Στις 20 Νοεμβρίου κάθε χρόνο τιμάται η Διεθνής Ημέρα Τρανς Μνήμης για τα θύματα τρανσφοβικού μίσους (η σχετική εκδήλωση του Σωματείου Υποστήριξης Διεμφυλικών θα γίνει στις 26 Noεμβρίου στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων). Είναι μια ευκαιρία να συζητήσουμε για τα τρανς δικαιώματα και για τις μικρές και μεγάλες διακρίσεις που υφίστανται καθημερινά οι τρανς συνάνθρωποί μας. Με την αφορμή αυτή, ας δούμε την υπόθεση του μαθητή Γκάβιν Γκριμ (επέλεξε ο ίδιος, με συνέντευξη τύπου που έδωσε, να δημοσιοποιούνται τα στοιχεία του) που έφτασε μέχρι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, μια υπόθεση που αφορά την ταυτότητα φύλου των διεμφυλικών ατόμων.

Η «ταυτότητα φύλου» είναι μια καθιερωμένη ιατρική έννοια, που αναφέρεται στην αίσθηση που έχει το άτομο για τον εαυτό του, ότι ανήκει σε ένα συγκεκριμένο φύλο. Είναι μια έμφυτη και αμετάβλητη πτυχή της προσωπικότητας, με βιολογικές ρίζες. Ο καθένας και η καθεμία έχει μια ταυτότητα φύλου. Τα διεμφυλικά άτομα, ωστόσο, έχουν ταυτότητα φύλου που είναι διαφορετική από το φύλο που τους έχει αποδοθεί κατά τη γέννηση, το οποίο συνήθως βασίζεται στην εξέταση της εξωτερικής ανατομίας (το φύλο αυτό ονομαζόταν παλαιότερα “βιολογικό φύλο” αλλά η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία δεν χρησιμοποιεί πλέον τον όρο, ακριβώς επειδή και η ταυτότητα του φύλου έχει βιολογικές ρίζες).

Gavin Grimm

Όταν ο Γκάβιν (που του αποδόθηκε το θηλυκό φύλο κατά τη γέννηση) έφτασε στην πρώτη γυμνασίου, μίλησε στους γονείς του για την ταυτότητα φύλου του – εκείνη την εποχή το άγχος του να την αποκρύψει είχε γίνει τόσο έντονο που δεν ήθελε να πάει στο σχολείο. Οι γονείς του επικοινώνησαν με έναν ψυχολόγο ειδικό σε θέματα τρανς εφήβων, ο οποίος διέγνωσε ότι ο Γκάβιν υπέφερε από «δυσφορία φύλου» (gender dysphoria). Η δυσφορία φύλου είναι διαγνωστικός όρος της ψυχολογίας και χρησιμοποιείται για να περιγράψει το έντονο άγχος που προκαλείται από το αίσθημα ασυμφωνίας μεταξύ της ταυτότητας φύλου ενός ατόμου και του φύλου που του αποδόθηκε κατά τη γέννηση. Είναι μια σοβαρή ιατρική κατάσταση, που έχει συμπεριληφθεί στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών και Διεθνούς Ταξινόμησης των Νόσων. Το γεγονός ότι η ταυτότητα φύλου ενός ατόμου δεν ταυτίζεται με το φύλο που του αποδόθηκε κατά τη γέννηση, δεν αποτελεί από μόνο του ψυχική διαταραχή. Το κρίσιμο στοιχείο που γεννά τη δυσφορία φύλου, είναι η παρουσία ενός κλινικά σημαντικού ποσοστού άγχους που να σχετίζεται με αυτήν την ασυμφωνία. Η θεραπεία για τη δυσφορία φύλου είναι έτσι σχεδιασμένη ώστε να βοηθά τα διεμφυλικά άτομα να ζήσουν σύμφωνα με την ταυτότητα του φύλου τους. Η Παγκόσμια Επαγγελματική Ένωση Διεμφυλικής Υγείας (WPATH) έχει δημιουργήσει διεθνή πρότυπα αντιμετώπισης της δυσφορίας φύλου, τα οποία αναγνωρίζονται ως έγκυρα από τους κορυφαίους ιατρικούς οργανισμούς ψυχικής υγείας, συμπεριλαμβανομένου του Αμερικανικού Ιατρικού Συλλόγου, της Ενδοκρινολογικής Εταιρείας και της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας.

