Τρίτη απόγευμα και περπατάω, ανάμεσα σε στενά σοκάκια μιας περιοχής λίγο άγνωστης για εμένα μέχρι εκείνη τη στιγμή. Ακαδημία Πλάτωνος η ευρύτερη περιοχή που δανείζεται το όνομά της από τη γνωστή Ακαδημία που ιδρύθηκε στην Αθήνα γύρω στο 387 π.Χ. από τον Πλάτωνα. Δε γνωρίζω πολλά για τη λειτουργία και το θαυμαστό έργο της κρατάω μόνο τη γνώση εδώ ότι στο υπέρθυρο της Ακαδημίας αναγραφόταν «Αγεωμέτρητος μηδείς εισίτω», μια εντολή που πολύ απλά σημαίνει, να μην εισέρχεται κανένας που δεν γνωρίζει Γεωμετρία, αφού ο Πλάτωνας θεωρούσε ότι η γεωμετρία και τα μαθηματικά ήταν ο μόνος και ασφαλής δρόμος για να προσεγγίσει κανείς τον Κόσμο των Ιδεών και τον Θεό, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα και το ρόλο της ποίησης σε αυτή την προσέγγιση.

Ήταν εκείνος πρώτος που πήγε ένα βήμα πιο κάτω από την απλή ετυμολογική ερμηνεία της λέξης γεωμετρία, ως απλά «μετράω τη γη», σε μια βαθύτερη ως την άσκηση της ψυχής στη θέαση των αιώνιων αληθειών. Μια ευθεία, μπορεί να μοιάζει με τεντωμένο σχοινί που αναζητά κανείς ισορροπία γιατί αν την χάσει τότε το χάος καραδοκεί για να τον ρίξει στα «τάρταρα του άπειρου». Με ένα τεντωμένο σχοινί μοιάζει άραγε η ζωή μας; Και υπάρχουν έμφυτες ροπές που παίζουν κρίσιμο ρόλο σε αποφάσεις προσανατολισμού, ταυτότητας ή απώλειας της ισορροπίας αυτής από ορισμένους ανθρώπους;

Αυτές ήταν οι πρώτες σκέψεις μου όταν στη μικρή σκηνή του Θεάτρου του Σχολείου Δεύτερης Ευκαιρίας (ΣΔΕ) Αθηνών & ΟΚΑΝΑ στην Ακαδημία Πλάτωνος εμφανίστηκαν οι κουκλοπαίκτες, οι ακροβάτες και οι ζογκλέρ για να μας παρουσιάσουν με το δικό τους, ποιητικό τρόπο το Μικρό Οδηγό για υποψήφιους σκοινοβάτες.

Η παράσταση Μικρός Οδηγός για υποψήφιους σκοινοβάτες

Ένας ζογκλέρ, μία ακροβάτισσα, μία σχοινοβάτισσα σε μονόκυκλο, ένας θηριοδαμαστής και το λιοντάρι του, ένα άλογο με την αμαζόνα του. Αυτές οι επτά ξύλινες παραδοσιακές μαριονέτες τσίρκου συνυπάρχουν στην παράσταση με τρεις κουκλοπαίκτες, μία χορεύτρια κι έναν μουσικό. Συνυπάρχουν, όμως, και με κάτι ακόμα. Με την ποίηση. Συγκεκριμένα, με το λόγο του Ζαν Ζενέ στο περίφημο ποιητικό μανιφέστο «Ο Σκοινοβάτης» (1955).

Αντλώντας έμπνευση από τις οδηγίες προς τον σκοινοβάτη Αμπνταλάχ, στον οποίο ο Ζενέ αφιέρωσε το αλληγορικό αυτό έργο, μας καλούν να αναζητήσουμε τον μάστορα τεχνίτη-καλλιτέχνη μέσα μας και να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις που μας θέτει για την τέχνη της ζωής μας. Είμαστε όλοι σκοινοβάτες, άρα άξιοι να βρούμε την ελευθερία μας. Αυτό μοιάζει να μας λέει ο Ζαν Ζενέ, στο οποίο βασίζεται η παράσταση του κουκλοθεάτρου Αγιούσαγια. Αυτό που παρακολουθούμε είναι η σχέση του ανθρώπου με τον ιδεατό απελευθερωμένο εαυτό του και την πορεία προσέγγισής του.

