Την ημέρα που εγκαινιάστηκε το Αστεροσκοπείο Αθηνών, το 1846, είχε έκλειψη ηλίου, όπως την περιέγραψε ο Δανός ιστορικός και γεωγράφος A. L. Koppen. Ήταν μια ημέρα που ο γεννημένος στη Βιέννη με καταγωγή από την Μακεδονία, καθηγητής αστρονομίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Γεώργιος Βούρης, είδε το όνειρό του να γίνεται πραγματικότητα. Ο Βούρης ήταν συντάκτης των πρώτων πανεπιστημιακών εγχειριδίων των μαθηματικών και αυτός που είχε την ιδέα της ίδρυσης Αστεροσκοπείου στην Αθήνα. Για την ιδέα του όχι μόνο εργάσθηκε σκληρά, αλλά κατόρθωσε να πείσει και τον βαρόνο τραπεζίτη Γεώργιο Σίνα να χρηματοδοτήσει την ανέγερσή του. Το Αστεροσκοπείο κόστισε τότε 500.000 δραχμές.

Το Αστεροσκοπείο ήταν το πρώτο ερευνητικό ίδρυμα που χτίστηκε στην μετεπαναστατική Ελλάδα του 19ου αιώνα και το αρχικό του κτίριο ήταν προσανατολισμένο στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, είχε σταυροειδή μορφή και στο κέντρο της κατασκευής ένα μικρό θόλο. Όταν ξεκίνησε η ανέγερσή του στον Λόφο των Νυμφών το 1842, σε μια Αθήνα 12.000 κατοίκων,  συνάντησε την κατηγορηματική αντίθεση της Ακαδημίας Καλών Τεχνών του Μονάχου (Akademie der Bildenden Künste München) με το επιχείρημα ότι η νέα οικοδομή θα διατάρασσε τη γαλήνη και την αρχιτεκτονική καθαρότητα του αρχαιολογικού τοπίου. Αυτά συμβαίνουν ενώ εξελίσσεται η ταραγμένη ιστορία μας, με τον Καλλέργη να οδηγεί  το Ιππικό της φρουράς των Αθηνών στα Ανάκτορα (σημερινή έδρα του ελληνικού Κοινοβουλίου) στις 3 Σεπτεμβρίου του 1843. Ο Όθων αναγκάστηκε να αποδεχθεί το αίτημα των διαδηλωτών για ένα Σύνταγμα που θα διατύπωνε τις γενικές αρχές του συμβολαίου ανάμεσα στον μονάρχη και το κράτος. Το Σύνταγμα αυτό, το οποίο τέθηκε σε εφαρμογή τον Μάρτιο του 1844, έγινε ένα ορόσημο στην εξέλιξη της σύγχρονης Ελλάδας.

Ο Δανός αρχιτέκτονας Θεόφιλος Χάνσεν έκανε τα σχέδια της κτίσης του στο Λόφο των Νυμφών, έναν από τους επτά λόφους που δεσπόζουν στην πόλη των Αθηνών. Το πρώτο κτίριο του Αστεροσκοπείου, γνωστό και ως κτίριο Σίνα, το παρουσίασε ο αρχιτέκτονας Edward Schaubert. Για το τελικό σχέδιο ζητήθηκε η γνώμη του Βούρη και του Schumacher, μεγάλου αστρονόμου της εποχής. Όταν εγκαινιάστηκε, πίσω από τους τοίχους του οι επιστήμονες μπορούσαν να βλέπουν πολύ πιο πέρα από την Αθήνα και τα ασαφή ακόμα σύνορα της Ευρώπης, ορίζοντας την επικράτεια του διαστήματος και σχεδιάζοντας τον πρώτο τοπογραφικό χάρτη της Σελήνης.

Πρώτος διευθυντής του Αστεροσκοπείου ήταν ο εμπνευστής του, Γεώργιος Βούρης, ο οποίος το εξόπλισε με όργανα από την Αυστρία ενώ εκπονήθηκαν οι πρώτες αστρονομικές μελέτες, οι περισσότερες από τις οποίες παραμένουν αδημοσίευτες. Τα πρώτα επιστημονικά όργανα του Αστεροσκοπείου παραγγέλθηκαν από την Αυστρία και είναι τα εξής: 6.2″ (158mm, f/15) διοπτρικό τηλεσκόπιο Ploessl, 3.7″ μεσημβρινό τηλεσκόπιο Starke-Fraunhofer, πέντε μικρά τηλεσκόπια για παρατήρηση κομητών, χρονόμετρα τοπικού και αστρικού χρόνου, μια πλήρης σειρά μετεωρολογικών οργάνων. Για πρώτη φορά, μετά από αιώνες, Έλληνας αστρονόμος έχει τη δυνατότητα να διεκπεραιώνει αστρονομικές παρατηρήσεις και να παράγει σημαντικό επιστημονικό έργο βασιζόμενο σε αυτές. Μέχρι σήμερα η βάση της χαρτογράφησης της Ελλάδας καθορίζεται με βάση τις γεωγραφικές συντεταγμένες του Αστεροσκοπείου Αθηνών.

H οικογένεια Σίνα εξόπλισε και συντήρησε το Ίδρυμα μέχρι το 1884 που το ανέλαβε το Κράτος. Όταν έγινε διευθυντής του Αστεροσκοπείου ο Γερμανός αστρονόμος Ιούλιος Σμιτ –μετά την παραίτηση για λόγους υγείας του Βούρη, ο οποίος επέστρεψε στην πατρίδα του τη Βιέννη όπου και πέθανε το 1860 – το Αστεροσκοπείο πραγματοποίησε πλήθος αστρονομικών, μετεωρολογικών και γεωφυσικών παρατηρήσεων. Ο Ιούλιος Σμιτ, του οποίου το όνομα σήμερα έχει ο δρόμος που οδηγεί προς το Αστεροσκοπείο έμεινε σε αυτή τη θέση για 26 χρόνια και ανάμεσα στις έρευνές του κατασκεύασε κι έναν σπουδαίο τοπογραφικό χάρτη της Σελήνης ο οποίος περιέχει 30.000 κρατήρες και αναφέρεται στο βιβλίο του Ιούλιου Βερν «Γύρω από τη Σελήνη» (Autour de la Lune).

Τα οικονομικά του Αστεροσκοπείου μπαίνουν σε δύσκολη φάση τη δεκαετία του 1890, έτσι η Κυβέρνηση Δηλιγιάννη μετακαλεί από το Παρίσι τον αστρονόμο Δημήτριο Αιγινήτη, ο οποίος επιδιώκει και πετυχαίνει τη σύσταση εθνικής επιτροπής που συλλέγει από επιφανείς Έλληνες σημαντικά χρηματικά ποσά με τα χρήματα των οποίων κατασκευάστηκαν νέες εγκαταστάσεις, δημιουργήθηκαν οι βάσεις της Μετεωρολογικής Υπηρεσίας και η συστηματική παρακολούθηση των σεισμών και άλλων γεωφυσικών φαινομένων. Δωρίδης, Συγγρός,  Κοργιαλένιος, Στεφάνοβικ,  Ζαρίφης,  Μαυρομιχάλης,  Σκουζές και  Χρυσοβελώνης ευεργετούν το Αστεροσκοπείο με μεγάλες δωρεές και ο αρχιτέκτονας Ερνστ Τσίλλερ σχεδιάζει τα δυο νέα κτίριά του. Ο Αιγινήτης μέχρι το θάνατό του το 1934 δε σταμάτησε να επιβλέπει τη δραστηριότητα του Αστεροσκοπείου, ενώ η συμβολή του για την εισαγωγή στην Ελλάδα του παγκόσμιου χρονομετρικού συστήματος και της ώρας της ανατολικής Ευρώπης καθώς και του Γρηγοριανού ημερολογίου ήταν ιδιαίτερα σημαντική.

