«Η τέχνη θα μας σώσει!» αναφωνεί ο καλλιτέχνης στο έργο του Ερρίκου Ίψεν «Η Κυρά της Θάλασσας», ένα αριστούργημα που γράφτηκε από τον Νορβηγό θεατρικό συγγραφέα και πρωτοπόρο του σύγχρονου δράματος όσο ήταν αυτοεξόριστος στο Μόναχο. Με πυρήνα του έργου τη φυγή, το έργο έχει ως κεντρικό πρόσωπο την Ελίντα, κόρη φαροφύλακα, μεγαλωμένη στην ανοιχτή θάλασσα, που ζει παντρεμένη με τον γιατρό μιας μικρής επαρχίας, μακριά από τα κρύα, άγρια νερά της θάλασσας. Ζει μια ήσυχη, ασφαλή, «χλιαρή» καθημερινότητα μαζί με τις δύο έφηβες κόρες του γιατρού από τον πρώτο του γάμο. Η Ελίντα δεν έχει καταφέρει να ενσωματωθεί στην οικογένεια. Υποφέρει από νοσταλγία για την ανοιχτή θάλασσα. Την στοιχειώνει ο πρώτος της έρωτας με κάποιον θαλασσινό ξένο και ο όρκος αγάπης που έδωσαν στην άγρια θάλασσα.

Η επιθυμία για τον ξένο επιστρέφει συνεχώς ως όνειρο και όραμα. Την ελκύει και την τρομάζει. Είναι σαν τον φόβο που γεννά η θάλασσα και την τραβάει σε άγνωστες, πρωτόγονες περιοχές, κοντά στην αληθινή της φύση. Ο ξένος ναυτικός τελικά έρχεται για να πάρει την Ελίντα μακριά στη θάλασσα. Και η Ελίντα πρέπει να διαλέξει: να μείνει στην στεριά, στην ήσυχη και γνωστή καθημερινότητα ή να δραπετεύσει με τον ξένο.

«Το έργο έχει ένα ρεαλιστικό επίστρωμα και ένα ποιητικό εσωτερικό βάθος. Φέρνει σε πρώτο πλάνο μια καθαρή και λεπτομερή συνθήκη μιας ελαφριάς καθημερινότητας, απλής, παρουσιάζει μια άκακη ρουτίνα διεσταλμένη και μέσα σε αυτήν την συνθήκη εμφανίζει λεπτές ρωγμές, απ’ όπου κάνουν να βγουν στην επιφάνεια, οι φόβοι, οι απωθημένες ιστορίες και οι υποσυνείδητες επιθυμίες των ηρώων», λέει η Δανάη Σπηλιώτη, σκηνοθέτης του έργου που ανεβαίνει για δεύτερη χρονιά στο Tempus Verum|Εν Αθήναις, από τις 10 Σεπτεμβρίου, για 10 μόνο παραστάσεις. «Άνθρωποι που πείθουν τον εαυτό τους ότι όλα είναι καλά, ενώ βαθιά μέσα τους ξέρουν, ότι κάτι λείπει. Όλο αυτό το βρίσκω ιδιαίτερα γοητευτικό και συγκινητικό».

Θα μου εξηγήσετε γιατί ασκεί τόση γοητεία ο χαρακτήρας της Ελίντα;
Εμένα, ο χαρακτήρας της Ελίντα με συγκίνησε. Ο χαρακτήρας μιας γυναίκας όμορφης και γοητευτικής, που μοιάζει με τη θάλασσα και δεν αντέχει στη στεριά. Φέρει την σύγκρουση της φυσικής, ποιητικής υπόστασης του ανθρώπου με την ρεαλιστική, σκληρή ανάγκη για την επιβίωση. Έπειτα, με αφορμή τον τίτλο του έργου, ήρθαν στο νου μου οι δικές μας παραδόσεις για τις νεράιδες, αυτά τα σκληρά, απρόβλεπτα, βίαια και γοητευτικά πλάσματα. Σήμερα βλέπω γύρω μου πολλές γυναίκες – κυράδες της θάλασσας, εγκλωβισμένες στους κοινωνικούς τους ρόλους. Να μικραίνουν τον εαυτό τους να χωρέσει στην συμβατικότητα του μοντέλου της ελληνικής οικίας. Να ποθούν κρυφά την απόδραση στην θαλασσινή τους φύση, μα σιγά σιγά να συνηθίζουν τη ζωή στη στεριά.

Δανάη Σπηλιώτη

Πιστεύετε ότι η ατμόσφαιρα ασφυξίας έχει κάτι από μια αντίστοιχη σημερινή;
Οι ήρωες στην έναρξη του έργου κινούνται συνεχώς από την βεράντα στο κιόσκι και πάλι στη βεράντα για να αποφύγουν τον ζεστό ήλιο του καλοκαιριού. Λες και δεν τους χωράει ο τόπος. «Τα νερά εδώ είναι άρρωστα. Και μου φαίνεται, ότι μας αρρωσταίνουν» λέει η Ελίντα στον δάσκαλο που έρχεται να τους επισκεφτεί. Μια ασφυκτική συνθήκη για όλους. Η αποπνικτική ζέστη του καλοκαιριού, που πρέπει να περιμένεις να βραδιάσει μήπως και δροσίσει, οι συζητήσεις καθημερινών υποθέσεων του σπιτιού, οι κοινωνικές αβρότητες. Εκεί, αναγνώρισα στη συνθήκη της έναρξης του έργου την δική μας καθημερινότητα. Όλη μαζί η οικογένεια, κάτι καλοκαίρια σε σπίτια εξοχικά ή σε μπαλκόνια, να ψάχνουμε τον ίσκιο, να λέμε κουβέντες καθημερινές, να κάνουμε αστεία και η αίσθηση ότι όλο αυτό είναι προσωρινό, αυτή η ζωή δε θα’ ναι πάντα έτσι. Όπου να’ ναι θα φύγουμε. Θα πάμε εκεί που θέλουμε. Εκεί αληθινά που ποθούμε.

Τι χώρο έχετε φτιάξει για να τοποθετήσετε τη δράση του έργου;
Θέλαμε να φτιάξουμε έναν χώρο κάπου ανάμεσα σε εμάς και το κείμενο. Κάπου ανάμεσα στις ελληνικές εικόνες οικογενειακών καλοκαιριών και στα νορβηγικά φιόρδ του 1888. Δοκιμάσαμε να αφαιρέσουμε τα ονόματα. Το μόνο όνομα που ακούγεται είναι αυτό της Ελίντα, η οποία είναι και η ανένταχτη στην οικογένεια και την μικρή επαρχία. Είναι η ξένη, η κυρά που ήρθε από τη θάλασσα, η θαλασσινή. Έπειτα αποφύγαμε τα Νορβηγικά τοπωνύμια που αναφέρονται στο έργο. Το φιόρδ που πρωταγωνιστεί και έχει πολύ σημαντική δραματουργική σημασία αντιμετωπίστηκε -θέλω να πιστεύω- λεπτά και προσεκτικά. Δεν αναφέρεται η λέξη, φροντίσαμε όμως να είναι παρούσα η αίσθηση της ασφυξίας και του εγκλωβισμού που προκαλεί στους ήρωες ο στενός, κλειστός κόλπος. Ακόμα, ένα ηχητικό χαλί από τον ήχο της φάλαινας διατρέχει την παράσταση, καλύπτεται από γέλια και κουβέντες, ξεπροβάλει στις σιωπές μαζί με τις βαθιές, αρχαίες, υποσυνείδητες επιθυμίες των ηρώων. Το υποσυνείδητο που ζητά. Ο βαθύς εαυτός που μένει ανικανοποίητος.

Υπάρχει στοίχημα όταν σκηνοθετεί κάποιος;
Το μεγάλο στοίχημα ήταν να καταλάβω τους χαρακτήρες και να προσπαθήσω να μην τους αδικήσω. Σαν να ήταν πραγματικοί άνθρωποι γύρω μου. Το μισό σχεδόν διάστημα των προβών δουλεύαμε διαβάζοντας το έργο, ψάχνοντας τους χαρακτήρες με βάση τα λόγια τους και τις γραμμένες τους δράσεις. Πίσω από το κείμενο αναζητούσαμε τις συμπεριφορές. Και ανατρέχαμε πολλές φορές στις δικές μας οικογένειες, τους ρόλους και τις λειτουργίες της. Σε σημεία ανοίγαμε σε αυτοσχεδιασμούς ακριβώς για να καταλάβουμε τις συμπεριφορές των χαρακτήρων. Κάποιοι από αυτούς τους αυτοσχεδιασμούς ενσωματώθηκαν στο τελικό μας κείμενο. Με οδηγό μας το κείμενο, κρατήσαμε τη βασική του δραματουργία και κάναμε κάποιες λεπτές -θεωρώ- παρεμβάσεις, οι οποίες ήρθαν καθαρά και μόνο από την ανάγκη μας να καταλάβουμε τους ήρωες και να επικοινωνήσουμε με ένα κοινό που είναι σαν εμάς. Και ξέρει για ποιο πράγμα μιλάμε.

Τελικά, αυτό το έργο το θεωρείτε κλασικό ή σύγχρονο;
Νομίζω ότι δεν αντιμετωπίσαμε το έργο ως κλασικό. Το είδαμε ως σύγχρονο. Η παράστασή μας επένδυσε στην εγγύτητα και την αμεσότητα. Πιστεύω, ότι ο θεατής θα δει την δυνατή ιστορία του Ίψεν και θα καταφέρει να αναγνωρίσει κομμάτια της δικής του ζωής. Στην παράσταση αυτή συχνά το κοινό γελάει. Πιστεύω, ότι γελάει γιατί αναγνωρίζει τις συμπεριφορές των χαρακτήρων. Και συγκινείται, γιατί αναγνωρίζει πάλι το βαθύ και αρχαίο σε όλους μας αντανακλαστικό της φυγής για μια ζωή καλύτερη, πιο ταιριαστή στην πραγματική μας φύση. Και βεβαίως θα δει έξι ταλαντούχους ηθοποιούς να είναι απόλυτα ανοιχτοί και συνεχώς -κυριολεκτικά και μεταφορικά- παρόντες στη σκηνή.

Info:

«Η Κυρά της Θάλασσας» του Ίψεν για 2η χρονιά στο Tempus Verum | 10 Σεπτεμβρίου – 09 Οκτωβρίου 2018