Ο ενθουσιασμός και οι πανηγυρισμοί για την επιλογή της Ελευσίνας ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας 2021 ήταν ένα μικρό διάλειμμα για τους ανθρώπους που δούλεψαν σκληρά τα δυο τελευταία χρόνια ετοιμάζοντας, όχι μόνο το φάκελο της υποψηφιότητας, αλλά οργανώνοντας και τις μελλοντικές υποδομές που θα αποκτήσει η πόλη.

Με τίτλο «Μετάβαση στην EUphoria», η πρόταση της Ελευσίνας εστιάζει στην κεντρική πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη: στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού της έννοιας και του περιεχομένου του «ευ» – το οποίο μεταγραφόμενο στα αγγλικά ισοδυναμεί με το ακρωνύμιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης – σε κοινωνικό, οικονομικό και περιβαλλοντικό επίπεδο. Η πρόταση ακολουθεί τη φιλοσοφία της Ατζέντας 21 για τον Πολιτισμό (Agenda 21 for Culture) του ΟΗΕ, η οποία αναγνωρίζει τον πολιτισμό ως τέταρτο πυλώνα βιώσιμης ανάπτυξης, δίπλα στην κοινωνία, την οικονομία και το περιβάλλον και την οποία υιοθέτησε ο Δήμος Ελευσίνας το Φεβρουάριο του 2015. Στην Ελευσίνα θα φτάσουν εκατοντάδες καλλιτέχνες, ανάμεσά τους ο σκηνοθέτης Φίλιππος Κουτσαφτής, που ξεκινά σύντομα γυρίσματα για ένα νέο χρονικό της Ελευσίνας, μετά την εμβληματική «Αγέλαστο Πέτρα».

Παράλληλα, η πρόταση της Ελευσίνας προβάλει μια διαφορετική εικόνα, από το στερεότυπο της Ελλάδας του ήλιου και της θάλασσας: την Ελλάδα της παραγωγής. Η Ελευσίνα είναι η παραγωγική μηχανή της ελληνικής οικονομίας, καθώς στην πόλη και την ευρύτερη περιοχή παράγεται περίπου το 30% του ΑΕΠ της χώρας. Μέσα από τη διαδικασία της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, η Ελευσίνα ως παραγωγική μηχανή της χώρας επιδιώκει να μετατραπεί σε ένα δυναμικό κέντρο δημιουργικότητας, καινοτομίας και έντασης γνώσης και σε κόμβο διασύνδεσης του ελληνικού πολιτιστικού χώρου με τον ευρωπαϊκό.

Ο φάκελος που κατέθεσε η Ελευσίνα είναι το αποτέλεσμα συστηματικής δουλειάς δύο ετών, στην οποία συστρατεύτηκαν όλες οι δυνάμεις της πόλης και της ευρύτερης περιοχής: ο Δήμος, η Περιφέρεια, όλοι οι Δήμοι της Δυτικής Αττικής, οι παραγωγικές δυνάμεις της πόλης, μικρές και μεγάλες επιχειρήσεις της περιοχής, πολιτιστικοί σύλλογοι, κοινωνικοί φορείς, όπως το Εργατικό Κέντρο Ελευσίνας. Οι παρόντες στη συνέντευξη τύπου εξήραν την κουλτούρα της συνεργασίας που αναπτύχθηκε μεταξύ τους.

Με την ανακήρυξη της πόλης σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης ξεκινά η υλοποίηση του προγράμματός της, όπως αυτό έχει περιγραφεί στο φάκελο υποψηφιότητας. Το πρόγραμμα που έχει κατατεθεί είναι δεσμευτικό και επιδεκτικό τροποποιήσεων μόνο κατόπιν συνεννόησης και έγκρισης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Επιτροπής Παρακολούθησης, η οποία ορίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να παρακολουθεί και να αξιολογεί την ορθή εκτέλεση του έργου. Σε περίπτωση που η Επιτροπή Παρακολούθησης κρίνει ότι το έργο δεν υλοποιείται με βάση τον προβλεπόμενο σχεδιασμό, έχει δικαίωμα να αφαιρέσει τον τίτλο. Έτσι, η επιτυχία της Ελευσίνας δεν είναι απλώς ένα τοπικό εγχείρημα, αλλά μία εθνική υπόθεση, στην οποία αξίζει να συστρατευθούν οι πολιτικές, παραγωγικές και δημιουργικές δυνάμεις όλης της χώρας.

