Όσες φορές έχω μπει σε εργαστήριο καλλιτέχνη, η φαντασία μου κυριολεκτικά καλπάζει. Είτε πρόκειται για ένα εργαστήριο καλλιτέχνη που έχει ανασυντεθεί σε ένα μουσείο, είτε Ελλήνων καλλιτεχνών που έχω δει από κοντά. Φυσικά είμαι ένας από τους χιλιάδες, τα εκατομμύρια των ανθρώπων, που πιστεύουν ότι βλέποντας –από την κλειδαρότρυπα- ένα χώρο δημιουργίας, κατανοούν και τον καλλιτέχνη και το έργο του καλύτερα.

Η μυρωδιά από τα χρώματα, η τάξη ή η αταξία, η αίσθηση ότι βρίσκεσαι στην «πηγή» της δημιουργίας, αλλά και σε ένα πεδίο μάχης των ιδεών, έχουν κάνει τα εργαστήρια των καλλιτεχνών, τόσο διάσημα, όσο και τα έργα τους. Φυσικά δεν μπορούσα να αντισταθώ στον τίτλο του βιβλίου μόλις το είδα στη βιτρίνα. «Το εργαστήριο του καλλιτέχνη», μια έκδοση του ΜΙΕΤ, μια περιήγηση σε ελληνικά εργαστήρια καλλιτεχνών μέσα από σπάνιο φωτογραφικό υλικό από τις αρχές του 20ού αιώνα, μέχρι τα τέλη του.

Ο Κωστής Παρθένης (1878-1967), στο σπίτι του στο Παρίσι, ποζάρειδίπλα στο πορτραίτο της γυναίκας του, το γένος Βαλσαμάκη

Ο Κωστής Παρθένης (1878-1967), στο σπίτι του στο Παρίσι, ποζάρει δίπλα στο πορτραίτο της γυναίκας του, το γένος Βαλσαμάκη

«Είναι εκεί όπου το θαύμα της δημιουργίας, όπως ο κοινός τόπος το θέλει, κυοφορείται και συμβαίνει μέσα από την τριβή με σχέδια, υλικά, εργαλεία, ιδέες και ανθρώπους.  Εκεί έρχονται οι λίγοι εκλεκτοί, φίλοι, καλλιτέχνες, πάτρωνες, για να παραστούν σε μέρος της διαδικασίας, ή να δουν πρώτοι απ΄ όλους το τελικό αποτέλεσμα. Στο εργαστήρι υπάρχει και διάχυτος ερωτισμός, καθώς εκεί ο καλλιτέχνης στέκεται για ώρες μπροστά στο μοντέλο, που συχνά γίνεται η ερωμένη. Είναι όμως και χώρος που συνδέεται με το θάνατο. Εκεί μέσα μένουν ημιτελή και ενίοτε καταστρέφονται έργα που δε βλέπουν ποτέ το φως του έξω κόσμου, εκεί μέσα επέλεξαν, ειδικά τον 19ο αιώνα, να βάλουν τέλος στη ζωή τους τόσοι και τόσοι καλλιτέχνες. Θύματα του μύθου τους κατά κύριο λόγο, τροφοδότησαν τη φαντασία τόσων και τόσων άλλων ζωγράφων και συγγραφέων», γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου ο Ιστορικός Τέχνης και Επίκουρος Καθηγητής της  ΑΣΚΤ, Κώστας Ιωαννίδης.

Ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Αλέξης Μινωτής κατά την προετοιμασία των κοστουμιών για την όπερα Μήδεια του Κερουμπίνι, που παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου με την Μαρία Κάλλας στον επώνυμο ρόλο, 1961

Ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Αλέξης Μινωτής κατά την προετοιμασία των κοστουμιών για την όπερα Μήδεια του Κερουμπίνι, που παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου με την Μαρία Κάλλας στον επώνυμο ρόλο, 1961

Ένα από τα πρώτα σύνολα βιογραφιών καλλιτεχνών συγκροτείται στην Ελλάδα από τον Κερκυραίο ιστοριοδίφη Σπυρίδωνα Δε-Βιάζη και κάτω από τον τίτλο «Η ζωγραφική εν Ελλάδι» δημοσιεύεται στο περιοδικό Πινακοθήκη από το 1902 μέχρι το 1903, σε συνέχειες και με στόχο να αναδείξει τα λεγόμενα τότε «ζωγραφεία» ως χώρους διδασκαλίας, αφού δεν υπήρχαν ακαδημίες. Αργότερα, ο Δ. Ι. Καλογερόπουλος, ο εκδότης της Πινακοθήκης, ανοίγει μια σειρά επισκέψεων σε εργαστήρια καλλιτεχνών. Η περιπλάνησή του, αποτελεί τον κύριο οδηγό του βιβλίου, στην προσπάθεια μέσω των φωτογραφιών να ανακαλύψουμε τα μυστήρια αυτού του δημιουργικού χώρου.

Στο βιβλίο, μέσα από τις φωτογραφίες, παρατηρούμε και τις κοινωνικές αλλαγές της εποχής, την απουσία των γυναικών, μόδες που θέλουν τους καλλιτέχνες να ποζάρουν σκεπτόμενοι ή σε στιγμή δημιουργίας. Παρατηρούμε ακόμα το κάδρο της φωτογραφίας, έργα που περιβάλλουν τον καλλιτέχνη, το διάκοσμο, ακόμα και αν το εργαστήριο μοιάζει πλούσιο ή λιτό. Το φωτογραφικό ντοκουμέντο του βιβλίου αφηγείται με ένα τρόπο σχεδόν συγκινητικό, τη διαδρομή των καλλιτεχνών μέσα στο χρόνο και μας κάνει να σκεφτόμαστε τη δυσκολία, τον αγώνα της αποδοχής, ακόμα και την ένταξη του καλλιτεχνικού επαγγέλματος στα αξιοπρεπή και μη αξιοπερίεργα, για να διαπιστώσουμε ότι οι καλλιτέχνες έχουν διανύσει μεγάλο δρόμο μέσα από συχνά ανυπέρβλητες δυσκολίες.

Ο ζωγράφος, σκηνογράφος και ενδυματολόγος Γιάννης Μιγάδης δουλεύει το παραβάν-κολάζ του

Ο ζωγράφος, σκηνογράφος και ενδυματολόγος Γιάννης Μιγάδης δουλεύει το παραβάν-κολάζ του

Συναντήσαμε τον Κώστα Ιωαννίδη, συγγραφέα της εξαιρετικής εισαγωγής του βιβλίου, για να μάθουμε ακόμα περισσότερα για τα μυστήρια του καλλιτεχνικού εργαστηρίου.

Πόσο ενδιαφέρον είναι ένα καλλιτεχνικό εργαστήριο για το κοινό ενός καλλιτέχνη και γιατί;
Μιλώντας ως κομμάτι του κοινού ενός καλλιτέχνη θα έλεγα ότι με ενδιαφέρει το εργαστήρι σε τούτο: είναι κάτι σαν το άδυτο της δημιουργίας, συμπληρώνει αυτά που μας δείχνει το έργο συνδέοντάς τα με έναν άνθρωπο.

Πιστεύετε ότι το να μπει κάποιος σε ένα εργαστήριο, έστω και μέσα από φωτογραφίες, τον κάνει να ενδιαφερθεί αλλιώς για το έργο ενός καλλιτέχνη;
Ναι, ακόμη και η φωτογραφία του εργαστηρίου κάνει το έργο πιο απτό (αφού βλέπουμε πού δημιουργείται) και τον καλλιτέχνη πιο προσιτό (αφού βλέπουμε πού δημιουργεί).

Μιλάτε στο βιβλίο για τη διαφορά της πόζας των καλλιτεχνών μέσα στα εργαστήρια. Τι σηματοδοτεί αυτή η αλλαγή; Και την αντίληψή μας ως προς την τέχνη;
Στις φωτογραφίες του αρχείου του ΕΛΙΑ παρατηρείται αυτή η αλλαγή με τον χρόνο. Έχουμε μια μετάβαση από την εικόνα του μποέμ καλλιτέχνη που στοχάζεται πάνω στη μορφή, ή/και τον έξω από το εργαστήρι κόσμο στην εικόνα του (μποέμ) καλλιτέχνη που παλεύει με τα υλικά ή βγαίνει στον κόσμο αυτό με το έργο του. Γενικώς το παλιότερο εργαστήρι μοιάζει περίκλειστο, το νεώτερο είναι πορώδες. Αντίστοιχα καταλαβαίνουμε και την τέχνη πλέον: ως μια πιο εξωστρεφή διαδικασία.

Ποια κατά τη γνώμη σας είναι τα πιο ενδιαφέροντα εργαστήρια; Μας δείχνουν με ένα τρόπο και τον χαρακτήρα του καλλιτέχνη;
Με γοητεύουν ιδιαίτερα αυτά που οργανώνονται με βάση μια προσεκτική σκηνοθεσία του καλλιτέχνη και του έργου. Οι παλιότεροι ήταν μάστορες και ως προς αυτό. Έχω στο μυαλό τη φωτογραφία από το ατελιέ του Φ. Ρωκ στην Πλάκα (το μοιραζόταν με τους Π. Βυζάντιο και Π. Καλλιγά). Επίσης εξαιρετικά εύγλωττες είναι και οι φωτογραφίες από το αρχείο του Κ. Δημητριάδη με τον ίδιο, άλλους καλλιτέχνες και μοντέλα, εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα. Δεν θα έλεγα ότι οι εικόνες αυτές μας δείχνουν τον χαρακτήρα του καλλιτέχνη. Μας δείχνουν, νομίζω, περισσότερο μια σειρά ευρέως αποδεκτών πεποιθήσεων για τον ρόλο του καλλιτέχνη εκείνα τα χρόνια. Οι καλλιτέχνες των αρχών του αιώνα πιο πολύ επιτελούν ρόλους ποζάροντας, παρά δείχνουν στοιχεία ατομικότητας, όπως ίσως πιο ανοιχτά πλέον οι μεταγενέστεροι.

Ο Ανδρέας Νομικός στο ατελιέ του, Αλεξάνδρεια, 1950

Ο Ανδρέας Νομικός στο ατελιέ του, Αλεξάνδρεια, 1950

Η Ναταλία Μελά ποζάρει πάνω στο έργο της (κατσίκα) στην αυλή του εργαστηρίου της στην οδό Μουρούζη, Αθήνα, δεκαετία 1960

Η Ναταλία Μελά ποζάρει πάνω στο έργο της (κατσίκα) στην αυλή του εργαστηρίου της στην οδό Μουρούζη, Αθήνα, δεκαετία 1960

Στρατιώτες ποζάρουν δίπλα στην προτομή του Παύλου Μελά, στο ατελιέ του Θωμά Θωμόπουλου

Στρατιώτες ποζάρουν δίπλα στην προτομή του Παύλου Μελά, στο ατελιέ του Θωμά Θωμόπουλου

Ο Γιάννης Μόραλης στο εργαστήριό του στην οδό Ξενοκράτους, Αθήνα 1967

Ο Γιάννης Μόραλης στο εργαστήριό του στην οδό Ξενοκράτους, Αθήνα 1967

Ο γλύπτης Θόδωρος στο εργοστάσιο ναυπηγικών επισκευών στον Πειραιά όπου κατασκεύασε σε σίδηρο το έργο Σφίγγα ΙΙ της σειράς Δελφικά

Ο γλύπτης Θόδωρος στο εργοστάσιο ναυπηγικών επισκευών στον Πειραιά όπου κατασκεύασε σε σίδηρο το έργο Σφίγγα ΙΙ της σειράς Δελφικά

Το βιβλίο «Το Εργαστήριο του καλλιτέχνη» κυκλοφορεί από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας

Στην κεντρική φωτογραφία εικονίζεται ο Κώστας Δημητριάδης στο ατελιέ του, Αθήνα, 1928

Το φωτογραφικό υλικό προέρχται από το Αρχείο Φωτογραφίας του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Την επιμέλεια του βιβλίου έχουν κάνει οι υπεύθυνες του αρχείου του ΕΛΙΑ, Β. Χατζηγεωργίου και Μ. Πυρλή.