Για το ψωμί ο λόγος. Η ιστορία του οποίου αρχίζει στη νεολιθική εποχή το 8.000 π.Χ. και εξελίσσεται μέχρι σήμερα που λέμε… το ψωμί ψωμάκι. Γιατί ως βασική τροφή δεν έχει μόνο εμπνεύσει παροιμίες και γνωμικά, τραγούδια και διάσημες φράσεις, αλλά συνδέεται και με πολλές λαϊκές δοξασίες. Ας πούμε: Το καρβέλι δεν έπρεπε να μείνει ποτέ αναποδογυρισμένο στο τραπέζι, από φόβο μην πάνε όλα στραβά κι ανάποδα. Η αγρότισσα έκοβε πάντα μια ακρούλα απ’ το καρβέλι που πρόσφερε, για να μη χαθεί η αφθονία των αγαθών του σπιτιού. Τα κορίτσια δεν παρατούσαν ποτέ τη μπουκιά τους μισοτελειωμένη, μην τυχόν μείνουν ανύπαντρα…

Ψωμί σε γάμο ©Δανάη Κωτσάκη

Στο Κερατσίνι βρίσκεται ένα από τα λίγα εργοστάσια που μας έχουν απομείνει, ένας βιομηχανικός χώρος που υψώνεται επιβλητικός μπροστά σου, οι μύλοι Λούλη –  Αγίου Γεωργίου. Σε αυτό το χώρο στεγάζεται και το μουσείο Λούλη, όπου τα παιδιά μαθαίνουν πώς φτιάχνεται το … πιο γλυκό ψωμί του κόσμου. Εκεί διοργανώνονται από το 2013 ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα που συγκεντρώνουν περίπου 5.000 παιδιά το χρόνο.

Εκπαιδευτικά προγράμματα στο μουσείο Λούλη | Φωτογραφία: © μουσείο Λούλη

Φωτογραφία: © Μουσείο Λούλη

Οι Μύλοι Λούλη είναι μια οικογενειακή επιχείρηση που ξεκίνησε στα Γιάννενα το 1782. Το 1912 ο πετρόμυλος καταστρέφεται κατά την οπισθοχώρηση των Τούρκων και η οικογένεια εγκαθίσταται στο Βόλο και ανοίγει νέο, μεγάλο μύλο. Τώρα ασχολείται η έβδομη γενιά. Η Όλγα Μάνου, διευθύντρια εταιρικής υπευθυνότητας, που με ξεναγεί, προέρχεται και η ίδια από οικογένεια με μύλο στον Πειραιά: «Έχω μεγαλώσει μέσα σε μύλους», μου λέει. «Οι Κυριακές που έρχομαι καμιά φορά στο εργοστάσιο και δεν ακούω τις μηχανές να δουλεύουν, μου φαίνονται περίεργες, σχεδόν καταθλιπτικές…». 

Η συλλογή αντικειμένων ξεκίνησε τη δεκαετία του ‘50. Πολλά έχουν αποκτηθεί από συλλέκτες. Υπάρχουν αντικείμενα, όπως ειδώλια του 7ου και 6ου αι. και κυρίως σφραγίδες πρόσφορου, αληθινά κοσμήματα, που χρονολογούνται από τον 4ο π.Χ. αιώνα και προέρχονται από 14 χώρες. Σκοπός του μουσείου είναι να γίνει κατανοητή η αλυσίδα “σιτάρι-αλεύρι-ψωμί”, μια ιστορία 10 χιλιάδων χρόνων, να αναδειχθεί η σημασία του και η διατροφική του αξία.

Σφραγίδες από προηγούμενους αιώνες ©Δανάη Κωτσάκη

«Όταν ανέλαβα το μουσείο, ανυπομονούσα να το δω να γεμίζει. Απευθυνθήκαμε έτσι αρχικά στα κοντινά σχολεία. Σε τρεις μήνες δεν προλαβαίναμε. Έχει μαθευτεί από στόμα σε στόμα και έρχονται απ’ όλη την Ελλάδα». Η επίσκεψη είναι ελεύθερη και απασχολεί το πολύ δυο τάξεις. Μέσα στο μουσείο υπάρχει μια ωραία γωνιά με εργαλεία που σχετίζονται με τον θερισμό και την παραγωγή αλευριού. Τα παιδιά παρακολουθούν βίντεο με την παραδοσιακή διαδικασία παραγωγής σε χωριό της Κρήτης και στη συνέχεια παίζουν παιγνίδια με καρτέλες αναγνωρίζοντας τα εργαλεία. Οι πιο μικρές ηλικίες ασχολούνται με την πυραμίδα διατροφής. Μετά πάνε στον πετρόμυλο και στο ζυμωτήριο, βάζουν τις ποδιές τους και ξεκινούν να πλάθουν τα δικά τους ψωμάκια βάζοντας τις αντίστοιχες σφραγίδες που έχουν γίνει παραγγελία απ’ το Άγιο Όρος. Μέχρι να περιηγηθούν στο μουσείο, τα ψωμάκια έχουν ψηθεί στον ξυλόφουρνο και είναι έτοιμα για κατανάλωση.

Εκπαιδευτικά προγράμματα στο μουσείο Λούλη

Μεταξύ άλλων μαθαίνουμε ότι στη Μεσοποταμία συναντάμε το πρώτο ψωμί – ένα χυλό ψημένο στον ήλιο – το 8.000 π.Χ. Το προζύμι ανακαλύφθηκε τυχαία και μάλλον κατά λάθος στην Αίγυπτο. Οι Αιγύπτιοι ανάγουν την εισαγωγή του στη θεά Ίσιδα. Οι Κινέζοι θεωρούν το σιτάρι δώρο του ουρανού. Μαθαίνουμε τα έθιμα και τις παραδόσεις σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας που συνδέονται με το ψωμί. Τη διατροφική του αξία. Την εξέλιξή του μέσα στους αιώνες. Τη σύνδεσή του με τις θρησκείες. Αποκρυπτογραφούμε τα σύμβολα στις σφραγίδες του πρόσφορου. Στη βόλτα μας βλέπουμε παλιά, άψογα διατηρημένα μηχανήματα, κυλίνδρους που αλέθουν μέχρι και 25 φορές για να είναι ομοιόμορφο το αλεύρι, κόσκινα, ακόμα κι έναν ολοκληρωμένο μύλο του 1914. Βλέπουμε πολλά ελβετικά και γερμανικά μηχανήματα, αλλά και ελληνικά, τα οποία όμως δεν υπάρχουν πια. Οι μύλοι παλιά είχαν πολύ ξύλο, για να απορροφά τους κραδασμούς από την κίνηση των μηχανημάτων, μας εξηγεί η κ. Μάνου. Όμως λόγω των πυρκαγιών αντικαταστάθηκαν.

©Δανάη Κωτσάκη

Στο μουσείο μας συνοδεύει η κ. Μοσχάνθη Χαβαλέ, που είναι υπεύθυνη για τα εκπαιδευτικά προγράμματα. «Τα παιδιά δεν έχουν εικόνες της αγροτικής ζωής, παρά μόνο απ’ τα σχολικά βιβλία», μας λέει. «Πρόσφατα μου κάνει εντύπωση ότι μερικά κλαίνε όταν βλέπουν την ταινία. Συγκινούνται όταν καταλαβαίνουν ότι το ψωμί δεν είναι εξαρχής μια συσκευασία στο σούπερ μάρκετ, αλλά βγαίνει με τόσο κόπο. Ή ενθουσιάζονται. Πάντως τους νοιάζει, δεν είναι καθόλου αδιάφορα». Η κ. Μάνου μας μιλά για την επιτυχία που είχαν οι παραστάσεις της ομάδας Μικρός Νότος μέσα στο μουσείο και για τα μελλοντικά σχέδια: «Θα δώσουμε έμφαση στο εκπαιδευτικό κομμάτι – περιβάλλον και διατροφή. Αυτό που θέλουμε τώρα να δουλέψουμε είναι ένα πρόγραμμα για την επίπτωση της καταστροφής του περιβάλλοντος σε ποιότητα-ποσότητα και κόστος των προϊόντων. Επίσης σε συνεργασία με το Μορφωτικό ίδρυμα του Ομίλου Πειραιώς σκοπεύουμε να δημιουργήσουμε ένα κεντρικό ιστορικό αρχείο μύλων της Ελλάδας». 

