Αρχαία πρακτική κατασκευής σχέσεων και φορέας πολλαπλών μηνυμάτων η ανταλλαγή δώρων. Ο ανθρωπολόγος Μαρσέλ Μος (Marcel Mauss) (1872 – 1950), στο έργο του «Το Δώρο» υποστήριξε ότι στις προκερματικές κοινωνίες, οι σχέσεις δένονταν με την ανταλλαγή δώρων, ως μια ακόμη συνομιλία του ανθρώπου με την ύλη. Στον ομηρικό κόσμο η πράξη προσφοράς δώρων επαληθεύει το κύρος και το γόητρο των μεγάλων ανδρών της. Είναι μια διαδικασία αμοιβαιότητας, πολλές φορές τελετουργική, που συμπυκνώνει έναν άγραφο κώδικα αξιών που ρυθμίζει σχέσεις, δημιουργεί ισορροπίες, εύθραυστες κάποιες φορές, οι οποίες βασίζονται στην ισοδυναμία των ανταλλασσόμενων αντικειμένων που αποκλείει την έννοια του κέρδους.

Δώρα ανταλλάσσουν και οι εχθροί, ως ένδειξη αμοιβαίου σεβασμού και τιμής

Το δώρο αποτελεί μέσο συμφιλίωσης, δείγμα φιλοξενίας, αβροφροσύνης και ιπποτισμού, αλλά και σύμβολο επιβολής και εξουσίας. Στην Οδύσσεια (Ραψωδία θ 396-397) ο Ευρύαλος, που προκαλεί με υποτιμητικό τρόπο τον Οδυσσέα σε αγώνα για να διορθώσει την προσβολή, του δωρίζει το ξίφος του. Ο Ίφιτος, περίφημος τοξότης από τη μεσσηνιακή Οιχαλία, συναντά τον Οδυσσέα στις Φαρές στο ανάκτορο του Ορτίλοχου για να μαζέψουν φόρους από τους Μεσσήνιους, οι οποίοι είχαν κλέψει από την Ιθάκη τριακόσια πρόβατα μαζί με τους βοσκούς τους. Η συμφιλίωση επισφραγίστηκε με την ανταλλαγή δώρων, ο Ίφιτος δώρισε στον Οδυσσέα το περίφημο τόξο του πατέρα του Ευρύτου, με το οποίο σκότωσε αργότερα τους μνηστήρες, και ο Οδυσσέας του χάρισε ένα ξίφος και ένα δόρυ. (Οδύσσεια, Ραψωδία φ 13-41). Δώρα ανταλλάσσουν και οι εχθροί, ως ένδειξη αμοιβαίου σεβασμού και τιμής. Ο Αίας, μετά από μια ισόπαλη μονομαχία, λαμβάνει από τον Έκτορα ασημοκάρφωτο σπαθί κι εκείνος ως αντίδωρο του χαρίζει πορφυρό ζωστήρα. Με δώρα κερδίζονται και οι νύφες, αν και δεν είναι αποτελεσματικά στην περίπτωση της Πηνελόπης, παρ’ όλη τη γενναιοδωρία των μνηστήρων.

Το εκτεταμένο εμπόριο και η επινόηση μέσων αμοιβής, εδραιώνουν αναγνωρισμένες αξίες στην ανταλλαγή προϊόντων, η έννοια του κέρδους και κυρίως το νόμισμα δημιουργούν νέους κώδικες και στην έννοια του δώρου. Παρ’ όλα αυτά το δώρο, ανεξαρτήτως κινήτρου και ηθικού κώδικα, όπως ισχυρίζεται και ο Αριστοτέλης, χαρακτηρίζει τον γενναιόδωρο και τον ευγενικό άνθρωπο.

Εύστοχα συνοψίζει ο Μος ότι το «το δώρο είναι μια “συνολική παροχή“, εμποτισμένη με “πνευματικούς μηχανισμούς“, στους οποίους εμπλέκεται η τιμή του παροχέα και του παραλήπτη. Τέτοιες δοσοληψίες υπερβαίνουν τα φράγματα μεταξύ του πνευματικού και του υλικού, με έναν τρόπο σχεδόν “μαγικό“».

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: Χρυσό ενεπίγραφο δαχτυλίδι από γυναικείο τάφο ΚΛΕΙΤΑΙ ΔΩΡΟΝ (=Δώρο στην Κλείτα). Δερβένι Θεσσαλονίκης. Τέλη 4ου αιώνα π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης