«Οι λέξεις είναι στοιχεία που τα ξομπλιάζω και τα βάζω χρωματιστά το ένα πλάι στο άλλο»

Το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή ετοιμάζει για το καλοκαίρι 2017 ένα αφιέρωμα στο διακεκριμένο ποιητή και ζωγράφο Νίκο Εγγονόπουλο, στην Άνδρο, από τις 25 Ιουνίου έως την 1η Οκτωβρίου 2017.

Σκοπός της έκθεσης που του αφιερώνει το Ίδρυμα Β. & Ε. Γουλανδρή είναι να αναδείξει την πολλαπλή δημιουργικότητα, αλλά και αυτό το αναμφισβήτητο ταλέντο που επέδειξε ο Εγγονόπουλος σε όλα εκείνα με τα οποία καταπιάστηκε. Βέβαια, σε ένα μουσείο είναι αναπόφευκτο να κυριαρχήσει η πλευρά του ζωγράφου, χωρίς ωστόσο να επισκιάζεται η πλευρά του ποιητή, όπως και του καθηγητή.

«Ο ζωγράφος μεταχειρίζεται χρώματα και πινέλλα, λάδι, νεύτι και άλλα. Ξέρει όμως ότι πίσω από το τελλάρο του υπάρχει μία φοβερή, βαθειά μαύρη τρύπα. Παραμερίζει, με την τόλμη του ονείρου, το τελλάρο και σκύβοντας μες στο σκοτεινό βάραθρο βλέπει μακρυά, πολύ μακρυά, κοντά στο βάθος, κάτι να φωσφορίζη αμυδρά. Στο συναμεταξύ πετούν –αθόρυβα– μαύρα πουλιά, φτερωτά ψάρια και φαντάσματα. Ξανάρχεται στο φως. Αναμεσίς σ’ αυτόν και στο τελλάρο του βρίσκεται τώρα ένα θεριό. Αλλά και πάλι δε φοβάται», έλεγε ο Εγγονόπουλος.

Μεταθανάτια αυτοπροσωπογραφία, 1940 Σινική μελάνη και ακουαρέλα σε χαρτί, 29,5 x 24 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Μεταθανάτια αυτοπροσωπογραφία, 1940 Σινική μελάνη και ακουαρέλα σε χαρτί, 29,5 x 24 εκ., Ιδιωτική συλλογή

«Ο Εγγονόπουλος ήθελε τον εαυτό του καλλιτέχνη της εποχής του. Ήθελε να εκφράζει τον εαυτό του ελεύθερα και να μεταλλάσσει ιδέες, σκέψεις, αισθήσεις και διαισθήσεις σε ποίηση και ζωγραφική. Το ανοίκειο και η παραδοξολογία, η χωρίς λογική συνάφεια, η χωρίς ειρμό και συνειρμό αλληλουχία και η υπερβαίνουσα τον ανθρώπινο νου φαντασιοπληξία και φαντασιολαγνεία, καταγράφονται με τα χρώματα του λόγου και το λόγο των χρωμάτων, για να παραγάγουν την αμίμητη καλλιτεχνική του ελεγεία. Ό,τι το άλογο και αταίριαστο συνέχεται από τη φλόγα του πάθους, προκειμένου να δοθεί σχήμα και μορφική οντότητα σε βιώματα, φόβους, αγωνίες, παρορμήσεις και κυκλοθυμικές εξάρσεις και εξάψεις και σε ό,τι ανάγεται στην τραγικότητα που ορίζει τη μοίρα του καλλιτέχνη», γράφει στον κατάλογο της έκθεσης ο Διευθυντής του Μουσείου Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, Κυριάκος Κουτσομάλλης.

Κορυφαία, Κοστούμι για την παράσταση του έργου Ίων του Ευριπίδη, στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, το 1959, σε σκηνοθεσία Λίνου Καρζή. Ακουαρέλα και μολύβι σε χαρτί με δείγματα από υφάσματα, περίπου 18 x 14,5 εκ.

Κορυφαία, Κοστούμι για την παράσταση του έργου Ίων του Ευριπίδη, στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, το 1959, σε σκηνοθεσία Λίνου Καρζή. Ακουαρέλα και μολύβι σε χαρτί με δείγματα από υφάσματα, περίπου 18 x 14,5 εκ.

Σύνθεσις, 1960 Λάδι σε καμβά, 92 x 73 εκ., Συλλογή Μανίτας Χατζηφωτίου

Σύνθεσις, 1960 Λάδι σε καμβά, 92 x 73 εκ., Συλλογή Μανίτας Χατζηφωτίου

Ο Νίκος Εγγονόπουλος είναι πλέον ένα πρόσωπο μυθικό στο χώρο της τέχνης και των γραμμάτων. Τα ποιήματά του έγιναν αυτό που πίστευε και ο ίδιος, «πασχαλινά χαλκούνια», ενώ οι πίνακές του «καταπλήσσοντος κάλλους νυχτερινά υπέρλαμπρα μετέωρα του Αττικού ουρανού».

Ο Εγγονόπουλος λάτρευε παράφορα τη ζωή, την Ελλάδα και την τέχνη, με τα μάτια και την ψυχή ενός νέου μπροστά στο θαύμα. Ιδιόρρυθμος, απρόσμενος και ανασφαλής, αλλά αφάνταστα τρυφερός, ευγενής και σεμνός. Ώσπου να τελειώσει τις σπουδές του στη ζωγραφική πλάι στον Παρθένη, δεν εκδήλωσε τη ροπή του στον υπερρεαλισμό, επειδή το θεωρούσε άπρεπο προς το δάσκαλό του να εκφραστεί σε μια διαφορετική «Σχολή».

1928-1935 Τέμπερα σε χαρτί, 10 x 12 εκ., Συλλογή Νίκου Θεοδωρίδη και Κατερίνας Κούτσια

1928-1935 Τέμπερα σε χαρτί, 10 x 12 εκ., Συλλογή Νίκου Θεοδωρίδη και Κατερίνας Κούτσια

Το όρνιο, 1937, Τέμπερα σε χαρτόνι, 147 x 57,5 εκ., Εθνικό Ιστορικό Μουσείο

Το όρνιο, 1937, Τέμπερα σε χαρτόνι, 147 x 57,5 εκ., Εθνικό Ιστορικό Μουσείο

Μόνο μετά το 1938 τύπωσε τα πρώτα του ποιήματα. Αντιμετωπίζοντας το μέγεθος των επικρίσεων αλλά και τα χλευαστικά σχόλια στην πρώτη αυτή εμφάνιση των ποιημάτων του, είναι να απορεί κανείς πώς επέζησε ψυχικά ενός τέτοιου πολέμου και μάλιστα από πνευματικούς ανθρώπους ή ακόμα από όσους παρίσταναν το φίλο. Όμως η θαρραλέα και πείσμων αυτή στάση του, να επιβάλλει μιαν άλλη άποψη στην επικρατούσα τότε νοοτροπία, τον αναδεικνύει σε πραγματικό επαναστάτη, κάνοντας τους σημερινούς δήθεν πρωτοπόρους της τέχνης να φαντάζουν τουλάχιστον αστείοι. Και ίσως, πράγματι, εκείνη την εποχή να ήταν ο Εγγονόπουλος «δύστροπος, φιλύποπτος και εριστικός», όπως έγραψε αργότερα ο Ελύτης. «Πιστεύω όμως ότι, μετά τον ανεξήγητο εκείνον πόλεμο, δημιουργήθηκε μέσα του ένα βαθύ τραυματικό αίσθημα αδικίας μαζί με μια πίκρα αφανέρωτη στην περήφανη μοναξιά του, πίκρα την οποία πολλοί προσπάθησαν να διευρύνουν με εκδηλώσεις διασυρμού ταπεινής εμπνεύσεως στην περίοδο του Μεσοπολέμου, αλλά και αρκετά αργότερα», γράφει ο εικαστικός Σωτήρης Σόρογκας.

