Φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Και αναντίρρητα πρόκειται για ένα γεγονός τεράστιας ιστορικής σημασίας, μια στιγμή που άλλαξε την ιστορία του κόσμου. Αλλά αυτό είναι το εύκολο. Οποιαδήποτε περαιτέρω συζήτηση για την Οκτωβριανή Επανάσταση φαίνεται καταδικασμένη να προϋποθέτει ότι φοράμε τα πολιτικά και ιδεολογικά γυαλιά μας. Και είναι λογικό: δεν υπάρχει αντικειμενική ιστορία, εκτός ίσως από την απλή παράθεση των γεγονότων.

Το πώς συζητάμε σήμερα για την Οκτωβριανή Επανάσταση (ακόμη και το αν την γράφουμε με κεφαλαίο, θα έλεγε κάποιος πιο παρατηρητικός) είναι πολιτικό ζήτημα, ευτυχώς ή δυστυχώς. Και η προσέγγιση και η πρόσληψη της Οκτωβριανής επανάστασης, μιας επανάστασης που αρχικά πέτυχε, αλλά που η τελική αποτυχία της προσπάθειας που εγκαινίασε οδήγησε πολλούς στην εκ των υστέρων κήρυξή της ως αποτυχημένης, περιγράφεται από το δίπολο «αποθέωση ή δαιμονοποίηση».

Οι περισσότερες κριτικές αφηγήσεις (αριστερές και δεξιές) της Οκτωβριανής Επανάστασης επιμένουν στο να εντοπίσουν σ’ αυτήν ένα αρχετυπικό λάθος (ηθικό, πολιτικό ή ιδεολογικό), ένα προπατορικό αμάρτημα που θα εξηγήσει αναδρομικά τις στρεβλώσεις και την ηθική έκπτωση του σταλινισμού και την τελική κατάρρευση, 70 χρόνια αργότερα, του οικοδομήματος που χτίστηκε πάνω της. Οι σύγχρονοι ιεροεξεταστές θεωρούν ότι αν εντοπιστεί αυτό το υποθετικό «λάθος», θα μπορέσουν να κατηγορήσουν κάποιον για αυτό (όχι σπάνια τον Λένιν) και θα μπορέσουν έτσι να δώσουν άφεση αμαρτιών στους υπόλοιπους. Έτσι, η ανθρώπινη πραγματικότητα της επανάστασης, η ακατανίκητη δίνη των ιστορικών γεγονότων χάνεται από το οπτικό πεδίο και ο φακός νετάρει στο εκ των υστέρων δίδαγμα ή στη διόρθωση της συνταγής για την επόμενη φορά.

Ο Λένιν χρησιμοποιείται ως αποδιοπομπαίος τράγος κυρίως στις δεξιές αφηγήσεις για την Οκτωβριανή Επανάσταση, που επιμένουν να εντοπίζουν σε αυτόν ένα «ηθικό στίγμα», μια «ηθική παρεκτροπή» που ευθύνεται για όλα τα τυχόν στραβά που ακολούθησαν. Ο Λένιν (και ο μπολσεβικισμός εν γένει κατ’ αναγωγή) είναι για την αφήγηση αυτή ένα αυταρχικό τέρας που ονειρευόταν την καταπίεση των αγροτών, ένας άξεστος φανατικός δικτατορίσκος που υιοθετούσε το απεχθές αξίωμα «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Τα αδιάψευστα ιστορικά ντοκουμέντα δείχνουν σε όποιον ενδιαφέρεται πόσο εσφαλμένη, ψευδής και άδικη είναι αυτή η εικόνα του Ρώσου ηγέτη. Οι μαρτυρίες και τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτός ο αυστηρός και σκληρός πολιτικός ακτιβιστής και μαχητής, ήταν ένας άνθρωπος γνήσια ερωτευμένος με τις μάζες των εργατών και αγροτών: στις απεργίες του 1895 στην Πετρούπολη ήταν ολημερίς στα εργοστάσια όχι για να μιλήσει, αλλά «για να ακούσει τους εργάτες και να μάθει απ’ αυτούς», στο λιμό του 1896 οργάνωσε συσσίτια για τους χειμαζόμενους αγρότες γράφοντας ότι «καθήκον μας είναι να μην πεινάει ούτε ένας άνθρωπος», στο σκληρό εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε την Επανάσταση αρνήθηκε να προσυπογράψει το δόγμα «νίκη με κάθε κόστος», δεν υποστήριξε παρά μόνο εκ των υστέρων (όταν πια η ζωή είχε κάνει τις επιλογές της) την ταύτιση της φράξιας των μπολσεβίκων με το ίδιο το Κόμμα εντός του οποίου κινούνταν.

Αφίσα του Αλεξάντρ Ροτσένκο, 1925

Αφίσα του Αλεξάντρ Ροτσένκο, 1925

Από την άλλη, η αριστερή κριτική στην Οκτωβριανή Επανάσταση και τον Λένιν αναγνωρίζει κατ’ αρχήν την άδικη ισοπέδωσή του από την συντηρητική ιστοριογραφία. Στην αρτηριοσκληρωτική εκδοχή της όμως φτάνει στο άλλο άκρο: ο Λένιν μας λέει ήταν αλάνθαστος, τέλειος, άψογος. Η ιστορία επιμένει ότι δεν ήταν. Έκανε κάποια τραγικά λάθη και πάμπολλα μικρότερα λάθη, όπως όλοι οι άνθρωποι. Και η στρέβλωση του σταλινισμού σε πολλά σημεία πάτησε πάνω σε επιλογές και ιδέες του Λένιν.

Μια ακόμη πιο φορτισμένη ιστορικά συζήτηση για την Οκτωβριανή Επανάσταση είναι η εξής: ήταν τελικά η Ρωσία έτοιμη για τη σοσιαλιστική επανάσταση ή μόνο για μια «αστική επανάσταση»; Οι μπολσεβίκοι πίστευαν το πρώτο, οι μενσεβίκοι το δεύτερο. Αν οι μενσεβίκοι είχαν δίκιο, τότε η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν ένα γιγάντιο, καταστροφικό λάθος.

Ήταν τελικά η Ρωσία έτοιμη για τη σοσιαλιστική επανάσταση ή μόνο για μια «αστική επανάσταση»;

Το πραγματικό ερώτημα ήταν: μπορούσε η βαθιά κρίση της ρωσικής κοινωνίας να ξεπεραστεί με κάποιου είδους συμβιβασμό, μια συνεργασία με τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα ή τα πράγματα απαιτούσαν μια οριακή, ριζοσπαστική λύση με την εγκαθίδρυση μιας νέας εξουσίας, καθαρά εργατικής;

Η ουσιαστική σύγκρουση μεταξύ μενσεβίκων και μπολσεβίκων το 1917 δεν ήταν δογματική/θεωρητική αλλά εμπειρική/πολιτική. Και είναι εξόχως προβληματικό να πούμε ότι η μια πλευρά είχε δίκιο και η άλλη άδικο. Κάθε πλευρά συνδύαζε την πολιτική διορατικότητα με μια σειρά από ευσεβείς πόθους που θόλωναν την κρίση της. Οι μενσεβίκοι θεωρούσαν απαραίτητο κάποιο είδος συμβιβασμού με έναν κατάλληλο «αστικό» σύμμαχο (εξ ου και πίστευαν στην ανάγκη επιτυχίας της εν εξελίξει «αστικής επανάστασης» στη Ρωσία και πρότειναν την επίδειξη ανοχής στην «αστική» Προσωρινή Κυβέρνηση). Οι μπολσεβίκοι πίστευαν ότι ο συμβιβασμός με τους αστούς ήταν πρακτικά αδύνατος (όχι εξ ανάγκης θεωρητικά εσφαλμένος), και ως εκ τούτου, θεωρούσαν ότι το ρωσικό προλεταριάτο έπρεπε να αναλάβει τις ευθύνες του επαναστατικού μετασχηματισμού οδηγώντας τη Ρωσία στα ηρωικά της «βήματα προς τον σοσιαλισμό».

Οι μενσεβίκοι συνειδητοποιούσαν ότι μια σύγχρονη κοινωνία δεν θα μπορούσε να επιβιώσει χωρίς τις ελίτ των μορφωμένων και των επαγγελματιών, ενώ ταυτόχρονα έβλεπαν ότι το ρωσικό προλεταριάτο δεν ήταν αρκετά οργανωμένο ή συνειδητοποιημένο για να αναλάβει την εξουσία, ούτε η ρωσική αγροτιά ήταν έτοιμη για την «δικτατορία του προλεταριάτου». Οι μπολσεβίκοι από την άλλη πίστευαν ότι οι ελίτ δεν θα μπορούσαν ποτέ να εργαστούν για την επίτευξη «των στόχων της επανάστασης» (δεν τις συνέφεραν αυτοί οι στόχοι) και ότι στην πραγματικότητα τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα τελικά θα στρέφονταν εναντίον της επανάστασης και του κόσμου της εργασίας για να εγκαθιδρύσουν κάποιου είδους «δικτατορία της αστικής τάξης».

Τόσο οι μενσεβίκοι όσο και οι μπολσεβίκοι, ξεκινούσαν από μια εν μέρει σωστή εμπειρική άποψη αλλά οδηγούνταν σε θέσεις που βασίζονταν περισσότερο σε ονειροπολήσεις παρά στην πραγματικότητα. Οι μενσεβίκοι επέμεναν ότι με «πίεση από τα κάτω» οι εργάτες θα μπορούσαν να εξαναγκάσουν τα αστικά στρώματα σε συνεργασία για την επίτευξη των στόχων της επανάστασης. Οι μπολσεβίκοι επέμεναν ότι οι αδιανόητα περίπλοκες πολιτικές του κοινωνικού μετασχηματισμού μπορούσαν να υλοποιηθούν σχεδόν ανώδυνα, αρκεί απλά το προλεταριάτο να αποκτήσει την εξουσία. Κανείς από τους δύο δεν λάμβανε υπόψη το φρικτό επακόλουθο που θα μπορούσε να επέλθει εάν ο συλλογισμός τους ήταν λανθασμένος.

Και η τραγωδία της Ρωσίας το 1917 ήταν ότι είχαν και οι δύο δίκιο: ο συμβιβασμός που ονειρεύονταν οι μενσεβίκοι ήταν και αναγκαίος αλλά και ανέφικτος. Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν είναι ζήτημα σωστού ή λάθους, είναι η απάντηση σε μια αδιέξοδη κατάσταση χωρίς αποδεκτή λύση. Αυτός είναι και ένας ορισμός της τραγωδίας. Ο ήρωας αυτής της τραγωδίας ήταν ο ρωσικός λαός. Το αποτέλεσμα το κρίνει η ιστορία.