«Ο σχεδιασμός μας δεν αιθεροβατεί», είπε στο χαιρετισμό του ο Δήμαρχος Ελευσίνας Γιώργος Τσουκαλάς. «Θέλουμε να πραγματοποιήσουμε πράγματα που θα μείνουν και θα αξιοποιηθούν από τους Ελευσίνιους και τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής και μετά το 2021. Στην προσπάθειά μας είναι αναγκαία, επιθυμητή και πρωταρχικό μας στόχος η δραστηριοποίηση ενεργών πολιτών, η δημιουργία δικτύου εθελοντών – ανθρώπων που θα βοηθήσουν στην σχεδίαση και την πραγματοποίηση των πολλαπλών ιδεών για την υλοποίηση των στόχων».

«Δώσαμε έναν αγώνα για να επιλεγεί μια πόλη σύβολο» είπε η Περιφερειάρχης Ρένα Δούρου. «Σύμβολο, ειδικά μάλιστα στη σημερινή συγκυρία που βλέπουμε να σηκώνουν ξανά κεφάλι οι κάθε είδους λαϊκισμοί, εθνικισμοί και ξενοφοβικές τάσεις, του διαλόγου και της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών και των πολιτισμών. Σύμβολο και εφαλτήριο για την υπέρβαση της κρίσης εσωστρέφειας με όρους κοινωνικής συνοχής και σταθερότητας».

«Η Ελευσίνα», είπε η Υπουργός Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου, «με βιομηχανικό χαρακτήρα, οραματίστηκε και σχεδίασε μια μακροπρόθεσμη πολιτιστική στρατηγική, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις εκείνες, οι οποίες θα την μετατρέψουν σε ένα δυναμικό κέντρο διεθνούς εμβέλειας, όπου ο πολιτισμός θα αποτελέσει την κινητήρια δύναμη για τη βιώσιμη ανάπτυξη και εξέλιξη τόσο της πόλης όσο και της ευρύτερης περιοχής στην οποία βρίσκεται. Κατά την άποψή μου, ο τίτλος της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, θα ενεργοποιήσει την τοπική κοινωνία, θα οδηγήσει στην εκμάθηση νέων τρόπων εργασίας και στην ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων, προωθώντας καινοτόμα μοντέλα διακυβέρνησης και πολιτιστικής διαχείρισης, τα οποία θα συμβάλλουν στην προώθηση της επιχειρηματικότητας και της ανάπτυξης και θα αποτελέσουν αντίδοτο της οικονομικής κρίσης της εποχής μας».

«Η ιδέα του καλλιτεχνικού προγράμματος της Ελευσίνας 2021 συνοψίζεται στη φράση “Μετάβαση στην EUphoria”», είπε η καλλιτεχνική διευθύντρια Κέλλυ Διαπούλη. «Τρεις τομείς αποτελούν τις τρεις Κεντρικές Θεματικές του προγράμματός μας. Στη Θεματική EUrbanization εστιάζουμε στις κοινωνικοπολιτικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη, στην ανάγκη δηλαδή επαναπροσδιορισμού της σχέσης μας με τον Άλλο, είτε αυτός είναι ο συμπολίτης μας, είτε ο ξένος. Στη Θεματική The EU Working Classes εστιάζουμε στις οικονομικές και εργασιακές προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη, στους μετασχηματισμούς που υφίσταται σήμερα το πεδίο της εργασίας. Τέλος, στη Θεματική EUnvironment εστιάζουμε στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού της σχέσης μας με το περιβάλλον. Κάθε Κεντρική Θεματική περιλαμβάνει Τρία Μεγάλα Προγράμματα, τα οποία προσεγγίζουν διαφορετικές περιοχές της ευρύτερης προβληματικής που θίγει κάθε θεματική».

