…Δεν έχουν μείνει πια πολλά από εκείνη τη γυναίκα στο εστιατόριο. Οι άνθρωποι από τους οποίους είναι φτιαγμένη λέγονται πια Ζωή, Ιουλία Ρίτα, Λούλε, Φανή… Ακόμα και Ιωσήφ και ίσως Βιολέτα. Λέω τα ονόματα ξανά και ξανά, μέχρι που μόνο τα  χείλη μου κινούνται και τέλος ούτε καν αυτά…

Αυτά λέει η Μαίρη, μια γυναίκα της περίφημης γενιάς του Πολυτεχνείου που βρίσκεται στην εξορία, η ηρωίδα του τρίτου τόμου του «ελληνικού τρίπτυχου», του ελληνικής καταγωγής συγγραφέα Άρη Φιορέτου. Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στην περίοδο της χούντας, συγκεκριμένα την περίοδο που ακολουθεί τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.

Στο μυθιστόρημα του Φιορέτου δεν αναφέρεται η Αθήνα, η Γυάρος, το Πολυτεχνείο, αλλά ο Έλληνας αναγνώστης καταλαβαίνει αμέσως τις αναφορές στο Διαβολονήσι για παράδειγμα. Τα γεγονότα της εποχής έχουν αναφερθεί σε βιβλία συγγραφέων όπως ο Κοτζιάς, η Δούκα, ο Χάκκας, η Κωστούλα Μητροπούλου, ο Ιωάννου. Αυτό όμως είναι ένα βιβλίο που φωτίζει τα γεγονότα από γυναικεία σκοπιά, από τη μεριά της Μαίρης, μιας 23χρονης φοιτήτριας της Αρχιτεκτονικής που συλλαμβάνεται ενώ πηγαίνει να συναντήσει τον φίλο της, τις ημέρες των γεγονότων του Πολυτεχνείου.

Σε μια συνέντευξή του στη Deutsche Welle, ο Άρης Φιορέτος -όταν το βιβλίο κυκλοφόρησε στη Γερμανία και κατέκτησε μια σημαντική θέση ανάμεσα στα καλύτερα λογοτεχνικά έργα -επιλογή που έγινε από τους σημαντικότερους κριτικούς λογοτεχνίας της Γερμανίας- ομολόγησε πως η γενιά αυτή τον συναρπάζει και τη «ζηλεύει», αφού πρόκειται για την τελευταία γενιά που έχει «συλλογικές εμπειρίες» οι οποίες σχετίζονται με όλες τις πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης – κοινωνική, πολιτική, πολιτιστική, αισθητική. «Όπως διαπιστώνουμε τώρα, η γενιά αυτή ήταν το ίδιο διεφθαρμένη όπως και οι παλιές ελίτ εξουσίας που κάποτε τους ασκούσε κριτική», σημειώνει ο συγγραφέας, ενώ προσθέτει πως του προκαλεί και «τεράστια σύγχυση», επειδή στη συνέχεια «είχε το μονοπώλιο στο δημόσιο διάλογο: αυτή ήταν που πάντα καθόριζε το θέμα στην ατζέντα της δημόσιας συζήτησης».

Με το βιβλίο του ο Φιορέτος ανοίγει και μια νέα συζήτηση για τη γενιά του Πολυτεχνείου. Φυσικά ως γενιά του Πολυτεχνείου ορίζουμε όλους όσους ανήκουν ηλικιακά σε αυτή, και βέβαια στην εξουσία δεν ήρθαν μόνο αυτοί που είχαν σχέση με το φοιτητικό κίνημα και τις κινητοποιήσεις της εποχής. Η γενιά απέτυχε στα μάτια μας, όπως είναι μοιραίο να αποτυγχάνει κάθε γενιά στην εποχή μας, ως κατώτερη των προσδοκιών των επόμενων. Παρ’ όλα αυτά πιστεύω πως από αυτή τη γενιά και σήμερα πολλά έχουμε να διδαχθούμε και πολλούς μπορούμε να παρακολουθήσουμε, που όχι μόνο δεν επιδίωξαν να γίνουν «διάσημοι», αλλά δεν αναμείχθηκαν ποτέ, μετέπειτα με την εξουσία.

Όμως ο πυρήνας του έργου του Φιορέτου είναι οι μικρές ιστορίες πίσω από τη μεγάλη ιστορία, η ιστορία των γυναικών. Δεν υπάρχει τίποτα ηρωικό στην ιστορία της Μαίρης, αυτό κάνει και τη λογοτεχνία του Φιορέτου τόσο ενδιαφέρουσα. Στην έρευνά του ο συγγραφέας μίλησε με γυναίκες που δεν είχαν αφηγηθεί την ιστορία και την τραυματική τους εμπειρία, όχι μόνο της εξορίας ή των βασανιστηρίων, αλλά και της καθημερινότητας μιας ελεύθερης και ανεξάρτητης γυναίκας στην χουντική Ελλάδα των αρχών της δεκαετίας του ’70. Μέσα από το αφήγημα του ελληνισμού και τα πολιτικοκοινωνικά γεγονότα της εποχής, ο Φιορέτος πλάθει τον χαρακτήρα μιας γυναίκας μέσα στο φαινόμενο της δικτατορίας και ως πατριαρχικού καθεστώτος και δημιουργεί ένα μικρόκοσμο γυναικών στη φυλακή και την εξορία σε μια διαδικασία επιβίωσης.

