«Το πάρκο παραμένει στη μνήμη μου όσο κανένα άλλο πάρκο που έχω επισκεφτεί στη ζωή μου. Η πεμπτουσία ενός πάρκου είναι όπως όταν κάποιος κοιτά ένα πίνακα ή ονειρεύεται, να βρίσκεται σε έναν τόπο που όμως δεν μπορεί ποτέ να πάει»

Χένρι Μίλερ, 1939

Αν υπάρχει ένας κήπος συνδεδεμένος με τις αναμνήσεις των Αθηναίων, αυτός είναι σίγουρα ο Εθνικός κήπος, ο επί πολλές δεκαετίες αποκαλούμενος Βασιλικός. Και είναι γεγονός, ότι σε μια Αθήνα με πολύ λιγότερους κατοίκους, ήταν ένα σημείο αναφοράς για τη λίμνη με τα παπάκια, τις δροσερές αλέες και το καλοκαιρινό θέατρο που υπήρχε στα σπλάχνα του. Η ιστορία του κήπου ξεκινά πολύ παλιότερα από την εποχή της Αμαλίας της πρώτης βασίλισσας της Ελλάδας. Ο ίδιος τόπος ήταν κήπος ιδιωτικός, ανήκε στην αρχαιότητα (ένα κομμάτι του κτήματος των 285 στρεμμάτων) στον φιλόσοφο και βοτανολόγο Θεόφραστο, ενός από τους διαδόχους του Αριστοτέλη. Ο κήπος ήταν ένα δώρο από τον Δημήτριο τον Φαληρέα στο δάσκαλό του, μέσα στον οποίο υπήρχε ένα ιερό και μια βιβλιοθήκη.

Ludwig Lange, Η πηγή της Καλλιρρόης, όπου διαμορφώθηκε ο Κήπος, 1835.

Ludwig Lange, Η πηγή της Καλλιρρόης, όπου διαμορφώθηκε ο Κήπος, 1835

Ο τόπος ήταν χέρσος όταν ο Όθωνας και η Αμαλία έγιναν βασιλείς. Μάλιστα, ο Βαυαρός αρχιτέκτων Φρίντριχ Γκέρτνερ το 1936 είχε περιχαράξει μια ολόκληρη περιοχή γύρω από τα ανάκτορα μέχρι να ορίσουν πόση θα είναι η έκταση του ανακτόρου και πόση θα είναι η έκταση του κήπου. Η οριοθέτηση άλλαξε, καθώς τα αρχικά 500 στρέμματα του κήπου απέκλειαν το δρόμο Αθήνας-Αμαρουσίου-Κηφισιάς, έτσι το σχέδιο αυτό αναθεωρήθηκε το 1939 από τον Χοχ, διευθύνοντα μηχανικό της οικοδομής των ανακτόρων. Η βασίλισσα Αμαλία, παθιασμένη με τη δημιουργία του πρώτου επιστημονικού και βοτανικού κήπου στην Ελλάδα, περνούσε πολλές ώρες στους κήπους επιβλέποντας την κατασκευή του, αλλά και τη μεταφορά των φυτών, η ύπαρξη πάρκων και μεγάλων κήπων άλλωστε ήταν μια μακρά παράδοση στην πατρίδα της. Το 1842 φύτεψε η ίδια τις Ουασινγκτόνιες, τα περίφημα φοινικοειδή που υπάρχουν μέχρι σήμερα στην είσοδο της λεωφόρου Βασιλίσσης Αμαλίας. Έτσι, το 1939 μεταφέρθηκαν 15.000 φυτά από ένα γαλλικό φυτώριο στο Μιλάνο. Τα φυτά, μεταφέρθηκαν με κάρα στη Γένοβα και από τη Γένοβα με ένα μεταγωγικό, που λεγόταν Φοίνιξ, στην Ελλάδα, ενώ προστέθηκαν σε αυτά και φυτά από το Σούνιο και την Εύβοια.

Άποψη του Κήπου, δεκαετία 1910

Άποψη του Κήπου, δεκαετία 1910

Ο Γάλλος κηποτέχνης Φρανσουά Λουί Μπαρώ ήταν αυτός που ασχολήθηκε με τις φυτευτικές εργασίες, ερχόμενος στην Ελλάδα από την Κωνσταντινούπολη, όπου εργαζόταν το 1840. Ο ίδιος ανέλαβε τη διεύθυνση του κήπου από το 1840-45 μαζί με τον γεωπόνο Φρειδερίκο Σμιθ. Ο Μπαρώ ολοκλήρωσε τα σχέδια του κήπου το 1852. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, βρέθηκαν αρχαιολογικά ευρήματα, συμπεριλαμβανομένου ενός ρωμαϊκού ψηφιδωτού και ενός αρχαίου υδραγωγείου που χρησιμοποιήθηκε για τον κήπο. Οι εισαγωγές φυτών συνεχίστηκαν, καθώς και οι παραγγελίες σε διάφορες ελληνικές επαρχίες. Στην ουσία η Αμαλία ίδρυσε και την πρώτη Υπηρεσία Πρασίνου στην Ελλάδα που ήταν το Αυλαρχείο της. Τα σχέδια του κήπου ολοκληρώθηκαν το 1852 και η κήπος έχει περισσότερα από 500 είδη. Άλλα φυτά στη διάρκεια της ζωής του κήπου έζησαν, άλλα μαράθηκαν, ξεράθηκαν ή αντικαταστάθηκαν μέσα στο χρόνο. Ανάμεσα στα πολύ παλιά πια δέντρα υπάρχουν πάντα καινούργια, σπάνια από κάθε γωνιά της γης. Από την κολοσσιαία πιρκούνια, μέχρι τον αείλανθο, την τζίκο και τη σεντρέλα.

Ο κήπος γνώρισε δυο μεγάλες καταστροφές, τον «καιρό της κολώνας» όπως έλεγαν, το 1852 και τον Απρίλιο του 1931 όταν χιόνισε τόσο πολύ στην Αθήνα, ώστε τα μισά δέντρα του κήπου κατέρρευσαν, ο κήπος έκλεισε ένα μήνα και μπορούσε κανείς να δει από τη Βασιλίσσης Σοφίας τη στέγη του Ζαππείου. Ο «καιρός της κολώνας» ήταν η φοβερή καταιγίδα, πραγματική θεομηνία, που ξέσπασε σε όλη την Αττική τον Οκτώβριο του 1852. Δέντρα ξεριζώθηκαν, σπίτια γκρεμίστηκαν, αλλά, το κυριότερο, η μία από τις τρεις κολώνες που έστεκαν χωριστά από τις υπόλοιπες στο ναό του Ολυμπίου Διός, στο κέντρο της πόλης, κατέπεσε και έδωσε το όνομά της σε αυτό το καταστροφικό φαινόμενο που σημάδεψε την εποχή.

 Εθνικός Κήπος

Λένε πως αν η Αμαλία είχε μείνει περισσότερο καιρό στην Ελλάδα ο κήπος θα ήταν διπλάσιος. Στην εποχή της ήταν ένα πάρκο κλειστού τύπου με όλες τις πόρτες του προς το ανάκτορο. Είχε και κάποια έξοδο προς το Ζάππειο. Αργότερα, από τη λεωφόρο Αμαλίας δίνανε άδεια και έμπαιναν ορισμένοι για να κάνουν περιπάτους. Ο ρυθμός του κήπου είναι «γραφικός», προσαρμοσμένος στις ελληνικές συνθήκες και συμπληρωμένος με στοιχεία του «κλασικού» ρυθμού. Ο κήπος μετονομάστηκε σε Εθνικό Κήπο το 1927, κατά την περίοδο της αβασίλευτης δημοκρατίας. Δεν πρόκειται για έναν κήπο, αλλά για έναν πολιτιστικό τόπο. Ο Χάρτης της Φλωρεντίας που αφορά την Προστασία των Ιστορικών Κήπων, επισημαίνει ότι οι Κήποι αποτελούν «ζωντανή κληρονομιά» και χρήζουν ειδικής προστασίας και διαχείρισης. Στις διαδρομές του και στα μονοπάτια του ακόμα και σήμερα ο επισκέπτης χάνεται μέσα στη βλάστηση και το πράσινο. Είναι η αληθινή όαση του κέντρου της πόλης.

Στον Κήπο ζουν 7.000 δένδρα, 40.000 θάμνοι και άλλα φυτά, που ανήκουν σε 519 είδη και ποικιλίες. Από αυτά, τα 102 είναι ελληνικά με τις κουτσουπιές, τις πικροδάφνες και τις χαρουπιές να ξεχωρίζουν, ενώ άλλα προέρχονται από διάφορες χώρες του κόσμου όπως οι Καζουαρίνες της Αυστραλίας ή οι κινέζικοι Αείλανθοι. Στα φυτά που είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την ιστορία του Κήπου, ανήκουν οι αιωνόβιες Αρίες, τα Οριζοντιόκλαδα και Ορθόκλαδα Κυπαρίσσια και οι Κανάριοι Φοίνικες. Στον κήπο υπάρχουν συνολικά έξι λίμνες στα νερά των οποίων παιχνιδίζουν πάπιες.

 Εθνικός Κήπος

Ένα από τα εκπληκτικά ευρήματα του Κήπου κατά τις ανασκαφές που έγιναν τον 19ο αιώνα, είναι το ρωμαϊκό μωσαϊκό δάπεδο που ανακαλύφθηκε σε βάθος ενός μέτρου από το αίθριο μιας ρωμαϊκής έπαυλης και θα το συναντήσετε κοντά στην είσοδο της Λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας. Από τα ωραιότερα σημεία του, το φυτώριο και η παιδική βιβλιοθήκη, καθώς και το καφέ που υπήρχε μέχρι πρόσφατα. Το φυτώριο είναι ένας χώρος όπου αναπτύσσονται τα φυτά που θα μεταφυτευθούν στον Κήπο και θεωρείται το πρώτο θερμοκήπιο που λειτούργησε στη χώρα. Το 1984 ιδρύθηκε η βιβλιοθήκη που έχει δύο αναγνωστήρια, μία αίθουσα παραμυθιού και μία αίθουσα μουσικής και προβολών. Όταν ξεκίνησε, στα ράφια της είχε μόνο 1500 βιβλία, ενώ σήμερα ξεπερνούν τα 6000. Το αρχικό σπιτάκι χτίστηκε το 1848 και στέγασε το γραφείο-ησυχαστήριο («l’ hermitage») του Γάλλου κηποτέχνη Μπαρώ.

 Εθνικός Κήπος

Ποιος δεν έχει σταματήσει στο ηλιακό ρολόι του Εθνικού Κήπου; Κρίνοντας από τους δεκάδες τουρίστες που φωτογραφίζονται γύρω του, σίγουρα είναι το πιο προβεβλημένο σημείο του. Ωστόσο, ανάμεσα στις περίφημες Ουασινγκτόνιες, Καζουαρίνες της Αυστραλίας, κινέζικους Αείλανθους, Φυτολάκκες και Στερκούλιες που δίνουν στο πάρκο μια εξωτική όψη, ο επισκέπτης μπορεί να ανακαλύψει τις μικρές χελώνες και του κυπρίνους που κολυμπούν σε μια από τις λίμνες, την Ζωοπτηνολογική Συλλογή όπου φιλοξενούνται οικόσιτα ζώα και πτηνά όπως πάπιες, χήνες, κότες, φασιανούς, κύκνους, παπαγαλάκια, περιστέρια, παγόνια και αίγαγρους και τον βράχο της Αμαλίας. Πρόκειται για μια γεωμορφολογική βραχώδη προεξοχή στο γενικό ανάγλυφο του Κήπου, πίσω από το χώρο της Παιδικής Χαράς, όπου η βασίλισσα Αμαλία τοποθέτησε ένα μεταλλικό κάθισμα ώστε να επιβλέπει τις κηποτεχνικές εργασίες που λάμβαναν χώρα. Από το σημείο αυτό, την εποχή εκείνη όπου τα δέντρα ήταν χαμηλά και οι πολυκατοικίες ανύπαρκτες, μπορούσε κανείς να έχει θέα μέχρι τη θάλασσα, την Αίγινα και τις καθαρές μέρες μέχρι και την Πελοπόννησο. Εικάζεται ότι  από το σημείο αυτό, περνούσαν τα παλιά τείχη της πόλης των Αθηνών

©Kiki Pap

©Kiki Pap

Μέσα σε αυτό τον ιστορικό τόπο, ο σκηνοθέτης Θοδωρής Γκόνης στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών προτείνει μια ποιητική διαδρομή με υλικά κείμενα και ντοκουμέντα αυτών των μόνιμων κατοίκων του Κήπου, των ποιητών, των πολιτικών, των γεωπόνων και των μηχανικών που τον διαμόρφωσαν. Καθώς ο Εθνικός κήπος, σύμφωνα με τον σκηνοθέτη, είναι σημείο νηνεμίας τριγυρισμένο από την ένταση της πόλης, που φέρει μέσα του τη μνήμη και την ιστορία της, οι επισκέπτες- θεατές καλούνται να συναντήσουν μορφές μαρμάρινες, όπως ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής κι ο Ευριπίδης, λίγο πιο πέρα ο Λόρδος Μπάυρον κι ο Διονύσιος Σολωμός, ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, ο Γεώργιος Καραϊσκάκης κι ο Καποδίστριας, ο Ζαν Μωρεάς, ο Αχιλλέας Παράσχος, άξια τέκνα μιας Ελλάδας που δεν της έλειψε η φωτισμένη ηγεσία, με λόγια, μουσικές και εικόνες αυτών που σήμερα τον περπατάνε και τον επισκέπτονται. Η απρόσμενη αυτή συνάντηση των μεν με τους δε, είναι μια θεατρική και ποιητική περιήγηση στο χθες και το σήμερα σε, έναν από τους πιο συμβολικούς τόπους της πρωτεύουσας.

©Kiki Pap

©Kiki Pap

©Kiki Pap

©Kiki Pap

Info παράστασης:

Θοδωρής Γκόνης: Εθνικός Κήπος – Περίπατος μαθητείας και αλητείας | 22 – 26 Ιουνίου 2017 | Εθνικός κήπος