Τα προγράμματα αναλυτικά:

EUrbanization
Η Θεματική EUrbanization περιλαμβάνει τα Προγράμματα «Ευρώπη των Πολιτών», «Ευρώπη Κόρη του Φοίνικα» και «Μυστήρια». Το πρώτο προσεγγίζει τις κοινωνικοπολιτικές προκλήσεις της Ευρώπης από μέσα, δηλαδή εστιάζοντας στην ίδια την Ευρώπη, το δεύτερο απ’ έξω, εστιάζοντας στον Αραβικό Κόσμο, ενώ το τρίτο εξετάζει τη σχέση της πόλης με την τέχνη και το συλλογικό φαντασιακό. Αφετηρία του προγράμματος «Ευρώπη των Πολιτών»  είναι η ιδέα της ενωμένης Ευρώπης: η ιδρυτική της φιλοδοξία για ένα οικονομικό, πολιτικό και πολιτισμικό μόρφωμα που θα εγγυάται την ευημερία όλων των ανθρώπων σε αντιδιαστολή με τη σημερινή της κατάσταση. Μέσα από μια σειρά δράσεων, εστιάζουμε στη δημοκρατία που απειλείται σήμερα από τον εθνικισμό, το λαϊκισμό και την ξενοφοβία και επανεξετάζει το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας.

Για παράδειγμα, στη δράση «Βαλκανική Αγορά» δημιουργείται μία πλατφόρμα συνεργασίας και ένα think tank με σκοπό τη δημιουργία έργων από Βαλκάνιους καλλιτέχνες επάνω στα θέματα της ταυτότητας και της διαμόρφωσης των εθνικών κρατών στα Βαλκάνια. Το Πρόγραμμα «Ευρώπη Κόρη του Φοίνικα» εμπνέεται από τη μορφή της μυθικής Ευρώπης, η οποία κατάγεται από τη Φοινίκη, δηλαδή την περιοχή της σημερινής Συρίας. Μέσα από μια σειρά δράσεων αναπτύσσεται μια καλύτερη κατανόηση των χωρών του αραβικού κόσμου και του προσφυγικού ζητήματος. Τέλος, το Πρόγραμμα «Μυστήρια» εστιάζει στη σχέση της πόλης με την τέχνη, στο πώς μέσω των φεστιβάλ η πόλη δημιουργεί το δικό της αφήγημα και προβάλλεται στο συλλογικό φαντασιακό. Στο πλαίσιο αυτού του προγράμματος σχεδιάζεται μεταξύ άλλων, ένα διεθνές φεστιβάλ site specific, που θα μετατρέπει όλη την πόλη σε υλικό δημιουργίας για τους καλλιτέχνες.

The EU Working Classes
H Θεματική The EU Working Classes περιλαμβάνει τα Προγράμματα “Art Industry”, «Το Μέλλον Αρχίζει Εδώ» και «Culture My Profession / Culture My Hobby». To πρώτο προσεγγίζει την προβληματική του μετασχηματισμού του πεδίου της εργασίας και του εργασιακού περιβάλλοντος του «αύριο» μέσα από τη σύζευξη της τέχνης με τη βιομηχανία, το δεύτερο μέσα από τη σύζευξη της τέχνης με την επιστήμη και τις νέες τεχνολογίες, ενώ το τρίτο εστιάζει στους μετασχηματισμούς που υφίσταται ο πολιτιστικός χώρος ως εργασιακό πεδίο, αναζητώντας νέα μοντέλα στήριξης των καλλιτεχνών και των επαγγελματιών του πολιτιστικού χώρου.

EUnvironment
Η Θεματική EUnvironment προσεγγίζει το ζήτημα του περιβάλλοντος μέσα από τα Προγράμματα «Δήμητρα – Μητέρα Γη», «Περσεφόνη» και «Οικοπολιτισμός». Το πρώτο προσεγγίζει το περιβαλλοντικό ζήτημα μέσα από την περιοχή της τροφής και της γεωργίας, το δεύτερο μέσα από την περιοχή του αστικού πράσινου και το τρίτο μέσα από την περιοχή της κλιματικής αλλαγής, της ενέργειας και της ανακύκλωσης. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο του προγράμματος «Περσεφόνη» δημιουργούνται στις γειτονιές της Ελευσίνας τρεις μεγάλοι κάθετοι κήποι, οι οποίοι θα λειτουργούν ως πολιτιστικά κέντρα γειτονιάς, συμβάλλοντας ταυτόχρονα στη βελτίωση του μικροκλίματος της περιοχής, ενώ στο πλαίσιο του προγράμματος «Οικοπολιτισμός» σχεδιάζεται ένα διεθνές φεστιβάλ που συνδέει την τέχνη με την οικολογία.