Η Διευθύντρια Εταιρικής Υπευθυνότητας, Όλγα Μάνου και η Υπεύθυνη Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, Μοσχάνθη Χαβαλέ ©Δανάη Κωτσάκη

Η Διευθύντρια Εταιρικής Υπευθυνότητας, Όλγα Μάνου και η Υπεύθυνη Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, Μοσχάνθη Χαβαλέ

Έχοντας εξαγοράσει το 1999 τους μύλους Αγίου Γεωργίου, οι μύλοι Λούλη παίρνουν την πρωτιά στην αλευροβιομηχανία στα Βαλκάνια. Εδώ μαθαίνω ότι από 30 ποικιλίες σταριού βγαίνουν 160 τελικά προϊόντα, ενώ για ορισμένα είδη, όπως βιολογικό, ζέας, ντίνκελ κλπ, υπάρχει η συμβολαιακή γεωργία, δηλαδή συμφωνία με τους γεωργούς για δέσμευση του χωραφιού τους και μονοκαλλιέργεια συγκεκριμένου είδους, με έλεγχο των προδιαγραφών. Στο εργοστάσιο υπάρχει και σχολή αρτοποιίας. Μια καλαίσθητη ξύλινη αίθουσα με χαρούμενα χρώματα, παράθυρο στη θάλασσα και όλο τον εξοπλισμό για εργαστήρια αρτοποιίας. Τα πρώτα σεμινάρια ξεκίνησαν πιλοτικά πέρυσι και φέτος ξεκινά κανονικά το ετήσιο πρόγραμμα με αυτοτελή θεματικά σεμινάρια, ώστε οι ενδιαφερόμενοι να μπορούν να επιλέγουν. Αντικείμενο τα μαθήματα αρτοποιίας, η τεχνολογία τροφίμων, αλλά και η διοίκηση επιχειρήσεως αρτοποιίας.

Η σχολή αρτοποιίας των μύλων Αγίου Γεωργίου ©Δανάη Κωτσάκη

Στο γραφείο της η κ. Μάνου μας κερνά μπουγάτσα. «Καθημερινά δοκιμάζουμε διαφορετικές συνταγές» μού λέει προσφέροντάς την. Εκεί μιλάμε για την εταιρική υπευθυνότητα. «Να φροντίσεις δηλαδή να χτίσεις και να διαφυλάξεις το καλό όνομα της εταιρείας σου και να δώσεις παράλληλα προστιθέμενη αξία σ’ αυτούς που έρχεσαι σε επαφή». Υπάρχουν δράσεις εθελοντισμού, ενίσχυση Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, ιδρυμάτων και κοινωνικών παντοπωλείων και πολλά άλλα. «Η ευθύνη αφορά και τους εργαζομένους μας. Όπως το 1941, λίγο πριν επιταχτεί το εργοστάσιο απ’ τους Γερμανούς, ο προπάππους Λούλης διένειμε το αλεύρι στους εργαζομένους του για να τα βγάλουν πέρα κάποιους μήνες, έτσι και τώρα μεριμνούμε ώστε να είναι ευχαριστημένοι οι άνθρωποι που δουλεύουν εδώ. Με συνεχή εκπαίδευση, ιατρική φροντίδα, ομαδικές δράσεις, διάθεση των προϊόντων σε ελαφρύτερες συσκευασίες για να μην επιβαρύνονται. Γιατί εργαζόμενοι και αξίες διατρέχουν γενιές και γενιές κι είναι σημαντικό αυτό να περνά στην κουλτούρα της εταιρίας».

Info: Μουσείο Λούλη | Τετάρτη και Παρασκευή, 13.00-16.00 | Είσοδος ελεύθερη | Επίσκεψη κατόπιν συνεννόησης στο τηλέφωνο +30 2104090164