Οι τρανς και οι σχολικές τουαλέτες

Ο ψυχολόγος του Γκάβιν, με βάση αυτά τα ιατρικά πρότυπα, συνέστησε ότι ο Γκάβιν θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως αγόρι από όλες τις απόψεις, ακόμη και όταν χρησιμοποιεί την τουαλέτα. Με βάση αυτήν την ιατρική συμβουλή, ο Γκάβιν ξεκίνησε να χρησιμοποιεί τις τουαλέτες των αγοριών σε όλους τους δημόσιους χώρους (εστιατόρια, βιβλιοθήκες, εμπορικά κέντρα). Ταυτόχρονα λαμβάνει θεραπεία μετάβασης: το Δεκέμβριο του 2014 ξεκίνησε ορμονοθεραπεία και στη συνέχεια έκανε χειρουργική επέμβαση ανακατασκευής στο στήθος (αλλά όχι στα γεννητικά όργανα – τα ιατρικά πρότυπα δεν επιτρέπουν τη χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου σε ανηλίκους, εκτός από τις περιπτώσεις ερμαφροδιτισμού).

Τον Αύγουστο του 2014, λίγο πριν από την έναρξη της σχολικής χρονιάς, ο Γκάβιν και η μητέρα του συναντήθηκαν με το διευθυντή του σχολείου του και του εξήγησαν ότι ο Γκάβιν είναι διεμφυλικός και ότι θα φοιτούσε πλέον στο σχολείο ως αγόρι. Ο Γκάβιν αρχικά επέλεξε να χρησιμοποιεί μια τουαλέτα στο ιατρείο του σχολείου, αλλά μετά από μερικές εβδομάδες διαπίστωσε ότι η χρήση ξεχωριστής τουαλέτας ήταν στιγματιστική. Με την άδεια του διευθυντή, άρχισε να χρησιμοποιεί την τουαλέτα των αγοριών χωρίς κανένα πρόβλημα (ο Γκάβιν έχει απαλλαγεί από τα μαθήματα φυσικής αγωγής και συνεπώς δε χρησιμοποιεί τα αποδυτήρια). Μετά από λίγο καιρό, ορισμένοι γονείς έμαθαν για τον Γκάβιν και επικοινώνησαν με το Σχολικό Συμβούλιο της περιοχής (στις ΗΠΑ τα σχολεία διοικούνται από τοπικά, αιρετά σχολικά συμβούλια, ενώ το υπουργείο Παιδείας έχει μόνο εποπτικό ρόλο), απαιτώντας ο τρανς μαθητής να αποκλειστεί από τις τουαλέτες των αγοριών.

Οι τρανς και οι σχολικές τουαλέτες

Το Συμβούλιο πρότεινε την υιοθέτηση ενός κανόνα γενικής εφαρμογής σε όλα τα σχολεία της περιοχής, που προέβλεπε ότι η χρήση των τουαλετών στα σχολεία θα γίνεται με βάση το βιολογικό φύλο και ότι τα σχολεία θα πρέπει να παρέχουν εναλλακτική κατάλληλη εγκατάσταση για μαθητές με θέματα ταυτότητας φύλου.

Στη δημόσια συνεδρίαση του Συμβουλίου, ο Γκάβιν πήγε μαζί με τους γονείς του και είπε μεταξύ άλλων: «Μπορώ και χρησιμοποιώ τις τουαλέτες ανδρών σε κάθε δημόσιο χώρο. Ποτέ δεν είχα κάποια αντιπαράθεση ή πρόβλημα. Το μόνο που θέλω να κάνω είναι να είμαι ένα φυσιολογικό παιδί και να χρησιμοποιώ την τουαλέτα όπως οι άλλοι. Δεν είχα ποτέ κανένα πρόβλημα από τους συμμαθητές μου. Ορισμένοι γονείς είναι οι μόνοι άνθρωποι που έχουν προσπαθήσει να περιορίσουν τα δικαιώματά μου. Θέλω να ασκώ το δικαίωμά μου να είμαι αυτός που είμαι. Δεν ζήτησα να είμαι έτσι και η κατάσταση αυτή είναι ένα από τα πιο δύσκολα πράγματα που μπορεί να αντιμετωπίσει κάποιος. Αξίζω τα ίδια δικαιώματα με κάθε άλλο ανθρώπινο ον. Είμαι απλά ένας άνθρωπος. Είμαι απλά ένα αγόρι».

Ορισμένοι από τους ομιλητές στη δημόσια συνεδρίαση του Συμβουλίου, ωστόσο, επέμειναν να αποκλειστεί ο Γκάβιν από τις ανδρικές τουαλέτες και απείλησαν να μην επανεκλέξουν τα μέλη αν δεν συμμορφώνονταν στην απαίτησή τους. Ένας γονιός αποκάλεσε τον Γκάβιν «τέρας» και τον παρομοίασε με ένα πρόσωπο που νομίζει ότι είναι σκύλος και θέλει να ουρεί σε πυροσβεστικούς κρουνούς. Το Συμβούλιο υιοθέτησε κατά πλειοψηφία την απόφαση να απαγορευθεί στους τρανς μαθητές να χρησιμοποιούν τις τουαλέτες που συνάδουν με την ταυτότητα φύλου τους.

Οι τρανς και οι σχολικές τουαλέτες

Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι ο Γκάβιν θα πρέπει να χρησιμοποιεί τις τουαλέτες των κοριτσιών. Απλώς το Συμβούλιο επιμένει ότι δεν πρέπει να πηγαίνει ούτε στων αγοριών, αλλά σε ειδικές τουαλέτες που είναι μόνο για αυτόν, μια επιλογή που σηματοδοτεί σωματικά και συμβολικά τον Γκάβιν ως διαφορετικό και αποκλεισμένο, τον απομονώνει από τους συνομηλίκους του, τον στιγματίζει και τον ταπεινώνει.  Για να αποφύγει τη χρήση της ειδικής τουαλέτας, ο Γκάβιν προσπαθούσε να μην πηγαίνει τουαλέτα στο σχολείο, με αποτέλεσμα να εμφανίσει ουρολοιμώξεις. Ο ψυχίατρος που τον εξέτασε στο πλαίσιο της κατοπινής δίκης, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το στίγμα που βιώνει κάθε φορά που χρειάζεται να χρησιμοποιήσει την τουαλέτα είναι «καταστροφικό πλήγμα για τον ψυχισμό του και τον τοποθετεί σε ακραίο κίνδυνο άμεσης και μακροπρόθεσμης ψυχολογικής βλάβης».

Ο Γκάβιν προσέφυγε τελικά στο δικαστήριο, καταγγέλοντας την πολιτική του Συμβουλίου ως αθέμιτη διάκριση εις βάρος του με βάση το φύλο (το κεφάλαιο 9 του Νόμου για τις Πολιτικές Ελευθερίες ορίζει ότι «Κανένα πρόσωπο στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορεί, με βάση το φύλο, να αποκλειστεί από τη συμμετοχή σε οποιοδήποτε εκπαιδευτικό πρόγραμμα, να στερηθεί τα οφέλη οποιουδήποτε τέτοιου προγράμματος ή δραστηριότητας ή να υποστεί διακρίσεις λόγω φύλου στο πλαίσιο τους»). Το βασικό επιχείρημά του ήταν ότι το Συμβούλιο παρέβη έναν κανονισμό του υπουργείου Παιδείας του 2013 που προβλέπει ότι «όταν ένα σχολείο επιλέγει να διαχωρίσει τους μαθητές με διαφορετικό τρόπο βάσει του φύλου, θα πρέπει γενικά να αντιμετωπίζει τους τρανς μαθητές με τρόπο που να συνάδει με την ταυτότητα φύλου τους».

Το Τέταρτο Ομοσπονδιακό Εφετείο δέχθηκε την αίτηση του Γκάβιν θεωρώντας ότι το Συμβούλιο έπρεπε να είχε ακολουθήσει την υπόδειξη του υπουργείου και απαγόρευσε την εφαρμογή της σχετικής απόφασης, διατάσσοντας να επιτραπεί στον Γκάβιν να χρησιμοποιεί τις τουαλέτες των αγοριών. Το Συμβούλιο προσέφυγε στο Ανώτατο Δικαστήριο και μαζί του προσέφυγαν 19 από τις 50 πολιτείες και μέλη του Κογκρέσου. Ζητούν από το Ανώτατο Δικαστήριο να κρίνει ότι το Συμβούλιο δεν υποχρεούτο να ακολουθήσει τις οδηγίες του υπουργείου Παιδείας και ότι τα δικαιώματα ιδιωτικότητας των υπόλοιπων αγοριών του σχολείου πρέπει να προστατευθούν.

Οι τρανς και οι σχολικές τουαλέτες

Η περίπτωση του Γκάβιν είναι σίγουρα ασυνήθιστη. Μιλάμε για ένα πρόσωπο που του αποδόθηκε το γυναικείο φύλο κατά τη γέννηση και στα 16 του, ως αποτέλεσμα ορμονικής θεραπείας, έχει μούσια και άλλα δευτερεύοντα χαρακτηριστικά του αρσενικού φύλου, έχει αρσενικό όνομα στην ταυτότητά του και ζει όλες τις πτυχές της ζωής του σύμφωνα με την ανδρική ταυτότητα φύλου. Αλλά το επιχείρημα περί προστασίας της ιδιωτικότητας των άλλων αγοριών μάλλον πάσχει.

Κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο διαχωρισμός των τουαλετών με βάση το φύλο αντανακλά τις παραδόσεις της σεμνότητας που έχει αναπτύξει η κοινωνία για τις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών, αλλά αυτό από μόνο του δεν απαντά στο ερώτημα για το ποια τουαλέτα θα πρέπει να χρησιμοποιεί ένα τρανς αγόρι όπως ο Γκάβιν. Το Συμβούλιο και οι υποστηρικτές του θεωρούν ότι τα κοινωνικά έθιμα που αφορούν την ιδιωτικότητα περιστρέφονται εξ ολοκλήρου γύρω από τα γεννητικά όργανα ενός ατόμου (ακόμη και σε περιπτώσεις όπως οι τουαλέτες, όπου δεν υπάρχει δημόσια γυμνότητα). Αλλά ο ισχυρισμός αυτός δεν είναι καθόλου αυτονόητος: δεν έχουν όλα να κάνουν με τα γεννητικά όργανα. Και σε κάθε περίπτωση, η ταυτότητα φύλου ενός ατόμου δεν είναι «κατώτερη» ιεραρχικά από το φύλο που του αποδόθηκε κατά τη γέννηση. Τουναντίον, σύμφωνα με την επιστήμη, συμβαίνει το αντίθετο. Το άτομο «είναι» πολύ περισσότερο αυτό που λέει η ταυτότητα φύλου του, αυτό που βιώνει και εκφράζει ως φύλο του, παρά αυτό που μπορεί να υποδεικνύουν τα γεννητικά του όργανα.

Κάποια στιγμή μέχρι τον Ιούνιο θα έχουμε την απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ στην υπόθεση αυτή – δυστυχώς η εκλογή Τραμπ σημαίνει ότι η προς το παρόν κενή θέση του αείμνηστου δικαστή Σκαλία θα καλυφθεί από κάποιον μάλλον υπερσυντηρητικό δικαστή. Αυτό όμως δεν προδιαγράφει τίποτα: η ίδια πλειοψηφία προοδευτικών και μετριοπαθών που έδωσε την απόφαση αναγνώρισης του δικαιώματος στο γάμο για τα ομόφυλα ζευγάρια, μπορεί να δώσει μια ανάσα θάρρους και αξιοπρέπειας στα τρανς άτομα.