Μες στη μέση του σπιτιού μου υπάρχει μια κολόνα. Γκρεμίσαμε τους υπόλοιπους τοίχους αλλά αυτή έπρεπε να παραμείνει εκεί, να στηρίζει και να μας μπαίνει στο μάτι. Δεν ξέραμε τι να κάνουμε μ’ αυτήν, μέχρι που αποφασίσαμε ότι αφού δεν μπορούμε να απαλλαγούμε, θα την τονίσουμε ακόμα παραπάνω: Την κάναμε μαυροπίνακα που σύντομα έγινε μια εγκατάσταση αναμνήσεων. Εκεί γράψαμε τις πρώτες μας ευχές όταν μπήκαμε στο σπίτι, εκεί αποτύπωσε η κόρη μου τον θάνατο του σκύλου μας και αργότερα την απόκτηση του νέου κουταβιού. Δεν υπάρχει επισκέπτης που να μην έχει σταθεί στην κολόνα-μνημείο του σπιτιού: Σοκάρονται, απορούν, κλαίνε, γελάνε με όσα διαβάζουν και στο τέλος παίρνουν και την κιμωλία να σημειώσουν κι εκείνοι κάτι, εφήμερο ή μη. Μπορεί ένας τοίχος ή ένα κομμάτι ξύλο να γίνει καλός αγωγός της έκφρασης; Να γίνει δίαυλος επικοινωνίας και πηγή ευεξίας; Να γίνει παρηγοριά, γέλιο, κλάμα, χαρά, επαφή;

Αυτήν την προβληματική περιέχουν οι εικαστικές εγκαταστάσεις της Candy Chang, σε δημόσια προσβάσιμους, βέβαια, χώρους. Θεωρώ λοιπόν ότι είμαστε πολύ τυχεροί που θα τις απολαύσουμε σύντομα στην Αθήνα, μέσα κι έξω από το κτίριο της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών, ως «Τρία Πειράματα στην Πόλη».

Before-I-Die-Candy-Chang

Η Candy Chang κατάγεται από την Ταϊβάν, γεννήθηκε στην Αμερική και ζει στη Νέα Ορλεάνη. Με γνώσεις αστικού σχεδιασμού έχει εργαστεί σε δημόσιο συμμετοχικό επίπεδο με κοινότητες σε όλο τον κόσμο, αναζητώντας εναλλακτικές στην επικοινωνία και την επαφή των ανθρώπων στις πόλεις, θέτοντας την προβληματική της έκφρασης, της διατήρησης της ψυχικής υγείας και του δημόσιου χώρου, καθώς και των ορίων της κοινωνικής συνοχής και της ατομικότητας.

Το έργο της Before I die, που θα δούμε έξω από τη Στέγη το Μάιο 2016, είναι ίσως το πιο γνωστό. Το 2011, η Candy Chang ξεκίνησε αυτή την εγκατάσταση ως τοπικό πείραμα σε ένα εγκαταλειμμένο σπίτι της γειτονιάς της, στη Νέα Ορλεάνη. Προσπαθώντας να ξεπεράσει το πένθος και τη θλίψη μιας προσωπικής της απώλειας, η εικαστικός έβαψε τους εξωτερικούς τοίχους του κτιρίου στα χρώματα του σχολικού μαυροπίνακα, όπου με λευκά stencil γράμματα έγραψε πολλές φορές τη φράση «Πριν πεθάνω, θέλω να…». Οι περαστικοί καλούνταν να αποτελειώσουν τη φράση, γράφοντας με κιμωλία τις μελλοντικές επιθυμίες τους. Περισσότεροι από χίλιοι τοίχοι «Πριν πεθάνω» έχουν δημιουργηθεί σε πάνω από 70 χώρες, ανάμεσά τους στο Καζακστάν, το Ιράκ, την Αϊτή, την Κίνα, την Ουκρανία, την Πορτογαλία, την Ιαπωνία, τη Δανία, την Αργεντινή και τη Νότια Αφρική.

BID New Orleans house front filled photo by Candy Chang

Επίσης δημοφιλές έργο της που εκτίθεται τον ίδιο μήνα στη Στέγη είναι το Confessions: Οι ανώνυμες και μυστικές εξομολογήσεις που έχουν γραφτεί σε έναν ιδιωτικό θάλαμο στο Λας Βέγκας πάνω σε μικρά ξύλινα πλακίδια, αναρτώνται στο δημόσιο χώρο, σε ένα πολύπτυχο εξομολογητήριο. Αυτός ο επαναπροσδιορισμός των θρησκευτικών τελετών αποκάλυψε πόσο εύκολα εκφράζουν οι άνθρωποι τα τρωτά σημεία τους, όταν οι συνθήκες είναι ευνοϊκές. Οι ατομικές εξομολογήσεις του καθενός δημιουργούν ένα ιδιότυπο τοίχο προσευχής και υπενθυμίζουν πως δεν είμαστε μόνοι.

Candy Chang - Confessions plaques chiropractor

Πριν από τα παραπάνω, ήδη στις 8 Φλεβάρη, ξεκινά η έκθεση του έργου της School of the Future. Η μελλοντική αίθουσα που στήνεται στη Στέγη διερευνά το ρόλο του σχολείου στη διαμόρφωση των αξιών μας. Δεν έχει δασκάλους, βιβλία και μαθητές. Οι επισκέπτες βρίσκονται σε ένα χώρο με μια σχολική έδρα στο βάθος, περικυκλωμένη από χίλια μεγάλα κόκκινα μπαλόνια, που συμβολίζουν το παιχνίδι και την παιδική ηλικία. Σε ένα σημειωματάριο πάνω στην έδρα θα σημειώσουν τι θα ήθελαν να έχουν μάθει στο σχολείο, μιλώντας τελικά για ένα μάθημα ζωής. Στην έκθεση της Αλαμπάμα η Candy Chang θυμάται σημειώματα όπως: Να αγαπάς και να κάνεις καλές επιλογές / Να μην παίρνεις τίποτε για δεδομένο / Να είσαι ο εαυτός σου / Να μην αφήνεις κανέναν να λέει ότι δεν θα τα καταφέρεις σε κάτι που λατρεύεις.

Candy Chang - School of the Future - book_p

Είχαμε την ευκαιρία να μιλήσουμε με την Candy Chang για τη ζωή στις πόλεις, το φόβο του θανάτου, την έκφραση και επικοινωνία, τα στερεότυπα και τη χαρά της ζωής:

ελc: Πώς νιώθετε εκθέτοντας τη δουλειά σας σε μια Αθήνα της παρούσας κατάστασης, της κρίσης;
Candy Chang:
Ο καθένας βιώνει διάφορες προκλήσεις στη ζωή του, είτε προσωπικά είτε σαν σύνολο. Είμαι ευγνώμων που η Στέγη εκθέτει αυτά τα έργα και ελπίζω ότι θα αποτελέσουν έναν εποικοδομητικό χώρο για ενδοσκόπηση, παρηγοριά και κατανόηση. Ίσως βοηθήσει στο να μοιραζόμαστε χωρίς να κρίνουμε και να δούμε ότι δεν είμαστε μόνοι στην προσπάθεια να βγάλουμε νόημα από τη ζωή και την κοινωνία μας.

ελc: Συχνά αναφέρεστε στην αρχαία Ελλάδα, την αρχαία τραγωδία και τους Στωικούς φιλοσόφους. Με ποιο τρόπο αποτελούν πηγή έμπνευσης για τη δουλειά και τη ζωή σας;
C.C.:
Η Ελλάδα αποτελεί πηγή έμπνευσής μου εδώ και πολύ καιρό. Οι Στωικοί φιλόσοφοι μου πρόσφεραν μεγάλη παρηγοριά όταν έχασα ένα πρόσωπο που αγαπούσα. Το να σκέφτομαι τακτικά τον θάνατο είναι για μένα ο ταχύτερος τρόπος να φιλτράρω τη βουή, να εκτιμώ περισσότερο, να αγαπώ εντονότερα, να αγχώνομαι λιγότερο και να υποστηρίζω τις αποφάσεις μου. Επίσης μ’ αρέσει το ότι οι ιατρικές συνταγές στην αρχαία Ελλάδα περιλάμβαναν την παρακολούθηση αρχαίου δράματος. Είναι μεγάλη ανακούφιση να ξέρεις ότι δεν είσαι μόνος με τις αγωνίες σου, τους φόβους και τις συγχύσεις σου και ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι να κατανοήσεις αυτό που σε βασανίζει και να διαμορφώσεις καλύτερα τη ζωή σου.

ελc: Υπάρχει μια γραμμή, ένα σταθερό μοτίβο στη δουλειά σας; Και, αντίστοιχα, υπάρχουν κοινά στοιχεία στην ανταπόκριση και συμμετοχή του κοινού στα έργα σας;
C.C.:
Μ’ ενδιαφέρει η ιστορία των πόλεων και τα βασικά στοιχεία από τα οποία είναι φτιαγμένοι οι δημόσιοι χώροι μας. Αυτοί είναι το κοινό μας πεδίο και μπορούν να μας κάνουν να συνδεθούμε, να συλλογιστούμε και καλλιεργήσουμε την υγεία μας ως κοινότητα και ως άτομα. Μ’ ενδιαφέρει ιδιαίτερα η σχέση μεταξύ δημόσιου χώρου και ψυχικής υγείας. Απ’ όλους τους παράγοντες που καθορίζουν τη συνολική υγεία μας, η ψυχική υγεία συχνά παραγκωνίζεται και αποτελεί ταμπού για συζήτηση. Οι δημόσιοι χώροι μπορούν να διαδραματίσουν έναν σημαντικό ρόλο, τροφοδοτώντας τις θεμελιώδεις, ανθρώπινες, συναισθηματικές μας πάλεις.

ελc: Ποιες μεγάλης ή μικρής κλίμακας παρεμβάσεις θα μπορούσαν να βοηθήσουν, ώστε να δημιουργηθεί ένα πιο επικοινωνιακό και υγιές περιβάλλον για τον κόσμο; Τι κυρίως λείπει στη ζωή της πόλης και ποιο κενό προσπαθείτε να γεμίσετε;
C.C.:
Οι περισσότεροι πλέον ζούμε στις πόλεις, ωστόσο πολλές μελέτες δείχνουν ότι ο κόσμος είναι πιο απομονωμένος από ποτέ. Αντιμετωπίζουμε πολλά εμπόδια στην επαφή μας. Οι φόβοι κι οι αγωνίες μας προεκτείνονται στη δημόσια ζωή μας και πολλές από τις κοινωνικές συγκρούσεις οφείλονται σε έλλειψη εμπιστοσύνης και κατανόησης. Αυτές οι προσωπικές, ανώνυμες προτροπές στα έργα μου είναι ένα μεγάλο πρώτο βήμα προς την δημόσια έκφραση της ειλικρίνειας και της ευαλωτότητας, που μπορεί να οδηγήσει στην εμπιστοσύνη και την κατανόηση. Είναι σημαντικά στοιχεία για μια πιο συμπονετική κοινωνία, που θα μας βοηθήσουν όχι μόνο να συνυπάρχουμε και να συνεργαζόμαστε καλύτερα μεταξύ μας, αλλά και να αναπτυσσόμαστε ως ενήλικες.

Candy Chang - School of the Future - playing_p

ελc: Θα μπορούσατε να μας δώσετε ορισμένα παραδείγματα από φράσεις του κοινού στις εγκαταστάσεις “Before I die” και “Confessions”, οι οποίες σας εντυπωσίασαν, σας συγκίνησαν ή σας εξέπληξαν;
C.C.:
Μια απ’ τις πρώτες απαντήσεις όταν πρωτοστήθηκε το Before I die στη Νέα Ορλεάνη ήταν «Πριν πεθάνω θέλω να φάω μια σαλάτα μ’ έναν εξωγήινο». Πρόκειται για μια απ’ τις πιο ευφάνταστες απαντήσεις που έχω διαβάσει ποτέ. Μερικές ακόμα αγαπημένες μου είναι: Πριν πεθάνω θέλω… να φάω πιο πολύ απ’ όλα / να δω πού μεγάλωσε η γιαγιά μου / να ξεπεράσω κάθε ανασφάλεια / να βοηθήσω τον γείτονα / να συνέλθω απ’ την κατάθλιψη / να την κρατήσω ακόμα μια φορά / να είμαι εντελώς ο εαυτός μου… Στο “Confessions” συγκινήθηκα από τις πολλές απαντήσεις για αγάπη χωρίς ανταπόκριση και για τον θάνατο: Είμαι ερωτευμένη με τον καλύτερό μου φίλο, αλλά δυστυχώς είναι παντρεμένος / Την αγαπώ ακόμα, μετά από πέντε χρόνια και δύο σχέσεις / Είμαι στο στρατό και φοβάμαι το θάνατο / Φοβάμαι μην πεθάνω μόνος.

ελc: Υπάρχουν στερεότυπα για το φόβο και το θάνατο και πώς τα αντιμετωπίζουμε; Πώς μπορείτε να βοηθήσετε στην αποδόμησή τους;
C.C.:
Με συγκλονίζει το πώς αντιμετωπίζουμε και δεν αντιμετωπίζουμε το θάνατο! Μερικές οργανώσεις έχουν αλλάξει τη διατύπωση του δικού τους τοίχου “Before I die”, ώστε να αποφύγουν τη λέξη «πεθαίνω», παρόλο που τελικά φτάνουν στο ίδιο αποτέλεσμα. Έχουμε πολύ φραστικό βουντού σχετικά με το θάνατο! Ελπίζω ότι το Before I die μας βοηθά να ανακτήσουμε προοπτική και να έρθουμε αντιμέτωποι με τη θνητότητά μας. Μιλώντας πιο άνετα για το πένθος και το θάνατο, μπορούμε να αλλάξουμε τη σχετική αντίληψη, από αυτήν της άρνησης του θανάτου σε αυτήν της αναμέτρησης μαζί του, με τρόπο που να μας προετοιμάζει ευσπλαχνικά ως άτομα και κοινωνία.

ελc: Ποια είναι για εσάς η χαρά της ζωής;
C.C.:
Μ’ αρέσει να κολυμπάω κάθε πρωί! Είναι ωραίο, σαν να ξυπνάς σιγά σιγά από μια υγρή μήτρα και να εναρμονίζεσαι με αρχέγονα στοιχεία. Επίσης μ’ αρέσει να φαντάζομαι την ευρύτερη εικόνα – την ιστορία των πόλεων, πώς αρχικά συγκεντρωθήκαμε όλοι μαζί, πώς άλλαξαν οι πόλεις μας, πώς εμείς αλλάξαμε, τι χάσαμε στο δρόμο. Μια από τις μεγαλύτερες πνευματικές μου εμπειρίες είναι να παρακολουθώ το Cosmos του Carl Sagan. Συχνά με παίρνει ο ύπνος, όχι μόνο για να βυθιστώ στην ωραία φωνή του Sagan, αλλά για να κλείσω τη μέρα μου επανεκτιμώντας την προοπτική για τη θέση μου στη συνολική παγκόσμια ιστορία.

Info: Η έκθεση της Candy Chang “School of the Future” φιλοξενείται στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών από 8 Φεβρουαρίου έως 6 Μαρτίου 2016.