδαμάτη. δεκ.70 αρχείο Λένας – Κουτσούδη Ιόλα