Αυτοπροσωπογραφία, 1935, Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 65 x 51 εκ., Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Αθήνα, Παρακαταθήκη Λένας και Ερριέττης Εγγονοπούλου

Αυτοπροσωπογραφία, 1935, Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 65 x 51 εκ., Μουσείο Μπενάκη – Πινακοθήκη Γκίκα, Αθήνα, Παρακαταθήκη Λένας και Ερριέττης Εγγονοπούλου

Ο Μερκούριος Μπούας, 1971 Λάδι σε καμβά, 55 x 45 εκ. Συλλογή Ιδρύματος Ωνάση, με την ευγενική παραχώρηση των Kalfayan Galleries, Αθήνα - Θεσσαλονίκη

Ο Μερκούριος Μπούας, 1971 Λάδι σε καμβά, 55 x 45 εκ. Συλλογή Ιδρύματος Ωνάση, με την ευγενική παραχώρηση των Kalfayan Galleries, Αθήνα – Θεσσαλονίκη

Η έκθεση δομείται σε επτά ενότητες, που συναρθρώνονται μεταξύ τους:

Η πρώτη ενότητα αποτελείται από πίνακες θρησκευτικού ή μη χαρακτήρα, επηρεασμένους από τη βυζαντινή ζωγραφική, ιδιαίτερα από την τεχνική της αυγοτέμπερας πάνω σε ξύλο.

Η δεύτερη ενότητα αφορά τους ιστορικούς ήρωες και τα καλλιτεχνικά πρότυπα που επηρέασαν τον Εγγονόπουλο, στους οποίους θέλησε να αφιερώσει μία ή περισσότερες συνθέσεις.

Στην τρίτη ενότητα κυριαρχεί η γυναικεία μορφή, σε αυτή την απόλυτα αναγνωρίσιμη ως φτιαγμένη από το χέρι του Εγγονόπουλου γυναίκα, αλλά και την τόσο άπιαστη, τόσο αινιγματική, που διατρέχει το σύνολο του έργου του δημιουργού της χωρίς να αποκαλύπτει τα μυστικά της.

Η ελληνική μυθολογία αποτελεί το θέμα της τέταρτης ενότητας που, όπως και οι ήρωες και τα πρότυπα, μας δίνει την ευκαιρία να αντιληφθούμε την έκταση των γνώσεων του ζωγράφου και να εκτιμήσουμε καλύτερα την πολιτισμική κληρονομιά μας.

Πέμπτη ενότητα, το ζευγάρι, αυτή η οντότητα με τα δύο κεφάλια, που τόσο αγαπούσε ο Εγγονόπουλος και αποτελεί τη βάση για πολλές και σημαντικές συνθέσεις.

Η έκτη ενότητα εστιάζει στο ενδιαφέρον του καλλιτέχνη για την αρχιτεκτονική και την ικανότητά του να αποδίδει τη γοητεία πολλών κατοικιών με το βλέμμα ενός ζωγράφου γνώστη των λεπτομερειών της προοπτικής.

Η τελευταία ενότητα παρουσιάζει τη δραστηριότητά του ως δημιουργού κοστουμιών για το θέατρο.

Nico hora ruit, 1939, Λάδι σε καμβά, 120 x 100 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Nico hora ruit, 1939, Λάδι σε καμβά, 120 x 100 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Οδυσσεύς και Καλυψώ, 1956, Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 24,5 x 20,5 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Οδυσσεύς και Καλυψώ, 1956, Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 24,5 x 20,5 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Η κάθε πτυχή πλαισιώνεται με εμπεριστατωμένα κείμενα, τα οποία συνέγραψαν με γνώση άνθρωποι που γνωρίζουν εμβριθώς το έργο του Εγγονόπουλου και εμπεριέχονται στον δίγλωσσο συνοδευτικό κατάλογο των 290 σελίδων, όπου αναπαράγεται και το σύνολο των 110 έργων του, ο οποίος θα εκδοθεί από τη Μικρή Άρκτο.

Οι δύο αδελφοί: Ύπνος και Θάνατος, 1963, Λάδι σε καμβά, 55 x 46 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Οι δύο αδελφοί: Ύπνος και Θάνατος, 1963, Λάδι σε καμβά, 55 x 46 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Γάμος, 1957, Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 24,5 x 20 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Γάμος, 1957, Αυγοτέμπερα σε ξύλο, 24,5 x 20 εκ., Ιδιωτική συλλογή

Info έκθεσης:

Νίκος Εγγονόπουλος: Με τα χρώματα του λόγου και το λόγο των χρωμάτων | 25 Ιουνίου – 1 Οκτωβρίου 2017 | Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Άνδρου