Παρομοιάζει με «μαθητεία», αλλά και σε άλλο σημείο της συζήτησής μας με «θητεία στον στρατό», την πρώτη του χρονιά στο τιμόνι του Εθνικού θεάτρου, στο ρόλο του αναπληρωτή καλλιτεχνικού διευθυντή, ο σκηνοθέτης και συνθέτης, Θοδωρής Αμπαζής. Ως μουσικός δανείζεται και μια παρομοίωση από το χώρο του για το Εθνικό θέατρο: «Είναι ένα εξαιρετικό μουσικό όργανο, που τώρα όμως βρίσκεται ξεκούρδιστο» λέει. «Θέλουμε να γίνει ξανά μελωδικό». Αυτές τις μέρες πάντως φροντίζει για τη μελωδικότητα του Χορού των Ελλήνων ηθοποιών που συμπράττουν στον «Οιδίποδα Τύραννο», έργο που ανεβαίνει στις 29 και 30 Ιουλίου από το φημισμένο ρωσικό θέατρο Βαχτάνγκοφ στην Επίδαυρο, σε συμπαραγωγή με το Εθνικό. Η συνάντησή του με τον σκηνοθέτη Ρίμας Τούμινας είναι μια από τις κορυφαίες στιγμές στην καλλιτεχνική του διαδρομή.

 «Το σημαντικό είναι ότι δεν πήγαμε σαν φτωχοί συγγενείς ζητώντας από αυτόν τον θίασο – έναν από τους σημαντικότερους του κόσμου – να έρθει  “με ό,τι όρους”. Δεν θέλαμε να έρθει μόνο «ένας Ρώσος να σκηνοθετήσει» ή ένας ρωσικός θίασος και να μας παρουσιάσει το έργο του, αλλά μια επί της ουσίας συνεργασία. Αυτό που συμβαίνει, λοιπόν, είναι ότι συμπράττουμε ισότιμα, με δική μας συμμετοχή στο καλλιτεχνικό έργο. Ήταν ιδέα του Στάθη Λιβαθινού (σ.σ. Καλλιτεχνικού Διευθυντή του Εθνικού), να γίνει αυτός ο συγκερασμός των δύο θιάσων, που θα δούλευαν εκ παραλλήλου και κάποια στιγμή θα συναντιόνταν».

Εθνικό Θέατρο & Θέατρο Βαχτάνγκοφ: Οιδίπους Τύραννος

Έτσι, λοιπόν, ο Ρίμας Τούμινας και ο θίασος Βαχτάνγκοφ ανέλαβε τα επεισόδια, ενώ από τη μεριά του Εθνικού θεάτρου ο Θοδωρής Αμπαζής με την ομάδα των Ελλήνων ηθοποιών ανέλαβε τα χορικά. Οι πρώτες συζητήσεις ξεκίνησαν τον Ιανουάριο. Συνεχίστηκαν με πολλές κλήσεις skype – «είναι πολλά τα έξοδα για να ταξιδεύουμε συνέχεια» – και κορυφώθηκαν με μια επίσκεψη του Θοδωρή Αμπαζή στην Μόσχα τον Μάιο. «Παρουσίασα στον Τόμας ηχογραφημένο υλικό από τον χορό μας και είδα και δικές του πρόβες». Αυτές τις μέρες ολοκλήρωσαν τις τελικές πρόβες και την Κυριακή αναχωρούν για το χώρο της Αρχαίας Επιδαύρου.

«Τη ρώσικη σχολή την γνωρίζω κυρίως μέσω του Στάθη (Λιβαθινού) με τον οποίο συνεργάζομαι από το 1998. Είχα μια αίσθηση του τι θα κάνουν. Εμείς φέραμε τη δική μας αισθητική, βέβαια, γιατί η χορικότητα δεν είναι κάτι που τους απασχολεί στην Ρωσία, ούτε και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Συνήθως τον χορό τον αγνοούν και δεν τον συμπεριλαμβάνουν καν. Εμείς και λόγω παράδοσης και λόγω dna, έχουμε άλλη σχέση με τον χορό. Εμένα προσωπικά με ενδιαφέρει ο χορός σε ό,τι κάνω». 

Ανεξάρτητος παρατηρητής; Ή καταλύτης στη δράση; Μια διακριτή κοινωνική ομάδα με τα δικά της χαρακτηριστικά ή άλλο ένα πρόσωπο της τραγωδίας; Μήπως η φωνή της πόλης; Τι είναι τελικά για τον ίδιο και την προσέγγισή του ο Χορός; Και πώς τελικά, έδεσαν τα χορικά μέρη με την υπόλοιπη παράσταση;

«Ο χορός για εμάς έχει αυτό το επείγον. Είναι τέτοια η συνθήκη στο συγκεκριμένο έργο που δεν κινδυνεύει να διαταραχθεί η κοινότητα. Το αρχικό συμβάν είναι ότι “αύριο εμείς μπορεί να μη ζούμε”. Έτσι, το ενδιαφέρον είναι πώς το προσωπικό γίνεται μέρος του συνόλου. Γι’ αυτό και επιλέξαμε να φτιάξουμε έναν χορό προσωπικοτήτων. Δηλαδή δεν προσπαθούμε να αφομοιώσουμε και να κάνουμε όλους τους ανθρώπους του χορού ίδιους, αλλά να δείξουμε ότι όλες αυτές οι προσωπικότητες έχουν ένα κοινό θέμα, ότι βρίσκονται όλες μαζί και τελικά το κυρίαρχο που εκφράζουν μέσα από διαφορετικές θέσεις, είναι το ίδιο».

Εθνικό Θέατρο & Θέατρο Βαχτάνγκοφ: Οιδίπους Τύραννος

Τη μουσική της παράστασης υπογράφει ο μόνιμος συνεργάτης του Τούμινας, Φάουστας Λατένας. Ο Θοδωρής Αμπαζής, αν και μουσικός, επέλεξε να διδάξει στους ηθοποιούς τα χορικά ακαπέλλα, αξιοποιώντας την νέα μετάφραση που ετοίμασε ειδικά για την περίσταση η Έλσα Ανδριανού. «Γνώριζα πως ο Τούμινας, ως Λιθουανός, θα έχει πολλή μουσική στην παράσταση. Γι’ αυτό και επέλεξα να δουλέψω καθαρά με το λόγο στα χορικά, δηλαδή με τις συνεκφορές και τις συνηχήσεις. Είμαι μουσικο-σκηνοθέτης, αυτό σημαίνει πως κάνω μουσική με λόγια. Γράφω μουσική χρησιμοποιώντας λόγια, χειρονομίες, εκφράσεις κι όχι απαραίτητα νότες. Κι έτσι, με ενδιαφέρει πάρα πολύ το μουσικό υλικό που παράγεται όταν κάποιος μιλάει. Απλά μιλάει».

Από τη δεκτικότητα και τη διαθεσιμότητα, προκύπτει και το μεγαλύτερο μάθημα αυτής της συνεργασίας, όπως μας εξήγησε, καθώς «επειδή η συνάντηση με τους Ρώσους γίνεται στην τελευταία φάση, έπρεπε εμείς να αφήσουμε ανοιχτά τα ενδεχόμενα στη σκέψη, την ψυχή και το πνεύμα μας ως προς το πώς θα είναι τελικά αυτά τα στάσιμα και αυτή η πάροδος σε αυτή την παράσταση. Έπρεπε να παραμείνουμε διαθέσιμοι και ανοιχτοί στην συνάντηση με τους άλλους μισούς».

Όσο για το τι θα πρέπει να περιμένουμε να δούμε στην παράσταση; Ο Αμπαζής μας υπενθυμίζει πως το ρωσικό θέατρο είναι κυρίως ψυχολογικό. «Άρα αυτό που το ενδιαφέρει είναι οι χαρακτήρες, οι σχέσεις και κυρίως η πραγματικότητα, σε ένα επίπεδο πιο σύγχρονο από ό,τι αντιμετωπίζουμε εμείς το ποιητικό θέατρο, όπως είναι η τραγωδία. Οι Ρώσοι το αντιμετωπίζουν περισσότερο ως πλοκή. Τους ενδιαφέρει δηλαδή το κομμάτι, της υπόθεσης.» Την όποια ποιητικότητα θα πρέπει να την αναζητήσουμε στις εικόνες. «Οι δουλειές του Τούμινας μας εντυπωσιάζουν από την πλούσια εικόνα. Όχι μόνο αισθητικά, αλλά και σε επίπεδο περιεχομένου. Είναι εικόνες που εμπεριέχουν ποίηση χωρίς να τη λένε με λόγια. Οι εικόνες είναι τόσο ποιητικές, που υποκαθιστούν το κείμενο» μας εξηγεί.

Ρίμας Τούμινας

Μια μαθητεία ή μια στρατιωτική θητεία 

«Δεν έχω τελειώσει ΑΣΟΕΕ, παρ’ όλα αυτά ασχολούμαι όλη μέρα με αριθμούς», λέει χαριτολογώντας ο Θοδωρής Αμπαζής, ο οποίος ελλείψει Οικονομικού Διευθυντή (περιμένουν ακόμα να οριστεί) επωμίζεται και αυτό το φορτίο. «Δεν θα έχουμε συχνά την ευκαιρία να  βλέπουμε τέτοιου μεγέθους ηθοποιούς και σχήματα στην χώρα μας» λέει διαρκώς, τονίζοντας πως αυτή η μεγάλη συνεργασία δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς χορηγίες και από τις δύο πλευρές. Για τους Ρώσους ήταν μια έκτακτη επιχορήγηση από το Υπουργείο Πολιτισμού τους, για την ελληνική πλευρά μια χορηγία της Εθνικής Τράπεζας. Ήδη έχει ανακοινωθεί η δωρεά του Ιδρύματος Νιάρχος για την ανακατασκευή του ισογείου του Ρεξ και βρίσκονται εν αναμονή μιας ακόμη δωρεάς από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση.

«Το Εθνικό δεν είναι εδώ για να διασκεδάζει, αλλά να ψυχαγωγεί και να εκπαιδεύει»

«Το Εθνικό θέατρο είχε επιχορήγηση 10 και 12 εκατομμύρια ευρώ και τώρα έχει 6, με τα λειτουργικά του έξοδα να είναι 5 και κάτι. Αναγκαστικά θα πρέπει οι περισσότερες παραγωγές να βγάζουν τα έξοδά τους. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό που θα πρέπει να μας ενδιαφέρει. Η Πειραματική έκανε ένα πολύ ωραίο άνοιγμα πέρυσι που θέλουμε να συνεχίσει και φέτος. Το Εθνικό δεν είναι εδώ για να διασκεδάζει, αλλά να ψυχαγωγεί και να εκπαιδεύει. Πολύ μεγάλη επιτυχία είχαν οι ανοιχτές για το κοινό πρόβες. Οι θέσεις έκλειναν μέσα σε λίγες μόνο ώρες», μας λέει, συμπληρώνοντας πως θα μπορούσαν οι δράσεις και οι πρωτοβουλίες να ήταν ακόμη περισσότερες, αν υπήρχε ένα πιο υποστηρικτικό πλαίσιο. «Επειδή το Εθνικό ανήκει καθαρά στον δημόσιο τομέα, παρότι είναι ιδιωτικού δικαίου, μερικές φορές είναι πάρα πολύ δυσκίνητο. Πολλές φορές θέλουμε πολύ να κάνουμε κάτι και κολλάμε σε νομοθεσίες που αλλάζουν συνεχώς. Δεν ξέρω πόσα νομοσχέδια και τροπολογίες έχουν αλλάξει την τελευταία διετία. Όλα αυτά σε εμποδίζουν να είσαι γρήγορος και ευέλικτος. Το θέατρο χρειάζεται ταχύτητα, δεν μπορεί να περιμένει. Αλλά ούτε και μακροπρόθεσμο σχεδιασμό μπορούμε να κάνουμε. Εδώ κάθε βδομάδα λέγαμε αν θα φύγουμε από την Ευρώπη ή αν θα ξαναμπούμε σε capital controls. Τώρα, έρχεται το εργασιακό το Σεπτέμβριο».

«Το βασικό όνειρο είναι να κάνουμε ένα θέατρο στο οποίο να νιώθουν όλοι ότι είναι δικό τους»

Μαζί με τον Στάθη Λιβαθινό φροντίζουν να «κουρδίσουν» αυτό το εξαιρετικό μουσικό όργανο που λέγεται Εθνικό θέατρο. «Έχει πάρα πολλές δυνατότητες. Είναι το σημαντικότερο της χώρας, με ένα εξαιρετικό δυναμικό και καλλιτεχνικό, αλλά και διοικητικό. Χρειάζεται πρώτα να γνωρίσουμε ο ένας τον άλλο και να βρούμε τον βηματισμό μας. Προσπαθούμε να βρούμε ξανά συνηχήσεις που να μας κάνουν να είμαστε χαρούμενοι με όποιες δυσκολίες. Το βασικό όνειρο είναι να κάνουμε ένα θέατρο στο οποίο να νιώθουν όλοι –  πάνω από όλα οι καλλιτέχνες, αλλά και το κοινό φυσικά – ότι είναι δικό τους θέατρο». Κι αν ακούγεται θολό το όραμα αυτό, ο ίδιος μας παραπέμπει στο ρεπερτόριο της επόμενης χρονιάς που ανακοινώθηκε πρόσφατα. «Μας ενδιαφέρει το καλό, ποιοτικό θέατρο. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο το προβεβλημένο. Αλλά αυτό που έχει ουσία, εξέλιξη, έρευνα». Χαρακτηριστικό του γνώρισμα, οι συμπράξεις με την Εθνική Λυρική Σκηνή, το Θέατρο Τέχνης, το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά ή και το Κρατικό θέατρο Βορείου Ελλάδος. «Δεν είναι και λίγο πράγμα το Εθνικό να ανοίγεται και να μην είναι το μαγαζάκι κανενός. Αν πετύχουμε, θα είναι επιτυχία όλων. Η εποχή ζητά το ανοιχτό πνεύμα και τις συνεργασίες. Πουθενά δεν μπορούμε να πάμε μόνοι μας. Αυτό ισχύει από μια γειτονιά και φτάνει ως τους μεγάλους θεσμούς» καταλήγει.

Info παράστασης: Εθνικό Θέατρο και Θέατρο Βαχτάνγκοφ: Οιδίπους Τύραννος | Παρασκευή 29 & Σάββατο 30 Ιουλίου, στις 21:00 | Δίγλωσση παράσταση στα ρωσικά και στα ελληνικά, με ελληνικούς και αγγλικούς υπέρτιτλους | Είσοδος 5 – 45€ | Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου | Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου