Στον εικοστό πρώτο αιώνα, το αρχαίο ελληνικό δράμα εξακολουθεί να ασκεί την ίδια γοητεία στους θεατές με αυτή που ασκούσε αιώνες πριν. Η δυναμική του θεατρικού κώδικα αντέχει σε κάθε πειραματισμό, ερμηνεία, τονίζοντας τη διαχρονικότητα των κειμένων. Η θεατρολόγος Άννα Μαυρολέων έγραψε μια μελέτη με τίτλο «Περί Αναβίωσης – Από τους Αρχαίους Μύθους στους Μύθους της Θεατρικής Ιστορίας» και αφηγείται με μυθιστορηματικό τρόπο την ιστορία της αναβίωσης του αρχαίου δράματος σε κάθε εποχή. Την συναντήσαμε για να απαντήσει στις απορίες μας.

Τι ακριβώς μας λέει αυτό το βιβλίο;
Το ερευνητικό ενδιαφέρον του βιβλίου αφορά αφενός το πεδίο που γενικώς αποκαλούμε «πρόσληψη» του αρχαίου δράματος, καθώς και το πεδίο της κοινωνιολογίας θεάτρου. Αποτελείται από δυο μέρη: το πρώτο περιλαμβάνει θέματα από την ιστορία της αναβίωσης στην ελληνική σκηνή παρουσιάζοντας τη σχέση τους με την κοινωνική και πολιτική ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Το δεύτερο περιλαμβάνει μια έρευνα κοινού μέσω της μεθόδου του ερωτηματολογίου, που επιχειρεί να σκιαγραφήσει το προφίλ των θεατών των παραστάσεων με πίνακες και σχεδιαγράμματα που ανιχνεύουν και μελετούν τις απαντήσεις. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με την παράθεση της παραστασιογραφίας του αρχαίου δράματος, όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένης και τεκμηριωμένης, από τον 19ο αιώνα έως το 2014. Μετά από πολυετή ενασχόληση με την αποδελτίωση παραστάσεων στη θεατρολογική βάση δεδομένων στο ΚΜΕΕΘ – Θεατρικό Μουσείο, η παραστασιογραφία του αρχαίου δράματος αποτέλεσε ένα ερευνητικό απωθημένο. Σε συνεργασία με τη θεατρολόγο Έλενα Γεωργίου, καταγράψαμε 2270 παραστάσεις, όπου η καταμέτρηση των στοιχείων μας έδωσε ενδιαφέροντα αριθμητικά μεγέθη. Για παράδειγμα το έργο με τις περισσότερες καταγραφές είναι η Αντιγόνη με 184 παραστάσεις, ενώ το δεύτερο σε καταγραφές είναι η Μήδεια με 116 παραστάσεις.

«Αντιγόνη» σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου

«Αντιγόνη» σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου

Πώς συνδέεται η Χάρτα του Ρήγα με την Αντιγόνη και τον Anacharsis του J.J. Barthélemy;
Η επιρροή του γαλλικού μυθιστορήματος “Voyage du jeune Anacharsis en Grèce, dans le milieu du quatrième siècle avant l’ère chrétienne” (1788), του Jean-Jacques Barthélemy στη δημιουργία της Χάρτας του Ρήγα και στην επικράτηση της Αντιγόνης του Σοφοκλή διεθνώς, προκάλεσε την προσοχή μας. Ο Ρήγας μετέφραζε το μυθιστόρημα του Barthélemy το οποίο συνοδευόταν από έναν κατατοπιστικό για τον αναγνώστη χάρτη της Αρχαίας Ελλάδας.

«Ο Σοφοκλής πλάθει μία γυναίκα που την ερμήνευσε άντρας για να διδάξει πολιτικό ήθος στους άνδρες-πολίτες»

Ο Ρήγας βρίσκει την ευκαιρία να δημιουργήσει τη Χάρτα του, στην οποία αποτυπώνει, όπως και ο Barthélemy, νομίσματα, σύμβολα, προτομές των τραγικών και την κάτοψη ενός αρχαίου θεάτρου. Στο ίδιο μυθιστόρημα, ο ήρωας του βιβλίου παρακολουθεί την «πρεμιέρα» της Αντιγόνης του Σοφοκλή, στοιχείο που ενίσχυσε την επικράτηση του έργου στις ευρωπαϊκές σκηνές του 19ου αιώνα, σύμφωνα με τη μελέτη “Antigones” του George Steiner. Ο Barthélémy, παρά το ότι είδε την Αντιγόνη ως ρομαντικό δράμα, πρόβαλε το έργο ανυποψίαστος, ίσως, για την επιρροή που θα ασκούσε στην εξάπλωση της «Antigone vogue», πέθανε δε τρία χρόνια πριν την εκτέλεση του Ρήγα, οπότε προφανώς δεν έμαθε ποτέ για τις επιπτώσεις που είχε ο χάρτης του μυθιστορήματός του στην ελληνική ιστορία.

Πώς ένα ανέβασμα της Ορέστειας προκάλεσε πολιτική σύρραξη;
Τα Ορεστειακά επεισόδια ως αποκορύφωμα ενός «γλωσσικού εμφυλίου», αναδεικνύουν το δαιδαλώδη δρόμο στον οποίο πορεύτηκε ο ελληνισμός. Το 1903 το Βασιλικό Θέατρο παρουσίασε την Ορέστεια σε σκηνοθεσία Θωμά Οικονόμου. Επέλεξε τη μετάφραση σε μια «μεικτή» γλώσσα, μιας κακότεχνης γερμανικής διασκευής, όπου η τριλογία είχε μεταμορφωθεί σε ένα τρίπρακτο έργο. Ωστόσο, το γεγονός που πυροδότησε τις αντιδράσεις, ήταν το ποίημα που ανέθεσε η διεύθυνση του Βασιλικού στο δημοτικιστή ποιητή Κωστή Παλαμά και το οποίο προλόγισε την παράσταση. Η επιλογή του Βασιλικού φάνηκε ως έμμεση θέση του παλατιού υπέρ της δημοτικής γλώσσας και πυροδότησε σοβαρά επεισόδια (με ένα νεκρό, τραυματίες, συλλήψεις, ανακρίσεις). Όμως το εισαγγελικό βούλευμα των Ορεστειακών «αθώωσε» τη γλώσσα της παράστασης από την ενοχή του εθνικού κινδύνου, με αποτέλεσμα τη σταδιακή είσοδο της δημοτικής στη θεατρική σκηνή.

Αναβίωση του αρχαίου δράματος

Γιατί η Αντιγόνη θεωρείται κορυφαίο έργο;
Ο Σοφοκλής πλάθει μία γυναίκα που την ερμήνευσε άντρας για να διδάξει πολιτικό ήθος στους άνδρες-πολίτες που είχαν ό,τι δεν είχε εκείνη: δικαίωμα λόγου και ψήφου. Μολονότι η πόλις περιόριζε τη γυναίκα στον οίκο της, το αρχαίο δράμα της έδινε το λόγο, διότι αποτελούσε δυναμικό μέρος αυτού του οίκου.

«Στην Αντιγόνη βρίσκονται οι αρχές αυτού που ονομάζουμε δυτικός πολιτισμός και αποτελούν το όραμα του δυτικού κόσμου»

Η Αντιγόνη αποτελεί μία από σκηνής διδασκαλία πολιτικής συμπεριφοράς και ήθους, όπου έδωσε και δίνει στους θεατές-λαούς την αίσθηση δύναμης. Στην Αντιγόνη βρίσκονται οι αρχές αυτού που ονομάζουμε δυτικός πολιτισμός και αποτελούν το όραμα του δυτικού κόσμου. Ωστόσο έχουμε ένα κορυφαίο ποιητικό κείμενο με υπέροχα χορικά, εξαιρετικούς μονολόγους, ενδιαφέρουσα πλοκή, δυνατές συγκρούσεις, που προκαλεί αποθεωτικές ερμηνείες, ένα κείμενο σε ανοιχτό διάλογο με κάθε ιστορική περίοδο.

Πως εξηγείτε τη σύνδεση του αρχαίου δράματος με τη λαϊκή παράδοση;
Στην ιστορία της αναβίωσης καταγράφηκαν παραστάσεις στις οποίες επιχειρήθηκαν σκηνοθετικές προσεγγίσεις με ρυθμούς, μουσικά μοτίβα από τη συλλογική ιστορική μνήμη. Τελετουργίες και δρώμενα που ανασύρονται από τις εθιμικές μορφές του λαϊκού πολιτισμού, δια μέσου της σκηνικής πράξης, μας μεταφέρουν πέρα από τον αρχαίο κόσμο, ενώ ταυτόχρονα μας δείχνουν την πολιτισμική συνέχεια, όχι μόνο του ελληνικού θεάτρου, αλλά ολόκληρου του ελληνικού πολιτισμού. Η συσχέτιση του λαϊκού πολιτισμού με το αρχαίο δράμα δεν περιορίζεται στη γλώσσα ή στους ποιητικούς τρόπους, αλλά κυρίως στην προβολή της αρχαίας Ελλάδας, που επιβίωσε μέσω της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και της ελληνορθόδοξης παράδοσης. Είναι γνωστές οι επισημάνσεις Ελλήνων ερευνητών, για τα στοιχεία που ενσωμάτωσε η ορθόδοξη λειτουργία από το τυπικό της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Οι σύγχρονοι σκηνοθέτες επιχείρησαν πολλές φορές να συγκροτήσουν νέες θεατρικές φόρμες βασισμένες σε στοιχεία τελετουργίας και λαϊκής παράδοσης, συνδέοντας τον αρχαίο με το σύγχρονο θεατή, συνειδητοποιώντας ότι το εγχείρημα έχει τα όριά του.

«Ορέστεια» σε σκηνοθεσία Γιάννη Κόκκου Εθνικό θέατρο, 2001

«Ορέστεια» σε σκηνοθεσία Γιάννη Κόκκου, Εθνικό θέατρο 2001

Πότε έγιναν οι πρώτες περιοδείες με έργα του αρχαίου δράματος στην Ελλάδα;
Την εποχή της έναρξης του Φεστιβάλ Επιδαύρου, ο Κωστής Λειβαδέας είχε την ιδέα να συγκροτήσει ένα μικρό θίασο και να περιοδεύσει σε μικρά και άγνωστα ακόμη, αρχαία θέατρα, τα οποία στην πλειονότητα ήταν εγκαταλειμμένα. Μάλιστα αναφέρεται η περίπτωση της Ερέτριας, όπου οι κάτοικοι των γύρω περιοχών χρησιμοποιούσαν το αρχαίο θέατρο για να περιορίζουν τα ζώα τους. Ο θίασος ξεκίνησε την περιοδεία του συνοδεύοντας τους επιβάτες μιας διήμερης κρουαζιέρας του ΕΟΤ, στα νησιά Ύδρα, Δήλο, Μύκονο. Το εγχείρημα του Λειβαδέα έμελλε να εγκαινιάσει τα περισσότερα μικρά αρχαία θέατρα της χώρας και να δώσει το έναυσμα για πολλά μικρά τοπικά φεστιβάλ, επιχειρώντας μια παράπλευρη, με το Φεστιβάλ Επιδαύρου, αναβίωση, από έναν μικρό, αλλά ονειροπόλο θίασο.

«Μήδεια» σε σκηνοθεσία Ανατόλι Βασίλιεφ, Επίδαυρος 2008

«Μήδεια» σε σκηνοθεσία Ανατόλι Βασίλιεφ, Επίδαυρος 2008

Ποιες θεωρείτε τις πιο επιτυχημένες αναβιώσεις που έχουν γίνει;
Η αναβίωση του αρχαίου δράματος στην Ελλάδα άνοιξε έναν τεράστιο διάλογο επί σκηνής, όπου αναδείχτηκαν απόψεις, άλλοτε με μεγάλη ανταπόκριση και άλλοτε με απορριπτική διάθεση. Πολλοί είναι αυτοί που σηματοδότησαν το συνεχή διάλογο της κλασικής φόρμας με τον μοντερνισμό, για να προστεθεί η αποδόμηση του τραγικού λόγου και η σωματοποίησή του, με την αναγωγή στην τελετουργία, σχηματοποιώντας, έτσι, την πιο ενδιαφέρουσα άποψη που διευρύνει τους προβληματισμούς και γεφυρώνει τις φάσεις δύο αιώνων ιστορίας παραστάσεων.

