«Μοιράζομαι το χρόνο μου μεταξύ Βραζιλίας, Γαλλίας και Πορτογαλίας, αλλά η βάση μου είναι η Βραζιλία», μου λέει η Κριστιάν Ζαταΐ στο τηλέφωνο. Για τη βραζιλιάνα σκηνοθέτρια, που σε λίγο καταφθάνει στην Ελλάδα, η «μετακίνηση» φαίνεται να είναι μια γνώριμη λέξη που την εμπνέει. Αυτή τη λέξη θα προσπαθήσει, άλλωστε, να αποκρυπτογραφήσει και στη σκηνή της Στέγης με το «Ithaca – Our Odyssey 1», το πρώτο μέρος του δίπτυχου πρότζεκτ της «Our Odyssey» που μπλέκει το ταξίδι της επιστροφής του Οδυσσέα στην Ιθάκη με πραγματικές ιστορίες προσφύγων και μεταναστών.

Πρόσφατα μιλούσα μ’ έναν φίλο που ζει στο Παρίσι και μου έλεγε ότι το όνομά της ακούγεται έντονα το τελευταίο διάστημα στα γαλλικά καλλιτεχνικά πηγαδάκια. Αυτό που τους εξιτάρει στο θέατρο της συνεργάτιδας του Odéon-Théâtre de l’Europe και της Comédie-Française είναι η νέα θεατρική σύμβαση που προσπαθεί να «επιβάλει». Μια νέα μορφή θεατρικής πραγματικότητας, πιο κινηματογραφικής, που κάνει τον θεατή πρωταγωνιστή και το αντίστροφο και δίνει μεγάλο βάρος στην έρευνα.

Σε μια προηγούμενη δουλειά της, το Corte Seco, η παράσταση άλλαζε δομή και σκηνοθεσία κάθε μέρα, ενώ κάμερες ασφαλείας που είχαν τοποθετηθεί έξω από το θέατρο, μετέφεραν στη σκηνή ότι συνέβαινε σε πραγματικό χρόνο στους δρόμους της πόλης, κάνοντάς τον «έξω κόσμο» ζωντανό κομμάτι του έργου. Αργότερα, στο In the Comfort of your home μετέτρεψε τα σπίτια Βρετανών πολιτών και μεταναστών στο Λονδίνο σε μια αλλόκοτη θεατρική σκηνή, που την κινηματογράφησε και την παρουσίασε σαν εγκατάσταση.

«Δεν θέλετε να πέσετε θύμα της εύκολης πλήξης που μας χαρακτηρίζει σήμερα ως θεατές;», τη ρωτάω. «Δεν ξέρω αν είναι ακριβώς αυτό που λέτε. Μου αρέσει να εξερευνώ νέους δρόμους, να μπλέκω τα μέσα. Πιστεύω ότι κάθετί που υπάρχει γύρω μας μπορεί να αποτελέσει ένα εν δυνάμει εργαλείο για να παράξεις ένα έργο τέχνης», μου απαντά.

Στη Στέγη πάντως έχει σκοπό να γεμίσει με νερά την Κεντρική της σκηνή, στα οποία θα «επιπλέουν» δύο κόσμοι: η Ωγυγία της Καλυψούς και η Ιθάκη της Πηνελόπης. Μάλιστα, σε κάποιο σημείο οι θεατές θα κληθούν από τους ηθοποιούς να μετακομίσουν θέση, αλλάζοντας συμβολικά, όπως μου λέει, «την πολύ προσωπική οπτική γωνία με την οποία αναλύουμε ένα φαινόμενο που λαμβάνει χώρα μπροστά μας».

«Υπάρχουν διαφορετικές πλευρές από τις οποίες μπορείς να κοιτάξεις κάτι. Η προσφυγική κρίση έχει πολλές τέτοιες. Αυτό που θέλω να πω στους θεατές, είνα ότι για να καταλάβεις κάτι, πρέπει να δεις τις δύο όψεις του νομίσματος. Να αλλάξεις, δηλαδή, το σημείο της θέασής σου».

«Ουσιαστικά βλέπουμε δύο πραγματικότητες. Η μία είναι του Οδυσσέα όταν βρίσκεται στο νησί της Καλυψούς. Εκεί υπάρχει η μνήμη του παρελθόντος, ο νόστος και η λαχτάρα της επιστροφής. Η άλλη πραγματικότητα είναι η Ιθάκη, εκεί που βρίσκεται η Πηνελόπη και οι μνηστήρες. Η Ιθάκη αντιπροσωπεύει για μένα τη σύγχρονη Βραζιλία και την τωρινή άσχημη κατάσταση που βιώνει η χώρα. Η μανία για εξουσία των μνηστήρων, είναι ίδια με τη μανία κάθε σύγχρονου «μνηστήρα» που μπορεί να φτάσει μια ολόκληρη χώρα στην παρακμή».

Κριστιάν Ζαταΐ / Φωτό: Estelle Valent

Κριστιάν Ζαταΐ / Φωτό: Estelle Valent

Θυμάται ένα ταξίδι – αστραπή που έκανε πριν δύο χρόνια στην Επίδαυρο και στην Αθήνα. Μου εξηγεί πόσο μεγάλη είναι η προσμονή της που θα επιστρέψει στην Ελλάδα.

«Ξέρεις πόσο περίεργα νιώθω που θα παρουσιάσω αυτό το έργο στην Ελλάδα; Όλη η παράσταση είναι εμπνευσμένη από τον Όμηρο και τον Οδυσσέα και τώρα ήρθε η στιγμή να ανέβει στον τόπο που τους “γέννησε”. Νιώθω τρομερά συγκινημένη και ενθουσιασμένη ταυτόχρονα», μου λέει πριν τη διακόψει μια κλήση στο δεύτερο κινητό της, την οποία δεν θα απαντήσει.

«Τι έλεγα; Α, ναι. Η σχέση μου με τον πολιτισμό σας είναι σημαντική. Έχω μελετήσει την ελληνική μυθολογία στο Πανεπιστήμιο, όπως και την ελληνική τραγωδία. Είναι ένας κόσμος συνεχούς έμνευσης για μένα».

Της ζητάω να με βάλει για λίγο μέσα στη διαδικασία της έρευνάς της. Για το «Our Odyssey» συνάντησε μετανάστες και πρόσφυγες και άκουσε τις ιστορίες τους. «Άκουσα και είδα πάρα πολλά, τα περισσότερα σοκαριστικά, αλλά τελικά κατέληξα σε τρεις ιστορίες. Και οι τρεις έχουν να κάνουν με τη διαδρομή τους, από τη στιγμή που εγκατέλειψαν τη χώρα τους μέχρι τη στιγμή που έφτασαν στη νέα τους πατρίδα. Όλο το έργο έχει να κάνει μ’ αυτή τη μετάβαση. Είναι μια βαθιά ανάλυση αυτής της διαδικασίας με τη σκέψη ότι ο ανθρώπινος παράγοντας είναι πάντα πάνω απ’ όλα κι έτσι τα σύνορα εξαφανίζονται».

Η φωνή της κομπιάζει όταν της ζητάω να μου περιγράψει πώς είναι το αίσθημα που νιώθει κάποιος που έχει έστω τα βασικά, όταν κοιτάει στα μάτια κάποιον που έχει χάσει τα πάντα. «Μπορεί να ακουστεί περίεργο, αλλά το ότι πολλοί δεν είχαν ούτε παπούτσια, μου δημιούργησε ένα παράξενο συναίσθημα αντίληψης της δυστυχίας. Είναι σαν να μην έχεις πού να βάλεις το σώμα σου».

Της μιλάω για το νέο κύμα μετανάστευσης που ζει η Ελλάδα, των νέων που εγκαταλείπουν τη χώρα για ένα καλύτερο μέλλον. «Είναι δύσκολο να απαντήσω αν πρέπει να μείνει κανείς σε μια χώρα που δοκιμάζεται από την κρίση ή να την εγκαταλείψει. Νομίζω ότι είναι εξίσου δύσκολη και η παραμονή αλλά και το να είσαι μετανάστης. Εγώ έρχομαι απ’ τη Βραζιλία, που πάντα τη θυμάμαι σε κρίση, υπό διάλυση. Πάντα έλεγα ότι πρέπει να φύγω, απ’ την άλλη ένιωθα κάτι να με κρατά στον τόπο μου».

Πάνω που έχω ξεκινήσει να της κάνω την τελευταία ερώτηση, θα με διακόψει για να συνεχίσει τη σκέψη της από την προηγούμενη. «Ξέρεις, νομίζω ότι ο μόνος τρόπος για να αλλάξεις τον κόσμο είναι να ανοίξεις τα σύνορα, να αφήσεις τους ανθρώπους ελεύθερους να επιλέγουν πού και με ποιους θέλουν να ζουν».

Δεν προχωρώ στην τελευταία ερώτηση. Πού θα βρω καλύτερο φινάλε; Την αναμένουμε στη Στέγη.

__

Info:

Ithaca – Our Odyssey 1 | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση | 29 Νοεμβρίου – 2 Δεκεμβρίου 2018