Η ιστορία ξεκινά όταν η  Μαίρη, η οποία πέρασε πολιομυελίτιδα όταν ήταν μικρή και κουτσαίνει ελαφρώς, συλλαμβάνεται το Νοέμβριο του 1973 έξω από το Πολυτεχνείο, ενώ μέσα είναι ο πολιτικά δραστήριος φίλος της από τον οποίο περιμένει παιδί. Η ίδια κατάγεται από μια εθνικόφρονα οικογένεια και δε συμμετέχει ενεργά στις φοιτητικές κινητοποιήσεις. Παρ’ όλες τις ευκαιρίες που της δίνονται να μιλήσει και να κάνει δήλωση, η Μαίρη αποφασίζει, παρά τα βασανιστήρια, να μη βγάλει μιλιά, να μη μαρτυρήσει ούτε το όνομά της. Έχοντας πάρει μια απόφαση που κινείται ανάμεσα στην εμμονή, το πείσμα και την ηθική στάση, αρχίζει να ανακαλύπτει έναν άλλο άνθρωπο που γεννιέται μέσα της, προϊόν των γεγονότων. Εξορίζεται και τη διάρκεια των μηνών αυτών βρίσκεται μπροστά στο δίλημμα να επιλέξει ανάμεσα στον άνδρα που αγαπά και το παιδί που μέσα της κυοφορεί.

Ένας φόρος τιμής σε αυτές τις γυναίκες που βασανίστηκαν, διαλύθηκαν, ήταν τα κοινά θύματα της ιστορίας, σε δεύτερο πάντα πλάνο

Ο Φιορέτος έγραψε ένα βιβλίο που προκαλεί αισθήματα και ανησυχία, με θερμοκρασίες και αποχρώσεις που δε γίνονται ποτέ κλισέ ή βαρετές. Αν το έργο του ήταν πίνακας, θα ήταν μια ακουαρέλα, με τα θερμά χρώματα να χάνουν το όριό τους συναντώντας τα ψυχρά, με το χρονικό και το ντοκουμέντο να χάνεται και να εμφανίζεται μέσα στη λογοτεχνική γραφή. Απεικονίζει με τόλμη τη ζωή των γυναικών, την καθημερινότητα, τη σύμπνοια, τα λεπτομερή χαρακτηριστικά μιας κοινωνίας που επιστρατεύει την εφευρετικότητα και την αντοχή της, τη διαφορετικότητα κάθε χαρακτήρα που βρίσκεται στο ίδιο απομονωμένο μέρος για διαφορετικό λόγο, προκειμένου να συνεχίσει να ζει. Ο πόνος, η αβεβαιότητα, ο δισταγμός, ο φόβος, η απελπισία, στα χέρια του Φιορέτου γίνονται υλικά για να μας παραδώσει μοναδικούς χαρακτήρες, γυναίκες ανθεκτικές, σαν ρόδια με σκληρό περίβλημα και χυμώδεις σπόρους, γυναίκες που οι συνθήκες τις έχουν απογυμνώσει από κάθε αισθησιασμό και θηλυκότητα. Όμως αυτά τα μικρά στοιχεία της ανθεκτικής γυναικείας φύσης ξεπροβάλλουν σε κάθε τους κίνηση, σε μια χειρονομία, ένα χάδι ή τον τρόπο που κρατούν τα κρυφά τους σημειώματα, στον τρόπο που προσεγγίζουν η μία την άλλη.

Όπως στο «Λοιμό» του Φραγκιά, η αφήγηση του Φιορέτου δεν είναι μαρτυρία, είναι η φωνή των ανώνυμων, άχρονη και διαχρονική. Είναι μια βαθιά μυθιστορηματική αφήγηση για τους ανθρώπους και τις χαμένες ζωές τους, για τους ανθρώπους που υπάρχουν και σήμερα κοντά μας ως παρένθεση της ιστορίας. Και είναι και ένας φόρος τιμής σε αυτές τις γυναίκες που βασανίστηκαν, διαλύθηκαν, ήταν τα κοινά θύματα της ιστορίας, σε δεύτερο πάντα πλάνο, χωρίς όνομα, ταυτότητα και ρόλο, στις ηρωίδες μιας εφιαλτικής δυστοπίας, ανατριχιαστικά επίκαιρης για το ρόλο του θύτη και του θύματος, ένα σχόλιο για τον ρόλο των γυναικών ακόμα και σήμερα.

Το βιβλίο έχει μεταφραστεί από τα γερμανικά, από τον Κώστα Κοσμά. Το ότι δε μου περνούσε από το μυαλό πως πρόκειται για μετάφραση είναι ίσως το καλύτερο κομπλιμέντο που μπορώ να γράψω για τον μεταφραστή.

Info:

Το μυθιστόρημα του Άρη Φιορέτου «Μαίρη», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη.