Ίσως κανένας άλλος φανταστικός χαρακτήρας δεν έχει αναλυθεί οντολογικά, ψυχολογικά, θεολογικά, όσο ο Δον Ζουάν. Ο μεγαλύτερος γυναικοκατακτητής στην ιστορία δεν είναι ένα ιστορικό, αλλά ένα φανταστικό πρόσωπο, ένας χαρακτήρας που γεννήθηκε στο χειρόγραφο του Τίρσο ντε Μολίνα, ψευδώνυμο του συγγραφέα Γκαμπριέλ Τέγιες, που έζησε στην καρδιά του ισπανικού Χρυσού Αιώνα και ήταν ποιητής, δραματουργός, ρωμαιοκαθολικός μοναχός και καθηγητής της θεολογίας. Ο πολυγραφότατος ντε Μολίνα έγραψε 400 έργα εκ των οποίων έχουν σωθεί περίπου 80 που αφορούν σε ζητήματα τιμής, καλής φήμης, υπόληψης και κοινωνικής αλληλεγγύης. Από την φαντασία του ιερωμένου της εκκλησίας γεννήθηκε ο ήρωας που τον έκανε γνωστό σε ολόκληρο τον κόσμο. Από την πένα του γεννήθηκε ένας από τους μεγαλύτερους ήρωες της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο Δον Ζουάν Τενόριο, ένας θρυλικός χαρακτήρας ενός καρδιοκατακτητή – απατεώνα, διάσημου για τις ερωτικές του περιπέτειες, κεντρικό πρόσωπο του έργου «Ο Απατεώνας της Σεβίλης και ο πέτρινος συνδαιτυμόνας» (El Burlador de Sevilla y combidado de piedra).

Μόνη ευχαρίστηση του Δον Ζουάν είναι η αποπλάνηση των γυναικών

Για εκατοντάδες χρόνια, χιλιάδες δημιουργοί έχουν συμπεριλάβει αυτόν το χαρακτήρα και τις περιπέτειές του στα έργα τους ως κεντρικό πρόσωπο. Εκτός των χιλιάδων κατακτήσεών του, ο Δον Ζουάν θα μπορούσε να υπερηφανεύεται γιατί αυτός, όσο κανένας άλλος φανταστικός ήρωας, ενέπνευσε τόσο κόσμο και μόνο με τον ακόλαστο χαρακτήρα του. Μόνη ευχαρίστηση του Δον Ζουάν είναι η αποπλάνηση των γυναικών. Η μέθοδός του θεωρείται πλέον «κλασική». Τις πλησιάζει, τις γοητεύει, τις κάνει να τον ερωτευθούν, τις εκμεταλλεύεται, τις εγκαταλείπει. Έχει αδυναμία στην αποπλάνηση των δεσμευμένων, των παντρεμένων και των «δύσκολων» γυναικών, δε διστάζει να δώσει μάχες, να εκμηδενίζει τους ανταγωνιστές του, να βγαίνει νικητής.

Από την παράσταση «Δον Ζουάν» σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού ©Έφη Γούση

Από την παράσταση «Δον Ζουάν» σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού ©Έφη Γούση

Πόσο ποταπός είναι ο Δον Ζουάν; Είναι ο κακός της ιστορίας ή μια οικουμενική αρσενική φιγούρα που η αμοραλιστική επιβεβαίωσή της ξεπερνά τα όρια κάθε πολέμου ανάμεσα στα φύλα; Δεν υπάρχει γυναίκα στον πλανήτη να μη μισεί τον κάθε Δον Ζουάν για τα ψέμματα, τη συναισθηματική αστάθεια, την προσβολή τελικά. Και δεν υπάρχει άντρας που έστω για μια στιγμή δε θέλει να ξεφύγει από τον κανόνα και να ζήσει τον ίλιγγο της παράτολμης ζωής του αιώνιου καρδιοκατακτητή, πέρα από κάθε φραγμό και μέτρο. Όσο κατακριτέα και να είναι αυτή η προσωπικότητα και μόνο που εκπροσωπεί τον πειρασμό, βάζει τους ανθρώπους να ονειρεύονται τις κρυφές απολαύσεις πέρα από την ηθική και τους φραγμούς που θέτει η θρησκεία και η κοινωνία.

Οι μελετητές τον προσεγγίζουν άλλοτε με θαυμασμό, άλλοτε με αποστροφή, τα ίδια συναισθήματα γεννά στον κόσμο και των ανδρών και των γυναικών. Άλλωστε με το όνομά του δημιούργησε ένα ουσιαστικό που ορίζει και περιγράφει αυτόν και μόνον και την κατάστασή του, το ίδιο όπως και άλλοι σπουδαίοι μυθιστορηματικοί ήρωες. Η δονζουανική συμπεριφορά μπαίνει στο πάνθεον δίπλα στην οιδιπόδεια, την αμλετική, την δονκιχωτική, συνοδευόμενη από μια συστοιχία κοσμητικών επιθέτων.

Don Juan et le fantôme du Commandeur του Φραγκονάρ

Don Juan et le fantôme du Commandeur του Φραγκονάρ

Το αρχέτυπο του κυνικού ερωτύλου γόη που λέει ότι «η μεγαλύτερη απόλαυση για μένα είναι να ξελογιάσεις μια γυναίκα και να την εγκαταλείψεις ατιμασμένη», ενέπνευσε τον συγγραφέα, ο οποίος στις κωμωδίες και τα δράματα του αποθεώνει τις τολμηρές, ανεξάρτητες και σίγουρες  για τον εαυτό τους πρωταγωνίστριες. Η εμπειρία του με τις γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που υπάρχουν στον Δον Ζουάν, οφείλεται ίσως στις μαρτυρίες πολλών απογοητευμένων και κακομεταχειρισμένων από τους άνδρες, γυναικών που προσέφευγαν σε αυτόν για εξομολόγηση.

Ο Δον Ζουάν είναι ο πιο ταλαντούχος ήρωας της υπονόμευσης κάθε αισθήματος

Ο Τίρσο ντε Μολίνα δημιούργησε το γένος του Δον Ζουάν, που ξεπερνά τα πρότυπα της εποχής του και των εποχών. Τα εξεγερμένα και ατίθασα ένστικτά του, η ακολασία και η τόλμη, συμβολίζουν μια περιοχή ελευθερίας της ανθρώπινης σκέψης πάντα ανεξερεύνητη. Οι χαρές της ζωής, η περιφρόνηση του θανάτου φανερώνουν τεράστια τόλμη, πόθο για δράση. Ο ερωτικός πολυγαμικός δυναμισμός του, σκοτεινός και απεχθής, καταφέρνει να υποτάξει – παρά τη φήμη του – κάθε γυναίκα που ήδη γνωρίζει ότι αγαπά μεν τις γυναίκες, αλλά είναι αδύνατον να αγαπήσει μόνο εκείνη. Ο Δον Ζουάν είναι ο πιο ταλαντούχος ήρωας της υπονόμευσης κάθε αισθήματος, βεβαιότητας, είδους πίστης, θεσμού. Ήρωας μιας πιο γενικευμένης απιστίας σε φιλίες, δεσμούς και την ιδέα της αφοσίωσης. Ο Δον Ζουάν δε διαθέτει μόνο εξωτερική ομορφιά και αυτοπεποίθηση. Το όπλο του ως κατακτητής είναι η ευγλωττία, με αυτή σαγηνεύει και τη μόνη γυναίκα που ξεπηδά από τις στρατιές των ανώνυμων γυναικών, την Ελβίρα, μια εξαπατημένη ηρωίδα που έχει ανάμεσα σε όλες το μεγαλύτερο ψυχολογικό εκτόπισμα. Στον «Δον Ζουάν» του Μότσαρτ, η άριά της προκαλεί ανατριχίλα για την αντίφαση των αισθημάτων της ως θύματος, την επιθυμία της για εκδίκηση και το φόβο μπροστά στον κίνδυνο του θανάτου που διατρέχει ο Ντον Τζιοβάνι.

H λοκαντίνα του Ντον Τζοβάνι, Βιέννη, 1869

H λοκαντίνα του Ντον Τζοβάνι, Βιέννη, 1869

Στη γοητεία του Δον Ζουάν υπέκυψαν ανάμεσα σε άλλους ο Μολιέρος το 1665, με το έργο “Dom Juan ou le Festin de pierre”, ο Πούσκιν το 1830 με το “The Stone Guest”, ο Τολστόι το 1862 με το δράμα “Don Juan”, ο Μποντλέρ, σε ένα και μοναδικό ποίημα έκτασης 20 στίχων με τίτλο «Ο Δον Ζουάν στην Κόλαση», ο Λόρδος Μπάιρον με το ποίημα “Don Juan”, ο Τζορτζ Μπέρναρ Σο το 1903 με το “Man and Superman”, ο Μπρεχτ με τη διασκευή του στο έργο του Μολιέρου, ο Πάτρικ Μάρμπερ το 2006 με τον “Don Juan in Soho”. Οι εκδοχές τους είναι ένα πανόραμα που εμπεριέχουν τις πολιτικές, κοινωνικές και πολιτιστικές αλλαγές μέσα στο χρόνο.

Από την παράσταση «Δον Ζουάν» σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού ©Έφη Γούση

Από την παράσταση «Δον Ζουάν» σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού ©Έφη Γούση

Όλοι συμφωνούν ότι ο Μολιέρος έπλασε τον πιο γνήσια ασεβή, έναν ολέθριο ήρωα, σε ένα από τα μεγαλύτερα έργα της λογοτεχνικής σκηνής. Η ωμότητα με την οποία περιγράφει τις πράξεις του Μολιέρου έγινε αντικείμενο δριμείας κριτικής και λογοκρισίας από την πρώτη κιόλας στιγμή που παρουσιάστηκε, όχι μόνο για το προφίλ του ήρωα, αλλά και για την αίσθηση του δικαίου που είναι πεπεισμένος ότι έχει για κάθε πράξη του, επιδεικνύοντας την υπέρβαση των ορίων και την κατάργηση των κανόνων και των συμβάσεων. Τη θέληση της κοινωνικής παράβασης, της κατάργησης των κανόνων και του «αγαθού ανθρώπου». Η προσωπικότητα που έχτισε ο χρόνος, οι δημιουργοί και οι αλλαγές μέσα στους αιώνες κάνουν το μύθο του φανταστικού Δον Ζουάν ένα από τα πιο γοητευτικά αληθινά δυσεπίλυτα μυστήρια. Τόσο αυτόν, όσο και τον κατάλογο των κατακτήσεών του.

Κεντρική φωτογραφία: Έφη Γούση©

Ιnfo: «Δον Ζουάν» σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού | Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών-Ίδρυμα Ωνάση | 25 Ιανουαρίου – 19 Φεβρουαρίου 2017