«Οι περισσότεροι από τους θεατές αγνοούν τον Μένανδρο, εκτιμούν τον Αισχύλο, προτιμούν τον Ευριπίδη, αλλά αρέσκονται να βλέπουν έργα του Αριστοφάνη»

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα, Gonda Van Steen, που προλογίζει το βιβλίο, «ο αρχαίος μύθος και ο θεματικός πυρήνας της κλασικής ελληνικής τραγωδίας ακόμα επανερμηνεύονται από τους σύγχρονους απογόνους των αρχαίων Ελλήνων, όπως σχεδόν έπραξαν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης όταν ερμήνευσαν και επανέκτησαν το πρωτογενές υλικό του αρχαίου μύθου τον οποίο είχαν κληρονομήσει».

Ποια επίδραση ασκούν οι παραστάσεις αρχαίου δράματος στη θεατρική παιδεία των θεατών;
Αποτελεί ένα ερευνητικό εγχείρημα, το οποίο εντοπίζει τάσεις και απόψεις. Η επιρροή της μεγάλης ιστορίας των φεστιβάλ αρχαίου δράματος έχει δημιουργήσει ένα σεβαστό αριθμό θεατών, επηρεάζοντας θετικά τη θεατρική παιδεία των Ελλήνων, σε συνδυασμό με τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών κειμένων στη Μέση Εκπαίδευση, παρά τα προβλήματα που παρουσιάζονται από τη διδακτική διαδικασία. Οι περισσότεροι από τους θεατές αγνοούν τον Μένανδρο, εκτιμούν τον Αισχύλο, προτιμούν τον Ευριπίδη, κατά πλειοψηφία ως μαθητές έχουν διδαχθεί τον Σοφοκλή, αλλά αρέσκονται να βλέπουν έργα του Αριστοφάνη. Στην πλειονότητα, η έρευνα έδειξε τις προτιμήσεις τους σε έργα, σε συγγραφείς, κ.ά. ενώ αξιοσημείωτες ήταν και οι αναφορές στους ηθοποιούς, με την Λυδία Κονιόρδου να κατέχει το υψηλότερο ποσοστό θαυμασμού για τις ερμηνείες της στο αρχαίο δράμα.

Αναβίωση του αρχαίου δράματος

Ποιο είναι το στοίχημα του 21ου αιώνα;
Το αρχαίο ελληνικό δράμα ασκεί μια γοητεία στο σύγχρονο θέατρο, το οποίο, παρά την αποδόμηση των θεατρικών κωδίκων και τους σκηνικούς πειραματισμούς που επιχειρεί, εντάσσει τον αρχαίο δραματικό λόγο σε ό,τι νέο απασχολεί καλλιτέχνες και θεατές. Τα έργα αυτά συνομίλησαν με όλες τις ιστορικές φάσεις της ανθρωπότητας. Αν ο 19ος αιώνας είδε το αρχαίο δράμα ως τεκμήριο εθνικής ταυτότητας, ο 20ός ως σκηνική πρόκληση και πεδίο θεατρικών τάσεων και σχολών για την αναβίωση, ο 21ος μέχρις στιγμής τουλάχιστον, αποδομεί και διασκευάζει τα κείμενα σπάζοντας τον αρχαίο θεατρικό κώδικα. Οι σύγχρονες σκηνοθετικές και υποκριτικές προσεγγίσεις αφαιρούν την «πατίνα» της αρχαιότητας και αισθητικά και σκηνοθετικά, παρουσιάζοντας τα αρχαία έργα σε σύγχρονες φόρμες.

Info: Μπορείτε να δείτε τα ψηφιοποιημένα αποσπάσματα του βιβλίου | Το βιβλίο «Περί Αναβίωσης – Από τους Αρχαίους Μύθους στους Μύθους της Θεατρικής Ιστορίας» της Άννας Μαυρολέων κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρη.