Μέχρι σήμερα γνωρίζαμε πως ο Κορνέλιους Γκούρλιτ δε είχε παιδιά ή στενούς συγγενείς. Όμως οι γερμανικές αρχές επιβεβαίωσαν ότι και η αδελφή του Γκούρλιτ, Ρενάτε, κληρονόμησε επίσης έργα τέχνης από τον πατέρα της, τον έμπορο τέχνης Χίλντεμπραντ Γκούρλιτ.

Η αποκάλυψη έγινε από έναν ανώνυμο συλλέκτη, ο οποίος προσέφερε οικειοθελώς τέσσερα έργα που ανήκαν στη Ρενάτε για επανεξέταση από το Γερμανικό Ίδρυμα Lost Art. Πρόκειται για δύο σχέδια του Charles-Dominique-Joseph Eisen και δύο άλλα, το Πορτραίτο μιας κυρίας του Augustin de Saint-Aubin και μια αυτοπροσωπογραφία της Anne Vallayer-Coster, η οποία ανήκε στην εβραϊκή οικογένεια Deutsch de la Meurthe στο Παρίσι.

Σύμφωνα με αρχεία δημοπρασιών, τα σχέδια αγοράστηκαν το 1898 και το 1899 από τον Henri Deutsch de la Meurthe, έναν Γάλλο βιομήχανο, εβραϊκής καταγωγής. Το μοναδικό μέλος της οικογένειας που επέζησε του Ολοκαυτώματος ήταν η νεώτερη κόρη του, η Ζορζέτ, -η υπόλοιπη οικογένεια εξοντώθηκε στο Άουσβιτς-. (μια μεγαλύτερη αδερφή, Betty, απελάθηκε και δολοφονήθηκε στο Auschwitz). Η οικογένεια ανέφερε τα σχέδια που έλειπαν και τα οποία βρέθηκαν αργότερα,  στον κατάλογο της Ρενάτε Γκούρλιτ μαζί με άλλα 14 έργα.

Το χρονικό της οικογένειας που έκρυβε ένα θησαυρό έργων τέχνης

Τον Νοέμβριο του 2013, σχεδόν 1.500 πίνακες μεταξύ των οποίων έργα μεγάλων ζωγράφων όπως οι Πικάσο, Ματίς και Σαγκάλ, οι οποίοι είχαν κατασχεθεί από τους Ναζί ή είχαν πωληθεί από τους Εβραίους όταν αυτοί προσπαθούσαν να γλιτώσουν από το ναζιστικό καθεστώς, βρέθηκαν σε ένα διαμέρισμα στο Μόναχο. Ιδιοκτήτης του διαμερίσματος ήταν ο Κορνέλιους Γκούρλιτ, ένας άνεργος μοναχικός ηλικιωμένος άνδρας, κάτοχος ενός από τους μεγαλύτερους θησαυρούς παγκοσμίως σε έργα τέχνης.

Ο Γκούρλιτ, ο οποίος φύλαγε τα έργα στα σκοτεινά δωμάτια του διαμερίσματός του ήταν ένας «άφαντος» για τις αρχές πολίτης που δεν είχε καν βιβλιάριο υγείας. Όμως εξακολουθούσε να πωλεί πίνακες σε εμπόρους τέχνης και σε ένα τέτοιο ταξίδι συνελήφθη από τη γερμανική αστυνομία, η οποία τον παρακολουθούσε από το 2011. Τότε, βρέθηκε να έχει επάνω του ένα μεγάλο χρηματικό ποσό που δεν μπορούσε να το δικαιολογήσει, ενώ επέστρεφε από την Ελβετία, προφανώς μετά από μια πώληση.

Ο Γκούρλιτ έγινε σε μια ημέρα διάσημος, αυτό που είχε καταφέρει να αποφύγει σε όλη του τη ζωή. Η συλλογή των έργων που κατείχε περιελάμβανε πίνακες των Γερμανών Έμιλ Νόλντε, Φραντς Μαρκ, Μαξ Μπέκμαν και Μαξ Λίμπερμαν, των Σαγκάλ, Πικάσο, Σεζάν, Ρενουάρ, Ντιξ, Τουλούζ-Λοτρέκ και Καναλέτο, και υπολογίζεται ότι ανέρχεται σε περίπου ένα δισεκατομμύριο ευρώ.

Οι ανυπολόγιστης αξίας πίνακες που βρέθηκαν στα χέρια του ήταν κληρονομιά από τον πατέρα του ογδοντάχρονου Γκούρλιτ,  του διάσημου συλλέκτη και εμπόρου τέχνης Χίλντεμπραντ Γκούρλιτ, ο οποίος είχε αγοράσει τους πίνακες τις δεκαετίες του 30 και του 40.

Τα έργα είτε είχαν κατασχεθεί από τους ναζί ως έργα της λεγόμενης «εκφυλισμένης τέχνης» είτε είχαν πωληθεί σε τιμές πολύ μικρότερες της αξίας τους σε μια εποχή που οι Εβραίοι προσπαθούσαν να ρευστοποιήσουν τις περιουσίες τους και να καταφέρουν να διαφύγουν για να γλυτώσουν από τους ναζί. Πολλά από αυτά τα έργα αναρτήθηκαν στον ιστότοπο, Lostart.de, καθώς οι γερμανικές Αρχές ανέβαζαν στο διαδίκτυο τον κατάλογο των έργων τέχνης.

«Είναι κεφαλαιώδους σημασίας να εξακριβωθεί ποια είναι τα έργα που κατασχέθηκαν από τους Ναζί ώστε να απαντηθούν τα ερωτήματα για την ιδιοκτησία τους και να μπορέσουν να ασκήσουν τα δικαιώματά τους οι πρώην κάτοχοί τους. Εάν εξακριβωθεί η προέλευση των έργων, θα διαπιστωθεί και ποια από αυτά ανήκουν νόμιμα στον Γκούρλιτ», είχε τότε δηλώσει ο εισαγγελέας Ράινχαρτ Νέμετς.

Μάλιστα οι αρχές φρόντιζαν με κάθε τρόπο να επιστραφούν χωρίς καθυστέρηση οι πίνακες που του ανήκαν νόμιμα. Από τα 1.406 έργα τέχνης που βρέθηκαν στο διαμέρισμα, τα 970 εξετάστηκαν από ειδικούς και τα 380 θεωρούνται έργα της αποκαλούμενης «εκφυλισμένης τέχνης».

Τον Απρίλιο του 2014, οι εισαγγελικές αρχές συμφώνησαν να επιστρέψουν τους πίνακες στον Γκούρλιτ, κρίνοντας ότι τουλάχιστον ένα μέρος της συλλογής του ανήκε νόμιμα, ένα θησαυρό 1.400 έργων.

Τον Μάιο του 2014, ο Κορνέλιους Γκούρλιτ πεθαίνει μετά από μια δύσκολη επέμβαση καρδιάς. Με τη διαθήκη του άφηνε τα έργα που του ανήκαν στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βέρνης, στην Ελβετία. Το μουσείο ανακοίνωσε την έκπληξή του καθώς δεν είχε ποτέ καμία σχέση μαζί του.

Τότε, ο δικηγόρος και εκπρόσωπος του 80χρονου, Στέφαν Χόλτσινγκερ, δήλωσε σε γερμανικά μέσα ενημέρωσης ότι η συμφωνία που επιτεύχθηκε τον Απρίλιο μεταξύ του πελάτη του, των αρχών της Βαυαρίας και της γερμανικής ομοσπονδιακής κυβέρνησης, ισχύει. Με βάση αυτήν, οι έρευνες για την προέλευση των έργων θα συνεχιστούν και όσα έργα διαπιστωθεί ότι κλάπηκαν από τους Ναζί θα επιστραφούν στους απογόνους των νομίμων ιδιοκτητών τους. Η διαθήκη που συνέταξε ο Γκούρλιτ πρόσφατα, πριν εισαχθεί στο νοσοκομείο για την επέμβασή του, κατατέθηκε σε δικαστήριο του Μονάχου και επικυρώθηκε ως γνήσια.

Η Ρενάτε Γκούρλιτ πέθανε το 2012, την ίδια χρονιά κατά την οποία οι αρχές αποκάλυψαν το θησαυρό του αδερφού της. Μέχρι σήμερα παραμένει άγνωστος ο αριθμός των έργων που είχε διακινήσει.

400 έργα της συλλογής Γκούρλιτ μαζί με τα τέσσερα νέα αυτά σχέδια, θα εκτεθούν στο Martin-Gropius-Bau στο Βερολίνο στις 14 Σεπτεμβρίου στην έκθεση “Gurlitt: Report Status”.

Auguste Rodin, Kauernde, c. 1882. Marble, 33.5 x  27.5 x 18 cm. Kunstmuseum Bern, Legat Cornelius Gurlitt 2014. © Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland GmbH, Bonn. Photo: Albrecht Fuchs.

Auguste Rodin, Kauernde, c. 1882. Kunstmuseum Bern, Legat Cornelius Gurlitt 2014. © Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland GmbH, Bonn. Φωτό: Albrecht Fuchs.