Κείμενο οριακό, γραμμένο από τον Ζαν Ζενέ το 1955, δύσκολα κατατάσσεται σε συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος, καθώς συνυπάρχουν στοιχεία αφήγησης, ποίησης και δοκιμίου. Ο Ζαν Ζενέ απευθύνεται στον καλλιτέχνη-σκοινοβάτη, σε μια προσπάθεια να τον αναφλέξει, να τον εμπνεύσει και να φωτίσει τη δύσκολη επιλογή του, επικεντρωμένος σε δύο βασικά σημεία: το σκοινί, ως εργαλείο τέχνης από τη μία πλευρά, και την προσωπική, υπαρξιακή στάση του καλλιτέχνη απέναντι στην τέχνη, στη ζωή.

«Αν χορεύει το σκοινί μου ακίνητο και βλέπω το είδωλό μου, τότε εγώ πού βρίσκομαι;»

Στην παράσταση, το διασκευασμένο κείμενο του Ζαν Ζενέ μεταφέρεται στο κοινό για πρώτη φορά παγκοσμίως από μαριονέτες. Οι κούκλες, ως άψυχα αντικείμενα και οι κουκλοπαίκτες, ως οι αφανείς καθοδηγητές τους, για κάποιους υπηρέτες, είναι εκείνα που γνωρίζουν καλύτερα από τον καθένα το παιχνίδι συναλλαγής μεταξύ ζωής και θανάτου. Οι μαριονέτες, χαριτωμένες, αστείες καρικατούρες και μικροκαμωμένες τις περισσότερες φορές, μπορούν να σατιρίσουν τη ζωή, τον άνθρωπο. Γιατί έχουν ήδη κατακτήσει την ελευθερία τους. Το σχέδιο τους είναι γνωστό – είναι κατασκευασμένες με πλάνο και σκοπό, έχοντας μικρή διάρκεια ζωής. Στο τέλος θα θυσιαστούν για αυτό ακριβώς τον απώτερο σκοπό. Ο καλλιτέχνης, ο άνθρωπος μπορεί να μάθει πολλά από αυτή την τέχνη, και την αμείλικτη ειλικρίνεια της κατακτημένης τους ελευθερίας.

Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η ζωντανή μουσική από τον Γιώργο Κάστανο που αντί για ένα «μουσικό χαλί» γίνεται μια ακόμη αόρατη μαριονέτα που εκφράζεται και καθοδηγεί συναισθήματα αλλά και σκέψεις.

Το κοινό και η συζήτηση που ακολούθησε:

Όλες οι σκέψεις μου, ο τόπος, και το περιεχόμενο σε τέλειο συγχρονισμό. Στο κοινό, εγώ, εκπαιδευτικοί, περαστικοί, άτομα που αναζητούν μια δεύτερη ευκαιρία στη ζωή, απεξαρτημένοι, σχοινοβάτες όλοι μας. Άνθρωποι που κάποια στιγμή, είτε από έμφυτη ροπή και αδυναμία να κατακτήσουν τη δική τους προσωπική ελευθερία, είτε από απλή κακοτυχία, ακροβάτησαν παρατεταμένα, χάνοντας τη μάχη με τον ιδεατό εαυτό τους και έχασαν τον αρχικό τους προσανατολισμό.

Τώρα, με τα ΣΔΕ – Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας, αναζητούν και βρίσκουν μια δεύτερη ευκαιρία, επιστρέφοντας στα μαθητικά τους θρανία, προκειμένου να αποκτήσουν σύγχρονες γνώσεις και δεξιότητες, να ενισχύσουν την προσωπικότητά τους, να ανακτήσουν την αυτοεκτίμησή τους και να ενταχθούν στην αγορά εργασίας.

Στο τέλος της παράστασης, κοινό και κουκλοπαίκτες γίναμε ένα

Στο τέλος της παράστασης, κοινό και κουκλοπαίκτες γίναμε ένα. Πολλοί ήταν εκείνοι που αν και η επαφή τους με το θέατρο είναι περιορισμένη, σήκωναν, δειλά στην αρχή, τα χέρια τους για να καταθέσουν τη δική τους αλήθεια «δεν κατάλαβα απόλυτα το νόημα αυτού που είδα, όμως ένιωσα υπέροχα και σαν να μίλησε σε εμένα. Το ένιωσα πολύ δικό μου γιατί στη ζωή μου, ειδικά στο παρελθόν, βρισκόμουν συνέχεια σε ένα τεντωμένο σκοινί», θα πει ο Κώστας με μάτια βουρκωμένα.

Η διευθύντρια του ΣΔΕ στην Αθήνα, κα Παναγιώτα Νικολαΐδου είναι παρούσα, ενώ οι εκπαιδευτικοί που βρίσκονταν ανάμεσά μας, όπως η κα Αλεξάνδρα Βασιλοπούλου που μας υποδέχτηκε, υπεύθυνη του προγράμματος ΣΔΕ στην περιοχή, ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για την Τέχνη του Κουκλοθεάτρου και του Κουκλοπαίκτη. Είναι εμφανές και ουσιαστικό το ενδιαφέρον της για τις επαγγελματικές επιλογές, τους πιθανούς δρόμους απασχόλησης των «μαθητών» της.

Πώς μπορεί κανείς να γίνει κουκλoπαίκτης;

«Από ατύχημα ή ευτύχημα», θα μας πει χαμογελώντας ο Στάθης Μαρκόπουλος, και έτσι κάπως θα μάθουμε για τις σπουδές του στην Κρατική Ακαδημία Κουκλοθεάτρου και Εναλλακτικού Θεάτρου της Πράγας, για τη μαθητεία του στο εργαστήριο και στις παραστάσεις δρόμου του ισπανικού θιάσου Marionétas del Matadero, αλλά και την ίδρυση της ομάδας κουκλοθεάτρου «Αγιούσαγια!».

«Χρειάζεται θεατρική παιδεία αλλά και ιδιοσυγκρασία που να ταιριάζει στο κουκλοθέατρο», θα μας πει η κουκλοπαίκτρια Βασιλική Μαλτσάκη, «γιατί στο κουκλοθέατρο, ο μαριονοπαίκτης χρειάζεται να εξαφανίζεται πίσω από τη μαριονέτα, να μην εκφράζεται σωματικά, και αυτό είναι κάτι που δεν το αντέχουν όλοι». Πολλοί θα τον ρωτήσουν για το αν η λέξη «Αγιούσαγια» έχει ιαπωνικές καταβολές και θα μάθουμε πως πρόκειται για μια παλιά καρναβαλική κραυγή από την περιοχή της Άρτας και σημαίνει κάτι σαν «γιούρια» – σε ελεύθερη απόδοση, δηλαδή, «εμπρός» ή «έφοδος».

Έμπνευση για τις κούκλες που χρησιμοποιούνται στην παράσταση αποτέλεσαν οι πίνακες του Κολομβιανού καλλιτέχνη Fernando Botero, το ιαπωνικό παραδοσιακό κουκλοθέατρο Μπουνράκου και η ευρωπαϊκή παράδοση του «Φασουλή».

Θα μάθουμε και για τις απαρχές του κουκλοθεάτρου – γενικά – πρέπει να βρίσκονται στην αρχαιότητα με κύριους εκφραστές τα είδωλα και τα προσωπεία με τις κάποιες ιδιαιτερότητες. Ο ηθοποιός φρόντιζε να δείχνει τη μάσκα του προφίλ, και ανάλογα με τη διάθεση του ήρωα εμφάνιζε είτε την αριστερή είτε τη δεξιά πλευρά. Αυτό το στοιχείο δόθηκε στον τύπο του ελληνικού λαϊκού κουκλοήρωα, Φασουλή. Στη συνέχεια, ταξίδεψαν στην Ασία, στην Αφρική και – φυσικά – στην Ευρώπη, όπου και ανασυγκροτήθηκαν και μεταμορφώθηκαν. Εκεί, αναμείχθηκαν με τα εθιμοτυπικά δρώμενα του Μεσαίωνα αρχικά και τα θεατρικά δρώμενα (Commedia dell’ arte) στη συνέχεια αναδεικνύοντας τη νέα μορφή του κουκλοθεάτρου.

Όλοι οι παρευρισκόμενοι άγγιξαν και έπαιξαν για λίγο με τις μαριονέτες σε μια στιγμή που οι ρόλοι έμοιαζαν ανεστραμμένοι. Μέσα από τη συζήτηση, κοινό και καλλιτεχνική ομάδα, μοιραστήκαμε την ιδιαίτερη αυτή εμπειρία, διερευνήσαμε το έργο και τη θεματολογία του, και γνωρίσαμε πολλά για τη φύση της κούκλας και της ιδιαίτερης σχέσης της με τον χειριστή της.

Θα ήθελα πολύ να διεισδύσω για λίγο στο μυαλό κάποιων θεατών, όταν μετά από αυτή την παράσταση, έριξαν το βλέμμα τους πίσω και ένιωσαν παγωμένο τον εαυτό τους να ακροβατεί στο δικό τους τεντωμένο σκοινί και τη κρίσιμη στιγμή της θανατικής στροφής, από την απέναντι πλευρά, να δίνεται μια δεύτερη ευκαιρία.

«Είμαστε όλοι σκοινοβάτες, άρα άξιοι να βρούμε την ελευθερία μας»

Ο Μικρός Οδηγός για υποψήφιους σκοινοβάτες είναι η φετινή πρωτότυπη, «εκτός των τειχών» παράσταση της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, που επισκέπτεται, με ελεύθερη είσοδο, νοσοκομεία, γηροκομεία, ΚΑΠΗ / λέσχες φιλίας, κέντρα ημέρας, ιδρύματα, σωφρονιστικά καταστήματα, κέντρα απεξάρτησης, σχολεία δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, γενικής και ειδικής αγωγής, στην Αττική και την περιφέρεια. Σύγχρονο ποιητικό κουκλοθέατρο για μεγάλα παιδιά, με ζωντανή μουσική και επαναστατικές διαθέσεις.

Λίγα λόγια για τις δράσεις της Στέγης «εκτός των τειχών»

Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση ταξιδεύει, για τέταρτη συνεχή χρονιά, με αυτή την πρωτότυπη παράσταση σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, συνεπής στον στόχο της να ανοίξει τις δράσεις της σε όλους, απευθύνεται σε μαθητές Γυμνασίων και Λυκείων, εκπαιδευτικούς και ειδικές ομάδες κοινού με περιορισμένη δυνατότητα μετακίνησης, όπως σχολεία σε απομακρυσμένες περιοχές, αλλά και ηλικιωμένους, ασθενείς ή έγκλειστους.

Οι «εκτός των τειχών» δράσεις της Στέγης τις τρεις προηγούμενες χρονιές ήταν οι θεατρικές παραστάσεις Ο Γλάρος Ιωνάθαν σε σκηνοθεσία Πάρι Μέξη και Το Κάλεσμα της Άγριας Φύσης σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου και η παράσταση χορού Τρίπλες και Τριπλέτες σε χορογραφία Μέντης Μέγα, που παρουσιάστηκε σε γήπεδα μπάσκετ και κλειστά γυμναστήρια δήμων και σχολείων.

Περισσότερα από 5.000 άτομα παρακολουθούν κάθε χρόνο αυτές τις παραστάσεις που, μεταξύ άλλων, έχουν παρουσιαστεί από το Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο μέχρι την Κεντρική Πλατεία στο Φιλώτι της Νάξου, από τα Παιδικά Χωριά SOS Βάρης μέχρι το Ειδικό Δημοτικό Σχολείο Κερατσινίου, από τη Μονάδα Κοινωνικής Επανένταξης του ΟΚΑΝΑ μέχρι το Γηροκομείο Βόλου και από το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Φυλακών Νιγρίτας μέχρι το Άσυλο Ανιάτων.

Info:

Μικρός Οδηγός για υποψήφιους σκοινοβάτες | έως 31.05.2019 | Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Σκηνοθεσία, Σκηνογραφία & Κατασκευές: Στάθης Μαρκόπουλος (Κουκλοθέατρο Αγιούσαγια)
Δραματουργική επιμέλεια: Βίκυ Γεωργιάδου
Κινησιολογική επιμέλεια: Αντώνης Κουτρουμπής (Ομάδα Πλεύσις)

Ερμηνεύουν οι: Γιώργος Κάστανος (μουσικός), Βασιλική Μαλτσάκη, Στάθης Μαρκόπουλος, Αννέτα Στεφανοπούλου (κουκλοπαίκτες), Μαρία Φουντούλη (χορεύτρια)

Οργάνωση & Εκτέλεση Παραγωγής: Delta Pi
Παραγωγή: Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Η παράσταση στηρίζεται στη μετάφραση του έργου Ο Σκοινοβάτης – Ο Θανατοποινίτης του Ζαν Ζενέ από τον Χριστόφορο Λιοντάκη, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα 2016.