Θα ξεκινήσω με μια ανάμνηση. Κάθε φορά που περνάω έξω από το Αθήναιον αυτό σκέφτομαι. Που βγήκε στη σκηνή ο Ξυλούρης, μου φάνηκε πελώριος, με μαύρο πουκάμισο και έλεγε το «Φίλοι κι αδέρφια». Και όταν έφτασε σε αυτά τα λόγια…

Ήταν στρατιώτες, καπεταναίοι και λαϊκοί, 
όρκο σταυρώσαν πάνω στο σπαθί τους
η λευτεριά να μην χαθεί, όρκο σταυρώσαν στο σπαθί
καπεταναίοι, στρατιώτες, λαϊκοί…

… σηκώθηκε ένας κύριος που καθόταν μπροστά μου από το κάθισμά του και στάθηκε προσοχή κι εγώ τράβηξα το φουστάνι της μητέρας μου, γιατί στο θέατρο δε σηκωνόσουν από τη θέση σου αν δεν τελείωνε και μετά σηκώθηκαν και άλλοι και όλο το θέατρο, ώσπου δεν έβλεπα παρά μόνο πόδια ανθρώπων και μου πήρε έναν ακόμα χρόνο για να καταλάβω, μέχρι που έγινε η μεταπολίτευση και στην πρώτη επέτειο του Πολυτεχνείου το άκουσα από τα μεγάφωνα της Πατησίων και από τότε δε το ξέχασα ποτέ. Και ποτέ δεν έχω ξαναζήσει τέτοια στιγμή στο θέατρο. Ποτέ δε θα ξεχάσω το Μεγάλο μας Τσίρκο

Η μακέτα, ανασύνθεση της μαρκίζας του Θεάτρου Αθήναιον για το "Μεγάλο μας Τσίρκο"

Η μακέτα, ανασύνθεση της μαρκίζας του Θεάτρου Αθήναιον για το «Μεγάλο μας Τσίρκο»

Στρίβω στην Ηπείρου, που είναι άδεια και σχεδόν σιωπηλή. Το σχολείο έχει σχολάσει, ακούς μόνο κάτι κόρνες στους αφηρημένους περαστικούς της γωνίας με την Πατησίων. Ο άλλοτε κραταιός συνοικιακός δρόμος, με τα καταστήματα και τις επιχειρήσεις, είναι εντελώς άδειος, μόνο ρολά κατεβασμένα, ενοικιαστήρια και παλιά έπιπλα πεταμένα δίπλα στους σκουπιδοτενεκέδες από γραφεία που αδειάζουν. Η Ηπείρου θα μπορούσε με μια εικόνα της να περιγράψει την πτώση και την υποβάθμιση του κέντρου. Για να φτάσω στον προορισμό μου, περνώ μπροστά από το, άλλοτε κραταιό και λαμπερό Αθήναιον, ένα ιστορικό θέατρο της Αθήνας, τόπο θεατρικών θερινών εξορμήσεων των κατοίκων της, τόπο μεγάλων επιτυχιών και περισσότερο ή λιγότερο ιστορικών παραστάσεων.

img_7788

Το Αθήναιον άρχισε να ξεπέφτει όταν άρχισε να ξεφτίζει και ο αστικός ιστός που το κρατούσε ανοιχτό. Από το 2000 και μετά η περιοχή είχε αρχίσει να υποβαθμίζεται, μαζί της και οι πολυκατοικημένες Κυψέλη και πλατεία Βικτωρίας. Οι θεατρικές συνήθειες άλλαζαν, η περιοχή ερημοποιήθηκε στην ουσία, η εγκληματικότητα χτυπούσε κόκκινο, το ενοίκιο ήταν περίπου 100.000 ευρώ τη χρονιά, το Αθήναιον ξέπεσε σε επιθεωρήσεις που δεν μπόρεσαν να το κρατήσουν ανοιχτό και έβαλε λουκέτο τελικά το 2011.

Προορισμός μου είναι η πίσω πλευρά του θεάτρου, ένα πάρκινγκ αυτοκινήτων με «θέα» τους ακάλυπτους και την πλευρά των καμαρινιών του περιφραγμένου πια θεάτρου, που σε λίγο καιρό θα γίνει ξενοδοχείο. Εδώ, σε αυτό ακριβώς το σύνορο μιας παρούσας πρακτικής και μιας παρελθούσας καλλιτεχνικής χρήσης, έχει ανασυντεθεί η παλιά ταμπέλα ενός ιστορικού, θρυλικού θεάματος της Αθήνας, του έργου του Ιάκωβου Καμπανέλλη «Το μεγάλο μας τσίρκο». Η ταμπέλα είναι στερεωμένη επάνω σε μια κατασκευή με ρόδες που θυμίζει τα μικρά καμιόνια και τις κινούμενες σκηνές επάνω στις οποίες μεταφέρονταν τα τσίρκα από πόλη σε πόλη.

Η εγκατάσταση του Ζάφου Ξαγοράρη, η "Παράσταση"

Η εγκατάσταση του Ζάφου Ξαγοράρη, η «Παράσταση»

Η «Παράσταση» και το «Μεγάλο μας Τσίρκο»

Η εγκατάσταση είναι του εικαστικού Ζάφου Ξαγοράρη σε επιμέλεια της Κατερίνας Γρέγου και έχει τίτλο «Η παράσταση». Λειτουργεί ως υπενθύμιση, αλλά και ως σημείο στο οποίο ο περαστικός στρέφει το βλέμμα για να καταγράψει ένα ιστορικό σημείο της καλλιτεχνικής ζωής της πρωτεύουσας, αλλά και ενός καλλιτεχνικού έργου που σφράγισε την εποχή του.

Το «Μεγάλο μας τσίρκο» ανέβηκε στο Θέατρο Αθήναιον το 1973, μέσα στη χούντα. «Τώρα εγώ θα λέω την αλήθεια, ελεύθερα, χωρίς φόβο και με πολύ πάθος», έλεγε η Τζένη Καρέζη και το θέατρο έπεφτε από τα χειροκροτήματα. Το έργο του Καμπανέλλη ήταν μια αλληγορία της ελληνικής ιστορίας. Μια διήγηση της ατέρμονης ταλαιπωρίας του ελληνικού λαού από την εποχή του Όθωνα μέχρι και την Κατοχή. Μιλούσε για ελευθερία και οι θεατές έβλεπαν αυτό που δεν μπορούσε να δει η λογοκρισία. Την ανάγκη τους για ελεύθερη έκφραση. Ο κόσμος που συνέρρεε κάθε βράδυ στο θέατρο, μέσω της τέχνης αυτής της παράστασης, έδινε το δικό του μήνυμα, ήταν το αίτημά τους για δημοκρατία.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας, το 1971 η Αθήνα είχε 867,023 κατοίκους. Το Μεγάλο μας τσίρκο το είδαν 400.000 άνθρωποι την πρώτη περίοδο που ανέβηκε στο θέατρο, ενώ άκουγαν τα συνθήματα «Ψωμί-Παιδεία-Ελευθερία«, «Φωνή λαού-Οργή θεού», βασικά συνθήματα και της μετέπειτα εξέγερσης του Πολυτεχνείου και της Μεταπολίτευσης. Οι πρωταγωνιστές της παράστασης Τζένη Καρέζη και Κώστας Καζάκος ήταν σταρς στην εποχή τους, ένα κοσμαγάπητο και πολύ επιτυχημένο ζευγάρι, μουσική είχε γράψει ο Σταύρος Ξαρχάκος, σκηνικά ο εικαστικός Φαίδων Πατρικαλάκις, υπήρχαν ολόγυρα οι φιγούρες του Ευγένιου Σπαθάρη, τραγουδούσε ο Νίκος Ξυλούρης και έπαιζαν οι Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, Τίμος Περλέγκας, Σπύρος Κωνσταντόπουλος, Χρήστος Καλαβρούζος, Νίκος Κούρος. Οι παραστάσεις έμοιαζαν με μαζικές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας, ήταν οι πολυπληθέστερες πριν την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Είναι το θέατρο ως πράξη αντίστασης.

img_7822

Από την παράσταση το "Μεγάλο μας Τσίρκο"

Από την παράσταση το «Μεγάλο μας Τσίρκο»

Ο Ζάφος Ξαγοράρης και το Μεγάλο μας Τσίρκο

«Η ιδέα ξεκίνησε από την παιδική μου μνήμη με την παράσταση, ήμουν δέκα ετών και είχα πάει να τη δω με τους γονείς μου», λέει ο Ζάφος Ξαγοράρης. «Για μένα η αναφορά αυτή με την απόσταση του χρόνου είναι μια χαμένη στη μνήμη εικόνα, μιλώ για τη μαρκίζα της παράστασης “Το Μεγάλο μας Τσίρκο”, που είναι το βασικό στοιχείο της εγκατάστασης. Όλη αυτή η εποχή, οι άνθρωποι που φεύγουν, η χρονική απόσταση, με κάνει να βλέπω κάποια πράγματα που τα θεωρώ πολύ σημαντικά και για σήμερα. Για παράδειγμα, σε αυτή την παράσταση υπήρχε μεγάλη συνεργασία καλλιτεχνών από όλες τις περιοχές της τέχνης. Ηθοποιοί, συνθέτες, εικαστικοί, ο Σπαθάρης. Υπήρχε τότε η δυνατότητα μέσω του εμπορικού κινηματογράφου να υπάρχει αναγνωρισιμότητα και την αξιοποίησαν οι καλλιτέχνες της εποχής εκείνης για να έχουν ένα λόγο προς την κοινωνία, κάτι που δεν υπάρχει σήμερα».

Ο εικαστικός Ζάφος Ξαγοράρης

Ο εικαστικός Ζάφος Ξαγοράρης

«Καθώς δούλευα, ανακάλυπτα και πολλά άλλα επί μέρους στοιχεία, που έχουν να κάνουν με την εξιστόρηση γεγονότων που αφορούν τη χώρα μας, που λειτουργούσε ως προτροπή για το τότε “παρόν”. Αυτή η φόρμα του να μιλά κάποιος με την εξιστόρηση του παρελθόντος για το παρόν, μου φαίνεται εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Το “Μεγάλο μας Τσίρκο” και η εποχή του αφορά μια γνωστή, αλλά σε μεγάλο βαθμό όχι μια καλά ταξινομημένη, υπόθεση της τέχνης και εμένα σαν άνθρωπο που βρίσκομαι σε χρονική απόσταση και καλλιτέχνη που ανήκω σε μια άλλη καλλιτεχνική περιοχή με ενδιαφέρει να προσπαθήσω να τα φωτίσω μέσω μιας φωτεινής μαρκίζας θεάτρου. Είναι ένα δημόσιο έργο, σαν συνέχεια του ιστορικού θεάτρου της Αθήνας τοποθετημένο στο σήμερα και στη σημερινή παρατήρηση ενός περαστικού».

img_7834

Info: Ζάφος Ξαγοράρης. Η Παράσταση | 1 – 29 Δεκεμβρίου 2016  | Πέμπτη-Κυριακή 18.00-21.00 (24-26 Δεκεμβρίου κλειστά) | Είσοδος ελεύθερη | Χώρος στάθμευσης Ηπείρου & 3ης Σεπτεμβρίου