Τον 7ο αι. π.Χ. ένας αρχαϊκός καλλιτέχνης αποφασίζει να απεικονίσει ανάγλυφα στην επιφάνεια ενός ταφικού πίθου, με τον πλέον αναπαραστατικό και κυνικό τρόπο, το νικηφόρο όσο και δραματικό φινάλε του πιο διάσημου πολεμικού γεγονότος της ιστορίας, την Ιλίου Πέρσιν, δηλαδή την Άλωση της Τροίας.

Στο γνωστό αγγείο ως ο Πίθος της Μυκόνου (670 π.Χ.), ο τεχνίτης δημιούργησε σε μετόπες (επάλληλες ζώνες) δέκα εννέα χωριστές εικόνες, η κάθε μια ως ένα αυτόνομο στιγμιότυπο αλλά και ως κομμάτι μιας συνεχούς αφήγησης, επιλέγοντας ως πρωταγωνιστές το ευφυές τέχνασμα, το Δούρειο Ίππο, δέκα τέσσερεις Αχαιούς πολεμιστές και γυναίκες της Τροίας με τα παιδιά τους, αυτές που σήκωσαν στους ώμους τους τις συμφορές των πολεμικών κατορθωμάτων των ανδρών, αυτών που οι ίδιες γέννησαν κάποτε. Αναγνωρίσιμες στιγμές ο Νεοπτόλεμος που σκοτώνει τον μικρό Αστυάνακτα ρίχνοντάς τον από το τείχη της πόλης, ο Αίας ο Λοκρός που αρπάζει την Κασσάνδρα, ο Μενέλαος που συναντά την Ελένη και άλλες.

Δούρειος Ίππος

Δούρειος Ίππος

Ο καλλιτέχνης δεν δίστασε να αποδώσει τη σφαγή παιδιών και τον εξανδραποδισμό γυναικών, πράξεις που στην όγδοη  ραψωδία της Οδύσσειας (θ 499-520) διηγείται ο ποιητής Δημόδοκος  στον Οδυσσέα. Κι εκείνος, σαν να μην ήταν ο πτολίπορθος ξεσπά σε λυγμούς, θρηνώντας σπαρακτικά την καταστροφή της Τροίας και τον εξανδραποδισμό των Τρωάδων. Από τη μια υμνεί την πολεμική αρετή που προφανώς τη θέλει ζωντανή και στις ημέρες του και ταυτόχρονα στηλιτεύει τη φρίκη και τη θηριωδία του πολέμου. Από τους ίδιους τους Έλληνες λοιπόν αντιστρέφεται ο θρίαμβος σε τραγωδία, η χαρά σε σπαραγμό.

Τα ίδια στιγμιότυπα θα χρησιμοποιήσει δύο αιώνες μετά ο ποιητικός λόγος με όπλο τη δύναμη της θεατρικής αναπαράστασης. Το 415 π.Χ. ο Ευριπίδης με την τραγωδία Τρωάδες στέλνει τα δικά του αντιπολεμικά μηνύματα με αφορμή τα σύγχρονά του πολεμικά γεγονότα και τις αγριότητες, την κατάληψη της Μήλου από τους Αθηναίους και τη Β΄ Σικελική Εκστρατεία.

Η σφαγή παιδιών

Η σφαγή παιδιών

Η δύναμη της εικόνας, συμβολικής, σημειολογικής ή απλά αναπαραστατικής, στην ανθρώπινη ψυχολογία, ήταν από πολύ νωρίς αντιληπτή στην ελληνική σκέψη και πράξη. Οι αρχαίοι καλλιτέχνες, άλλοτε υπό καθοδήγηση κι άλλοτε με ελεύθερη βούληση αντλώντας από το ένδοξο παρελθόν ή την επικαιρότητα, επιχειρούσαν μέσα από τα έργα τους να επικοινωνήσουν τα δικά τους μηνύματα. Η ερμηνεία αυτών των μηνυμάτων δεν είναι εύκολη, ούτε μονοσήμαντη και έχει συχνά διαφορετικές αναγνώσεις. Το βέβαιο είναι πως η ερμηνεία μας δεν πρέπει να επαναπαύεται, αλλά να αναζητά συνεχώς επίπεδα που κρύβονται πίσω από το προφανές και το συνειδητό.

Ο Πίθος της Μυκόνου

Ο Πίθος της Μυκόνου | Αρχαιολογικό Μουσείο Μυκόνου