Ο Πλάτωνας διακρίνει τέσσερα είδη ξένων, κι ανάμεσά τους ειδική κατηγορία είναι οι ξένοι απεσταλμένοι στην Αθήνα για τους οποίους ορίζεται ο τρόπος διαμονής και σίτισής τους, αλλά και πρόβλεψη για την περίπτωση θανάτου στην πόλη! (Νόμ. 12, 952 d-953 e).

«Ως τρίτον ξένο πρέπει να δεχόμαστε και να φιλοξενούμε με έξοδα του δημοσίου αυτόν πού έρχεται από άλλη χώρα με κάποια επίσημη ιδιότητα- αυτόν πρέπει να τον υποδέχονται δημόσια μόνον οι στρατηγοί, οι ύπαρχοι και οι ταξίαρχοι, όσο για τη φροντίδα εν γένει αυτών των επισκεπτών πρέπει να την αναλαμβάνει μαζί με τους πρυτάνεις εκείνος μόνον στο σπίτι του όποιου τυχόν καταλύσει κάποιος από αυτούς ως φιλοξενούμενος» [μτφρ. Η. Π. Νικολούδης].

Στον Κεραμεικό, το δημόσιο νεκροταφείο της Αθήνας, η πρόβλεψη αυτή επαληθεύεται με ανάλογα ευρήματα στον Νότιο Λόφο, όπου κατά τον 5ο και τον πρώιμο 4ο αι. π.Χ. η πόλη με δημόσιες δαπάνες μεριμνούσε για τον ενταφιασμό και την απόδοση τιμών σε ξένους, όπως έκανε και για τους δικούς της νεκρούς. Οι ξένοι δεν ήταν ανώνυμοι, για αυτό και σε τιμητικά επιγράμματα αναγράφεται η ταυτότητα του νεκρού. Και η γραπτή ιστορία επαληθεύει την αφήγηση των υλικών καταλοίπων. Μια στήλη από πεντελικό μάρμαρο στην Οδό των Τάφων έξω από την Ιερά Πύλη αφιερώθηκε «Στον Πυθαγόρα» και το επίγραμμα αναφέρει:

«Για να τιμήσουν την προξενία και την αρετή των προγόνων του και του ίδιου, οι Αθηναίοι ενταφίασαν εδώ δημοσία δαπάνη τον Πυθαγόρα, γιο του Διονυσίου. Στην πατρίδα του Σηλυμβρία, που θρέφει άλογα, έφθασε ο πόνος για τον χαμό του».

Ο Πυθαγόρας, γόνος επιφανούς οικογένειας της Σηλυμβρίας, περιοχής στη Θάλασσα του Μαρμαρά που περιλαμβάνεται το 451 π.Χ. στους καταλόγους της Αθηναϊκής Συμμαχίας, είναι πιθανόν να διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις της πατρίδας του για την είσοδό της στην Αθηναϊκή Συμμαχία, η οποία εξασφάλισε στην Αθήνα μοναδική υπεροχή. Το ίδιο φαίνεται να συμβαίνει και με το Σιληνό, γιο του Φώκου, έναν από τους αντιπροσώπους του Ρηγίου στην Αθήνα, οι οποίοι, κατά το έτος του Επώνυμου Άρχοντος Αψευδούς (433/432 π.Χ.), ανανέωσαν τη συμμαχία με την Αθήνα. Ο Σιληνός πεθαίνει κατά την παραμονή του και στο επιτύμβιο μνημείο που αναγέρθηκε προς τιμήν του η τετράστιχη επιγραφή σε ιωνικό αλφάβητο αναφέρει:

«Η ευρύχωρη πόλη των Αθηνών έθαψε τούτον τον άνδρα,

που ήρθε εδώ από την πατρίδα του για να κάνει συμμαχία.

Ήταν ο Σιληνός, γιος του Φώκου, τον ανέθρεψε κάποτε

το ευλογημένο Ρήγιο, άνθρωπο δικαιότατο».

Ο Πλάτωνας για το θέμα των ξένων, επισήμων ή όχι, αλλά και για αυτούς που προσφεύγουν ικέτες ζητώντας βοήθεια από την πόλη, είναι σαφής:

«Για τους φιλοξενούμενους πάλι ας νομίζει ότι τους προστατεύουν τα πιο ιερά συμβόλαια. Όλα δηλαδή που αφορούν τους ξένους κι όλες οι αδικίες που γίνονται σε βάρος τους από τους πολίτες έχουν μεγαλύτερη εξάρτηση από εκδικητή θεό. Γιατί, αφού ο ξένος είναι έρημος από συγγενείς και φίλους προκαλεί περισσότερη λύπηση και στους ανθρώπους και στους θεούς. Εκείνος, επομένως, που έχει τη δύναμη να τιμωρήσει περισσότερο, τον βοηθεί με μεγαλύτερη προθυμία, αλλά πιο πολλή δύναμη απ’ όλους έχει ο προστάτης θεός ή δαίμων της φιλοξενίας του καθενός που πιστεύει στον Ξένιο Δία. Απαιτείται, λοιπόν, μεγάλη προσοχή, και από εκείνον που δεν είναι πολύ προβλεπτικός, ώστε να μη κάμει κανένα σφάλμα αναφορικά με τους ξένους σ’ όλη την πορεία της ζωής του. Όμως το πιο μεγάλο από τα σφάλματα απέναντι των φιλοξενουμένων και των συμπατριωτών μας είναι, για όλους τους ανθρώπους, το σφάλμα το σχετικό με τους ικέτες, εκείνους δηλαδή που προκαλούν να τους βοηθήσουμε. Γιατί ο θεός, που ο ικέτης επικαλέσθηκε την προστασία του, εξαπατήθηκε με την μη εκτέλεση των υποσχέσεων που του δόθηκαν, αυτός ο θεός γίνεται υπέροχος φύλακας του ξένου, ώστε είναι αδύνατο να μείνει ανεκδίκητος οποιοσδήποτε για όσα έπαθε.» (Νόμ., 729c–730ae, μτφρ. Β. Μοσκόβης).

Η πόλη ήταν «ευρύχωρη» από κάθε άποψη και η πρόβλεψη σαφής και αδιαπραγμάτευτη. Ο ξένος δεν είναι το παρείσακτο σώμα που πλανιέται αβοήθητο σε μια ευνομούμενη πολιτεία, είναι σαν εμάς και ένας από εμάς μπορεί ανά πάσα στιγμή να βρεθεί ξένος σε μια πόλη.

Οι  πληροφορίες αντλήθηκαν από τον οδηγό για τον αρχαίο Κεραμεικό της Jutta Stroszeck ‘Der Kerameikos in AthenGeschichte, Bauten und Denkmäler im archäologischen Park’.

Κεντρική φωτογραφία άρθρου: ©Giovanni Dall’Orto