Προγράμματα Υποδομής
Υπάρχουν δύο προγράμματα υποδομής, το «Κέντρο Ανάπτυξης Ικανοτήτων και Καινοτομίας» και το «Ζωντανό Μουσείο» που διατρέχουν όλο το καλλιτεχνικό πρόγραμμα. Το πρώτο περιλαμβάνει προγράμματα επιμόρφωσης τόσο για τους καλλιτέχνες, όσο και για διαχειριστές και την ομάδα της Ελευσίνας 2021, προκειμένου να αντεπεξέλθει επιτυχώς στις ανάγκες της διοργάνωσης. Επίσης, προβλέπεται η δημιουργία ενός FabLab μέσα στο Κέντρο, το οποίο θα είναι ανοιχτό στην κοινότητα και τις επιχειρήσεις της περιοχής. Το «Ζωντανό Μουσείο» είναι το βασικό πρόγραμμα παρακαταθήκης της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας. Πραγματοποιείται σε συνεργασία με την Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, με συντονιστές τους Καθηγητές Βάνα Ξένου και Γιώργο Παρμενίδη και επιχειρεί να μετατρέψει όλη την πόλη σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο μουσείο, αναδεικνύοντας τα πολλαπλά της αφηγήματα.

Κάθε πρόγραμμα περιλαμβάνει κεντρικές δράσεις που ξεκινούν ήδη από το 2017, κορυφώνονται το 2021, ενώ ορισμένες συνεχίζουν και μετά το 2021 ως παρακαταθήκη της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας. Οι σημαντικότερες από αυτές είναι η «Αγορά για την Ευρώπη», ένα διεθνές φεστιβάλ παραστατικών τεχνών, το EcoCulture Festival, το διεθνές φεστιβάλ site specific City Mysteries και οι Κάθετοι Κήποι, με στόχο να γίνουν εστίες πολιτιστικής δημιουργίας σε επίπεδο γειτονιάς. Η διαδικασία οικοδόμησης του προγράμματος προς το 2021 επενδύει σημαντικά στη διασύνδεση της ελληνικής σκηνής με την ευρωπαϊκή μέσω της δημιουργίας δικτύων και μέσα από συναντήσεις δικτύωσης που ξεκινούν ήδη από το 2017 καθώς και στην ανάπτυξη των ικανοτήτων καλλιτεχνών και επαγγελματιών μέσα από προγράμματα επιμόρφωσης τόσο για νέες τεχνικές όσο και σε ζητήματα διαχείρισης και παραγωγής. Επίσης, περιλαμβάνει residencies και αναθέσεις νέων έργων, ώστε τα έργα του προγράμματος να προκύψουν μέσα από ένα διάλογο με την πόλη και με την ενεργή συμμετοχή των κατοίκων.

Όλες οι δράσεις του προγράμματος πραγματοποιούνται μέσα από συνεργασίες Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών. Έχουν ξεκινήσει ήδη συνεργασίες με φορείς όπως το Theatre de la Ville, το Διεθνές Δίκτυο για τις Σύγχρονες Παραστατικές Τέχνες ΙΕΤΜ, την Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα για την Τέχνη στο Δημόσιο Χώρο In Situ, την Ευρωπαϊκή Πλατφόρμα για το Σύγχρονο Χορό Aerowaves, το Fondazione Pistoletto και καλλιτέχνες όπως οι Rimini Protokoll, οι Wunderbaum, η Sasha Waltz, ο Romeo Castellucci κ.α. Στόχος είναι μέσα από τις συνεργασίες αυτές και τις συναντήσεις δικτύωσης, η Ελευσίνα να γίνει ένα σημείο αναφοράς για τη διασύνδεση του σύγχρονου ελληνικού καλλιτεχνικού χώρου με τον ευρωπαϊκό.

Σχετικά άρθρα: 

Η Ελευσίνα Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για το 2021

Επόμενο ραντεβού: 2021, της Άννας Ρούτση

Ο θεσμός που ενώνει;, της Άννας Ρούτση