Το 1890 το Αστεροσκοπείο έγινε Κρατικό Ερευνητικό Κέντρο, μετονομάστηκε σε Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και το υπάρχον Αστρονομικό Τμήμα συμπληρώθηκε με δύο άλλα, το Μετεωρολογικό και το Σεισμολογικό. Παρόλο που οι περισσότερες αστρονομικές παρατηρήσεις από το 1946 γίνονται στην Πεντέλη, στο Αστεροσκοπείο Αθηνών υπάρχει το περίφημο «τηλεσκόπιο Δωρίδη», ένα τηλεσκόπιο ηλικίας 115 ετών που λειτουργεί ακόμα και σήμερα.

Το «τηλεσκόπιο Δωρίδη» ήταν το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που διέθετε η Ελλάδα μέχρι το 1959, όταν στον Λόφο Κουφός της Πεντέλης εγκαταστάθηκε το μεγάλο διοπτρικό τηλεσκόπιο Newall σε ένα νέο κτίριο με θόλο διαμέτρου 14 μέτρων. Το τηλεσκόπιο αυτό ζυγίζει 9 τόνους, έχει μήκος 9 περίπου μέτρων και φακό 62,5 εκατοστών. Όταν πρωτοκατασκευάστηκε, στις αρχές της δεκαετίας του 1870, ήταν το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο στον κόσμο. Σήμερα το τηλεσκόπιο αυτό χρησιμοποιείται για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Στους χώρους του Εθνικού Αστεροσκοπείου λειτουργεί το Μουσείο Γεωαστροφυσικής που περιλαμβάνει μερικά από τα σπανιότερα όργανα που είτε καθόριζαν το χρόνο, είτε πραγματοποιούσαν αστρονομικές, γεωδαιτικές, μετεωρολογικές και σεισμολογικές μετρήσεις. Εκτός από τα μεγάλα τηλεσκόπια του 19ου αιώνα εκτίθενται επίσης και μικρότερα όπως ο «Κύκλος του Borda» κατασκευής 1798, το οποίο χρησιμοποίησε η Γαλλική Χαρτογραφική Εταιρεία για τη χαρτογράφηση του Αιγαίου το 1810, και όργανα που πραγματικά έμειναν στην ιστορία, όπως μετεωρολογικά, αυτογραφικά και σεισμολογικά όργανα του 19ου αιώνα. Επίσης, εκτίθεται και μία από τις πρώτες συσκευές μέτρησης του όζοντος στην Αθήνα, κατασκευής 1880, και φυσικά ο σπουδαιότατος χάρτης της Σελήνης του Σμιθ.

Από το πρώτο τηλεσκόπιο στην εγκατάσταση του Adrián Villar Rojas

Ο Αργεντίνος Adrián Villar Rojas, ένας από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες της εποχής μας του οποίου τα έργα ανοίγουν έντονες συζητήσεις δημιούργησε μια νέα in-situ εικαστική εγκατάσταση το “The Theater of Disappearance”, στον Λόφο των Νυμφών και το Εθνικό Αστεροσκοπείο. Μετά τις εγκαταστάσεις του, όπως αυτή στην ταράτσα του ΜΕΤ στη Νέα Υόρκη και στο Kunsthaus Bregenz στην Αυστρία,  ο Villar Rojas διαπραγματεύεται για πρώτη φορά με έναν αρχαιολογικό χώρο και αλλάζει ριζικά τόσο τον εσωτερικό όσο και τον εξωτερικό χώρο του Εθνικού Αστεροσκοπείου. Μετασχηματίζει την περιοχή αρχιτεκτονικά, φυτοκομικά και συναισθηματικά.

Ο Adrián Villar Rojas υποστηρίζει πως «το έδαφος αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά χαρακτηριστικά της εθνικής μας ταυτότητας. Κατάγομαι από την Αργεντινή, όπου στην ουσία το έδαφος αποτελεί μέσο παραγωγής. Αυτό που βρίσκεται κάτω από τα πόδια μας στην Αργεντινή δεν μας αντιπροσωπεύει με τον ίδιο τρόπο που αντιπροσωπεύει τους ανθρώπους που ζουν στην Ελλάδα. Ωστόσο, όταν έφτασα στην Ελλάδα, κατάλαβα αμέσως ότι για τους Έλληνες, αυτό που υπάρχει κάτω από τα πόδια τους είναι μεν το ίδιο ουσιώδες για την εθνική τους ταυτότητα όσο για τους Αργεντινούς, αλλά με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Αυτό που υπήρχε κάτω από τα πόδια τους ήταν η κουλτούρα: χιλιάδες χρόνια ανθρώπινων πολιτισμών».

Σε μια έκταση 4.500 τ.μ. δημιουργείται ένα νέο σύμπαν. Στο νέο αυτό περιβάλλον οργιάζει η «φύση». Ο Villar Rojas δημιουργεί μια ζώνη εύφορη, που αποτελείται από 46.000 φυτά από 26 διαφορετικά είδη: μια μίξη από αγρωστώδη και βρώσιμα φυτά, αγριόχορτα, αλλά και φρούτα και λαχανικά, καλαμπόκια, φυτά που ορίζουν την πορεία της ανθρώπινης ζωής στον πλανήτη. Η εύφορη ζώνη, ξαφνικά, δίνει τη σκυτάλη σε μια γυμνή, άγονη, εμπόλεμη ζώνη. Εκεί, στην πιο απόκρημνη και άγνωστη πλευρά του Λόφου των Νυμφών, ο Villar Rojas ανατρέπει τη χωροχρονική συνέχεια. Δημιουργεί γλυπτικές εγκαταστάσεις μέσα σε έντεκα βιτρίνες διαφόρων μεγεθών, που αφηγούνται την παγκόσμια ιστορία του επεκτατισμού των αυτοκρατοριών και του εποικισμού στον πλανήτη μας και πέρα απ’ αυτόν. Πολιτιστικά, ιστορικά και πολεμικά τεχνουργήματα, κατάλοιπα πολιτισμών του παρελθόντος έχουν συλλεχθεί, επεξεργαστεί και έχουν τοποθετηθεί με απροσδόκητο τρόπο δίπλα σε ενθύμια από μεταγενέστερες εποχές, φωλιάζουν ανάμεσα σε οργανικές ύλες – σκόνη από τη σελήνη, σταλακτίτες, σταλαγμίτες και στρωματόλιθους – τα αρχαιότερα γνωστά βακτήρια του κόσμου.

Στο “The Theater of Disappearance”, ο Villar Rojas καταπιάνεται με τις ιδέες της εξαφάνισης, της εξάλειψης, του αποικισμού στα όρια του πλανήτη και πέρα απ’ αυτά, του ευμετάβλητου του χρόνου, με τις πολιτικές του εμπορεύματος, και δημιουργεί μια νέα οπτική γλώσσα που επιφέρει την ανατροπή και τη σύγχυση. Απρόβλεπτα σκηνικά προς εξερεύνηση περιμένουν τον επισκέπτη, τόποι όπου αισθανόμαστε άβολα ή μένουμε κατάπληκτοι από τις εναλλακτικές ιστορικές αφηγήσεις που μας προτείνουν. Ο Villar Rojas, αντί να σκάψει βαθιά στο έδαφος, προσθέτει ένα κατασκευασμένο, τεχνητό στρώμα, το οποίο καλύπτει με πυκνή βλάστηση. Σε εργασίες που κράτησαν 8 μήνες, ο χώρος καθαρίστηκε από φύλλα, πεσμένα κλαδιά και απορρίμματα, και μετά με την εγκατάσταση συμπληρωματικού συστήματος άρδευσης (για τις ανάγκες της έκθεσης και ακολούθως θα αποδοθεί σε πλήρη λειτουργία στο Εθνικό Αστεροσκοπείο) και συστήματος πυρασφάλειας, παθητικό και ενεργητικό.

Ο Villar Rojas ρωτάει, «τι σημαίνει να έχουμε το έδαφος κάτω από τα πόδια μας;», «Πόσο βαθιά μπορούμε να σκάψουμε;», «Πόσο πρέπει να καταδυθούμε στα βάθη του ίδιου του παρελθόντος μας;». Να καρφώσουμε μία σημαία στην επιφάνεια ενός εδάφους και να διαμορφώσουμε τα σύνορά του: αυτή είναι η ουσία της σκαφής – άσχετα αν επιτελείται εδώ, στη Σελήνη, ή μελλοντικά, στους πλανήτες που δεν έχουμε ακόμα εξερευνήσει. Όλη η εγκατάσταση περικλείεται από φυσικούς φράκτες, από βράχους, κλαδιά, χώμα, που «απομονώνουν» το χώρο. Ο Villar Rojas δημιουργεί έναν περίκλειστο φυσικό χώρο, τονίζοντας την αίσθηση των συνόρων ή της εθνικής ταυτότητας.

Η ανάθεση του ΝΕΟΝ στον Villar Rojas τον προκαλεί να δημιουργήσει μία νέα οπτική γλώσσα που επιφέρει την ανατροπή και τη σύγχυση, καθώς το “The Theater of Disappearance” στην Αθήνα γίνεται μία ανοιχτή έρευνα πολιτιστικών παραδόσεων, εθνικών προτύπων και στερεοτύπων, επίκτητων προϊδεασμών και προκατασκευασμένων ιστορικών αφηγήσεων κατάκτησης και εξερεύνησης, μέσα από ιδέες όπως η εξαφάνιση, η εξάλειψη, το πέρασμα και το ευμετάβλητο του χρόνου.

Γνωρίστε από κοντά το Αστεροσκοπείο Αθηνών στο Λόφο των Νυμφών

Υπάρχουν  ξεναγήσεις που διακρίνονται σε πρωινές και βραδινές και ξεκινούν με επίσκεψη στο κτίριο Σίνα, το οποίο θεμελιώθηκε το 1842 και όπου στεγάζεται η βιβλιοθήκη του Αστεροσκοπείου με πλήθος επιστημονικών συγγραμμάτων του 18ου και 19ου αιώνα. Στον ίδιο χώρο βρίσκονται επίσης εκτεθειμένα μερικά από τα πρώτα επιστημονικά όργανα που χρησιμοποιήθηκαν για την έρευνα σε θέματα αστρονομίας, μετεωρολογίας και σεισμολογίας στη σύγχρονη Ελλάδα. Επιπλέον, οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να θαυμάσουν το τηλεσκόπιο Δωρίδη, στο λόφο των Νυμφών, αλλά και στο Μεσημβρινό Τηλεσκόπιο Συγγρού το οποίο καθόριζε την ώρα Ελλάδος από το 1902 έως το 1964.

Το πρόγραμμα για το κοινό είναι κατάλληλο για ηλικίες άνω των 5 ετών.

Το κόστος ξεναγήσεων είναι 5€ για ενήλικες, 2.5€ για παιδιά και φοιτητές και δωρεάν για ανέργους (με επίδειξη κάρτας ανεργίας) και ΑΜΕΑ.

•          Οι βραδινές ξεναγήσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν και παρατήρηση από το τηλεσκόπιο Δωρίδη καιρού επιτρέποντος, γίνονται σε ομάδες με περιορισμένο αριθμό συμμετεχόντων, περίπου 40 άτομα η κάθε ομάδα. Οι ξεναγήσεις ξεκινούν στις 21:00 και κάθε 30 λεπτά, ως τις 22:30.

Η μεταμόρφωση του τοπίου και του Αστεροσκοπείου σε οκτώ μήνες από το ΝΕΟΝ

Info:

The Theater of Disappearance | 1η Ιουνίου – 24 Σεπτεμβρίου | Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Λόφος Νυμφών